Adhyāya 64

संजय उवाच । ततो व्यूढेष्वनीकेषु समुत्क्रुष्टेषु मारिष । ताड्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेषु नदत्सु च ॥

saṁjaya uvāca । tato vyūḍheṣv anīkeṣu samutkruṣṭeṣu māriṣa । tāḍyamānāsu bherīṣu mr̥daṅgeṣu nadatsu ca ॥

अनीकानां च संह्रादे वादित्राणां च निस्वने । प्रध्मापितेषु शङ्खेषु संनादे लोमहर्षणे ॥

anīkānāṁ ca saṁhrāde vāditrāṇāṁ ca nisvane । pradhmāpiteṣu śaṅkheṣu saṁnāde lomaharṣaṇe ॥

अभिहारयत्सु शनकैर्भरतेषु युयुत्सुषु । रौद्रे मुहूर्ते संप्राप्ते सव्यसाची व्यदृश्यत ॥

abhihārayatsu śanakair bharateṣu yuyutsuṣu । raudre muhūrte saṁprāpte savyasācī vyadr̥śyata ॥

वडानां वायसानां च पुरस्तात्सव्यसाचिनः । बहुलानि सहस्राणि प्राक्रीडंस्तत्र भारत ॥

vaḍānāṁ vāyasānāṁ ca purastāt savyasācinaḥ । bahulāni sahasrāṇi prākrīḍaṁs tatra bhārata ॥

मृगाश्च घोरसंनादाः शिवाश्चाशिवदर्शनाः । दक्षिणेन प्रयातानामस्माकं प्राणदंस्तथा ॥

mr̥gāś ca ghorasaṁnādāḥ śivāś cāśivadarśanāḥ । dakṣiṇena prayātānām asmākaṁ prāṇadaṁs tathā ॥

सनिर्घाता ज्वलन्त्यश्च पेतुरुल्काः समन्ततः । चचाल च मही कृत्स्ना भये घोरे समुत्थिते ॥

sanirghātā jvalantyaś ca petur ulkāḥ samantataḥ । cacāla ca mahī kr̥tsnā bhaye ghore samutthite ॥

विष्वग्वाताः सनिर्घाता रूक्षाः शर्करवर्षिणः । ववुरायाति कौन्तेये संग्रामे समुपस्थिते ॥

viṣvag vātāḥ sanirghātā rūkṣāḥ śarkaravarṣiṇaḥ । vavur āyāti kaunteye saṁgrāme samupasthite ॥

नाकुलिस्तु शतानीको धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । पाण्डवानामनीकानि प्राज्ञौ तौ व्यूहतुस्तदा ॥

nākulis tu śatānīko dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । pāṇḍavānām anīkāni prājñau tau vyūhatus tadā ॥

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतेन च । त्रिभिरश्वसहस्रैश्च पदातीनां शतैः शतैः ॥

tato rathasahasreṇa dviradānāṁ śatena ca । tribhir aśvasahasraiś ca padātīnāṁ śataiḥ śataiḥ ॥

अध्यर्धमात्रे धनुषां सहस्रे तनयस्तव । अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थित्वा दुर्मर्षणोऽब्रवीत् ॥

adhyardhamātre dhanuṣāṁ sahasre tanayas tava । agrataḥ sarvasainyānāṁ sthitvā durmarṣaṇo ’bravīt ॥

अद्य गाण्डीवधन्वानं तपन्तं युद्धदुर्मदम् । अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् ॥

adya gāṇḍīvadhanvānaṁ tapantaṁ yuddhadurmadam । aham āvārayiṣyāmi veleva makarālayam ॥

अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयममर्षणम् । विषक्तं मयि दुर्धर्षमश्मकूटमिवाश्मनि ॥

adya paśyantu saṁgrāme dhanaṁjayam amarṣaṇam । viṣaktaṁ mayi durdharṣam aśmakūṭam ivāśmani ॥

एवं ब्रुवन्महाराज महात्मा स महामतिः । महेष्वासैर्वृतो राजन्महेष्वासो व्यवस्थितः ॥

evaṁ bruvan mahārāja mahātmā sa mahāmatiḥ । maheṣvāsair vr̥to rājan maheṣvāso vyavasthitaḥ ॥

ततोऽन्तक इव क्रुद्धः सवज्र इव वासवः । दण्डपाणिरिवासह्यो मृत्युः कालेन चोदितः ॥

tato ’ntaka iva kruddhaḥ savajra iva vāsavaḥ । daṇḍapāṇir ivāsahyo mr̥tyuḥ kālena coditaḥ ॥

शूलपाणिरिवाक्षोभ्यो वरुणः पाशवानिव । युगान्ताग्निरिवार्चिष्मान्प्रधक्ष्यन्वै पुनः प्रजाः ॥

śūlapāṇir ivākṣobhyo varuṇaḥ pāśavān iva । yugāntāgnir ivārciṣmān pradhakṣyan vai punaḥ prajāḥ ॥

क्रोधामर्षबलोद्धूतो निवातकवचान्तकः । जयो जेता स्थितः सत्ये पारयिष्यन्महाव्रतम् ॥

krodhāmarṣabaloddhūto nivātakavacāntakaḥ । jayo jetā sthitaḥ satye pārayiṣyan mahāvratam ॥

आमुक्तकवचः खड्गी जाम्बूनदकिरीटभृत् । शुभ्रवर्माम्बरधरः स्वङ्गदी चारुकुण्डली ॥

āmuktakavacaḥ khaḍgī jāmbūnadakirīṭabhr̥t । śubhravarmāmbaradharaḥ svaṅgadī cārukuṇḍalī ॥

रथप्रवरमास्थाय नरो नारायणानुगः । विधुन्वन्गाण्डिवं संख्ये बभौ सूर्य इवोदितः ॥

rathapravaram āsthāya naro nārāyaṇānugaḥ । vidhunvan gāṇḍivaṁ saṁkhye babhau sūrya ivoditaḥ ॥

सोऽग्रानीकस्य महत इषुपाते धनंजयः । व्यवस्थाप्य रथं सज्जं शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥

so ’grānīkasya mahata iṣupāte dhanaṁjayaḥ । vyavasthāpya rathaṁ sajjaṁ śaṅkhaṁ dadhmau pratāpavān ॥

अथ कृष्णोऽप्यसंभ्रान्तः पार्थेन सह मारिष । प्राध्मापयत्पाञ्चजन्यं शङ्खप्रवरमोजसा ॥

atha kr̥ṣṇo ’py asaṁbhrāntaḥ pārthena saha māriṣa । prādhmāpayat pāñcajanyaṁ śaṅkhapravaram ojasā ॥

तयोः शङ्खप्रणादेन तव सैन्ये विशां पते । आसन्संहृष्टरोमाणः कम्पिता गतचेतसः ॥

tayoḥ śaṅkhapraṇādena tava sainye viśāṁ pate । āsan saṁhr̥ṣṭaromāṇaḥ kampitā gatacetasaḥ ॥

यथा त्रसन्ति भूतानि सर्वाण्यशनिनिस्वनात् । तथा शङ्खप्रणादेन वित्रेसुस्तव सैनिकाः ॥

yathā trasanti bhūtāni sarvāṇy aśaninisvanāt । tathā śaṅkhapraṇādena vitresus tava sainikāḥ ॥

प्रसुस्रुवुः शकृन्मूत्रं वाहनानि च सर्वशः । एवं सवाहनं सर्वमाविग्नमभवद्बलम् ॥

prasusruvuḥ śakr̥nmūtraṁ vāhanāni ca sarvaśaḥ । evaṁ savāhanaṁ sarvam āvignam abhavad balam ॥

व्यषीदन्त नरा राजञ्शङ्खशब्देन मारिष । विसंज्ञाश्चाभवन्केचित्केचिद्राजन्वितत्रसुः ॥

vyaṣīdanta narā rājañ śaṅkhaśabdena māriṣa । visaṁjñāś cābhavan ke cit ke cid rājan vitatrasuḥ ॥

ततः कपिर्महानादं सह भूतैर्ध्वजालयैः । अकरोद्व्यादितास्यश्च भीषयंस्तव सैनिकान् ॥

tataḥ kapir mahānādaṁ saha bhūtair dhvajālayaiḥ । akarod vyāditāsyaś ca bhīṣayaṁs tava sainikān ॥

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्चानकैः सह । पुनरेवाभ्यहन्यन्त तव सैन्यप्रहर्षणाः ॥

tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca mr̥daṅgāś cānakaiḥ saha । punar evābhyahanyanta tava sainyapraharṣaṇāḥ ॥

नानावादित्रसंह्रादैः क्ष्वेडितास्फोटिताकुलैः । सिंहनादैः सवादित्रैः समाहूतैर्महारथैः ॥

nānāvāditrasaṁhrādaiḥ kṣveḍitāsphoṭitākulaiḥ । siṁhanādaiḥ savāditraiḥ samāhūtair mahārathaiḥ ॥

तस्मिन्सुतुमुले शब्दे भीरूणां भयवर्धने । अतीव हृष्टो दाशार्हमब्रवीत्पाकशासनिः ॥

tasmin sutumule śabde bhīrūṇāṁ bhayavardhane । atīva hr̥ṣṭo dāśārham abravīt pākaśāsaniḥ ॥

चोदयाश्वान्हृषीकेश यत्र दुर्मर्षणः स्थितः । एतद्भित्त्वा गजानीकं प्रवेक्ष्याम्यरिवाहिनीम् ॥

codayāśvān hr̥ṣīkeśa yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥ । etad bhittvā gajānīkaṁ pravekṣyāmy arivāhinīm ॥

एवमुक्तो महाबाहुः केशवः सव्यसाचिना । अचोदयद्धयांस्तत्र यत्र दुर्मर्षणः स्थितः ॥

evam ukto mahābāhuḥ keśavaḥ savyasācinā । acodayad dhayāṁs tatra yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥ ॥

स संप्रहारस्तुमुलः संप्रवृत्तः सुदारुणः । एकस्य च बहूनां च रथनागनरक्षयः ॥

sa saṁprahāras tumulaḥ saṁpravr̥ttaḥ sudāruṇaḥ । ekasya ca bahūnāṁ ca rathanāganarakṣayaḥ ॥

ततः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् । परानवाकिरत्पार्थः पर्वतानिव नीरदः ॥

tataḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vr̥ṣṭimān । parān avākirat pārthaḥ parvatān iva nīradaḥ ॥

ते चापि रथिनः सर्वे त्वरिताः कृतहस्तवत् । अवाकिरन्बाणजालैस्ततः कृष्णधनंजयौ ॥

te cāpi rathinaḥ sarve tvaritāḥ kr̥tahastavat । avākiran bāṇajālais tataḥ kr̥ṣṇadhanaṁjayau ॥

ततः क्रुद्धो महाबाहुर्वार्यमाणः परैर्युधि । शिरांसि रथिनां पार्थः कायेभ्योऽपाहरच्छरैः ॥

tataḥ kruddho mahābāhur vāryamāṇaḥ parair yudhi । śirāṁsi rathināṁ pārthaḥ kāyebhyo ’pāharac charaiḥ ॥

उद्भ्रान्तनयनैर्वक्त्रैः संदष्टोष्ठपुटैः शुभैः । सकुण्डलशिरस्त्राणैर्वसुधा समकीर्यत ॥

udbhrāntanayanair vaktraiḥ saṁdaṣṭoṣṭhapuṭaiḥ śubhaiḥ । sakuṇḍalaśirastrāṇair vasudhā samakīryata ॥

पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः । विनिकीर्णानि योधानां वदनानि चकाशिरे ॥

puṇḍarīkavanānīva vidhvastāni samantataḥ । vinikīrṇāni yodhānāṁ vadanāni cakāśire ॥

तपनीयविचित्राणि सिक्तानि रुधिरेण च । अदृश्यन्त यथा राजन्मेघसंघाः सविद्युतः ॥

tapanīyavicitrāṇi siktāni rudhireṇa ca । adr̥śyanta yathā rājan meghasaṁghāḥ savidyutaḥ ॥

शिरसां पततां राजञ्शब्दोऽभूत्पृथिवीतले । कालेन परिपक्वानां तालानां पततामिव ॥

śirasāṁ patatāṁ rājañ śabdo ’bhūt pr̥thivītale । kālena paripakvānāṁ tālānāṁ patatām iva ॥

ततः कबन्धः कश्चित्तु धनुरालम्ब्य तिष्ठति । कश्चित्खड्गं विनिष्कृष्य भुजेनोद्यम्य तिष्ठति ॥

tataḥ kabandhaḥ kaś cit tu dhanur ālambya tiṣṭhati । kaś cit khaḍgaṁ viniṣkr̥ṣya bhujenodyamya tiṣṭhati ॥

नाजानन्त शिरांस्युर्व्यां पतितानि नरर्षभाः । अमृष्यमाणाः कौन्तेयं संग्रामे जयगृद्धिनः ॥

nājānanta śirāṁsy urvyāṁ patitāni nararṣabhāḥ । amr̥ṣyamāṇāḥ kaunteyaṁ saṁgrāme jayagr̥ddhinaḥ ॥

हयानामुत्तमाङ्गैश्च हस्तिहस्तैश्च मेदिनी । बाहुभिश्च शिरोभिश्च वीराणां समकीर्यत ॥

hayānām uttamāṅgaiś ca hastihastaiś ca medinī । bāhubhiś ca śirobhiś ca vīrāṇāṁ samakīryata ॥

अयं पार्थः कुतः पार्थ एष पार्थ इति प्रभो । तव सैन्येषु योधानां पार्थभूतमिवाभवत् ॥

ayaṁ pārthaḥ kutaḥ pārtha eṣa pārtha iti prabho । tava sainyeṣu yodhānāṁ pārthabhūtam ivābhavat ॥

अन्योन्यमपि चाजघ्नुरात्मानमपि चापरे । पार्थभूतममन्यन्त जगत्कालेन मोहिताः ॥

anyonyam api cājaghnur ātmānam api cāpare । pārthabhūtam amanyanta jagat kālena mohitāḥ ॥

निष्टनन्तः सरुधिरा विसंज्ञा गाढवेदनाः । शयाना बहवो वीराः कीर्तयन्तः सुहृज्जनम् ॥

niṣṭanantaḥ sarudhirā visaṁjñā gāḍhavedanāḥ । śayānā bahavo vīrāḥ kīrtayantaḥ suhr̥jjanam ॥

सभिण्डिपालाः सप्रासाः सशक्त्यृष्टिपरश्वधाः । सनिर्यूहाः सनिस्त्रिंशाः सशरासनतोमराः ॥

sabhiṇḍipālāḥ saprāsāḥ saśaktyr̥ṣṭiparaśvadhāḥ । saniryūhāḥ sanistriṁśāḥ saśarāsanatomarāḥ ॥

सबाणवर्माभरणाः सगदाः साङ्गदा रणे । महाभुजगसंकाशा बाहवः परिघोपमाः ॥

sabāṇavarmābharaṇāḥ sagadāḥ sāṅgadā raṇe । mahābhujagasaṁkāśā bāhavaḥ parighopamāḥ ॥

उद्वेष्टन्ति विचेष्टन्ति संवेष्टन्ति च सर्वशः । वेगं कुर्वन्ति संरब्धा निकृत्ताः परमेषुभिः ॥

udveṣṭanti viceṣṭanti saṁveṣṭanti ca sarvaśaḥ । vegaṁ kurvanti saṁrabdhā nikr̥ttāḥ parameṣubhiḥ ॥

यो यः स्म समरे पार्थं प्रतिसंरभते नरः । तस्य तस्यान्तको बाणः शरीरमुपसर्पति ॥

yo yaḥ sma samare pārthaṁ pratisaṁrabhate naraḥ । tasya tasyāntako bāṇaḥ śarīram upasarpati ॥

नृत्यतो रथमार्गेषु धनुर्व्यायच्छतस्तथा । न कश्चित्तत्र पार्थस्य ददर्शान्तरमण्वपि ॥

nr̥tyato rathamārgeṣu dhanur vyāyacchatas tathā । na kaś cit tatra pārthasya dadarśāntaram aṇv api ॥

यत्तस्य घटमानस्य क्षिप्रं विक्षिपतः शरान् । लाघवात्पाण्डुपुत्रस्य व्यस्मयन्त परे जनाः ॥

yat tasya ghaṭamānasya kṣipraṁ vikṣipataḥ śarān । lāghavāt pāṇḍuputrasya vyasmayanta pare janāḥ ॥

हस्तिनं हस्तियन्तारमश्वमाश्विकमेव च । अभिनत्फल्गुनो बाणै रथिनं च ससारथिम् ॥

hastinaṁ hastiyantāram aśvam āśvikam eva ca । abhinat phalguno bāṇai rathinaṁ ca sasārathim ॥

आवर्तमानमावृत्तं युध्यमानं च पाण्डवः । प्रमुखे तिष्ठमानं च न कंचिन्न निहन्ति सः ॥

āvartamānam āvr̥ttaṁ yudhyamānaṁ ca pāṇḍavaḥ । pramukhe tiṣṭhamānaṁ ca na kaṁ cin na nihanti saḥ ॥

यथोदयन्वै गगने सूर्यो हन्ति महत्तमः । तथार्जुनो गजानीकमवधीत्कङ्कपत्रिभिः ॥

yathodayan vai gagane sūryo hanti mahat tamaḥ । tathārjuno gajānīkam avadhīt kaṅkapatribhiḥ ॥

हस्तिभिः पतितैर्भिन्नैस्तव सैन्यमदृश्यत । अन्तकाले यथा भूमिर्विनिकीर्णैर्महीधरैः ॥

hastibhiḥ patitair bhinnais tava sainyam adr̥śyata । antakāle yathā bhūmir vinikīrṇair mahīdharaiḥ ॥

यथा मध्यंदिने सूर्यो दुष्प्रेक्ष्यः प्राणिभिः सदा । तथा धनंजयः क्रुद्धो दुष्प्रेक्ष्यो युधि शत्रुभिः ॥

yathā madhyaṁdine sūryo duṣprekṣyaḥ prāṇibhiḥ sadā । tathā dhanaṁjayaḥ kruddho duṣprekṣyo yudhi śatrubhiḥ ॥

तत्तथा तव पुत्रस्य सैन्यं युधि परंतप । प्रभग्नं द्रुतमाविग्नमतीव शरपीडितम् ॥

tat tathā tava putrasya sainyaṁ yudhi paraṁtapa । prabhagnaṁ drutam āvignam atīva śarapīḍitam ॥

मारुतेनेव महता मेघानीकं विधूयता । प्रकाल्यमानं तत्सैन्यं नाशकत्प्रतिवीक्षितुम् ॥

māruteneva mahatā meghānīkaṁ vidhūyatā । prakālyamānaṁ tat sainyaṁ nāśakat prativīkṣitum ॥

प्रतोदैश्चापकोटीभिर्हुंकारैः साधुवाहितैः । कशापार्ष्ण्यभिघातैश्च वाग्भिरुग्राभिरेव च ॥

pratodaiś cāpakoṭībhir huṁkāraiḥ sādhuvāhitaiḥ । kaśāpārṣṇyabhighātaiś ca vāgbhir ugrābhir eva ca ॥

चोदयन्तो हयांस्तूर्णं पलायन्ते स्म तावकाः । सादिनो रथिनश्चैव पत्तयश्चार्जुनार्दिताः ॥

codayanto hayāṁs tūrṇaṁ palāyante sma tāvakāḥ । sādino rathinaś caiva pattayaś cārjunārditāḥ ॥

पार्ष्ण्यङ्गुष्ठाङ्कुशैर्नागांश्चोदयन्तस्तथापरे । शरैः संमोहिताश्चान्ये तमेवाभिमुखा ययौ । तव योधा हतोत्साहा विभ्रान्तमनसस्तदा ॥

pārṣṇyaṅguṣṭhāṅkuśair nāgāṁś codayantas tathāpare । śaraiḥ saṁmohitāś cānye tam evābhimukhā yayau । tava yodhā hatotsāhā vibhrāntamanasas tadā ॥