Adhyāya 63

संजय उवाच । तस्यां निशायां व्युष्टायां द्रोणः शस्त्रभृतां वरः । स्वान्यनीकानि सर्वाणि प्राक्रामद्व्यूहितुं ततः ॥

saṁjaya uvāca । tasyāṁ niśāyāṁ vyuṣṭāyāṁ droṇaḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ । svāny anīkāni sarvāṇi prākrāmad vyūhituṁ tataḥ ॥

शूराणां गर्जतां राजन्संक्रुद्धानाममर्षिणाम् । श्रूयन्ते स्म गिरश्चित्राः परस्परवधैषिणाम् ॥

śūrāṇāṁ garjatāṁ rājan saṁkruddhānām amarṣiṇām । śrūyante sma giraś citrāḥ parasparavadhaiṣiṇām ॥

विस्फार्य च धनूंष्याजौ ज्याः करैः परिमृज्य च । विनिःश्वसन्तः प्राक्रोशन्क्वेदानीं स धनंजयः ॥

visphārya ca dhanūṁṣy ājau jyāḥ karaiḥ parimr̥jya ca । viniḥśvasantaḥ prākrośan kvedānīṁ sa dhanaṁjayaḥ ॥

विकोशान्सुत्सरूनन्ये कृतधारान्समाहितान् । पीतानाकाशसंकाशानसीन्केचिच्च चिक्षिपुः ॥

vikośān sutsarūn anye kr̥tadhārān samāhitān । pītān ākāśasaṁkāśān asīn ke cic ca cikṣipuḥ ॥

चरन्तस्त्वसिमार्गांश्च धनुर्मार्गांश्च शिक्षया । संग्राममनसः शूरा दृश्यन्ते स्म सहस्रशः ॥

carantas tv asimārgāṁś ca dhanurmārgāṁś ca śikṣayā । saṁgrāmamanasaḥ śūrā dr̥śyante sma sahasraśaḥ ॥

सघण्टाश्चन्दनादिग्धाः स्वर्णवज्रविभूषिताः । समुत्क्षिप्य गदाश्चान्ये पर्यपृच्छन्त पाण्डवम् ॥

saghaṇṭāś candanādigdhāḥ svarṇavajravibhūṣitāḥ । samutkṣipya gadāś cānye paryapr̥cchanta pāṇḍavam ॥

अन्ये बलमदोन्मत्ताः परिघैर्बाहुशालिनः । चक्रुः संबाधमाकाशमुच्छ्रितेन्द्रध्वजोपमैः ॥

anye balamadonmattāḥ parighair bāhuśālinaḥ । cakruḥ saṁbādham ākāśam ucchritendradhvajopamaiḥ ॥

नानाप्रहरणैश्चान्ये विचित्रस्रगलंकृताः । संग्राममनसः शूरास्तत्र तत्र व्यवस्थिताः ॥

nānāpraharaṇaiś cānye vicitrasragalaṁkr̥tāḥ । saṁgrāmamanasaḥ śūrās tatra tatra vyavasthitāḥ ॥

क्वार्जुनः क्व च गोविन्दः क्व च मानी वृकोदरः । क्व च ते सुहृदस्तेषामाह्वयन्तो रणे तदा ॥

kvārjunaḥ kva ca govindaḥ kva ca mānī vr̥kodaraḥ । kva ca te suhr̥das teṣām āhvayanto raṇe tadā ॥

ततः शङ्खमुपाध्माय त्वरयन्वाजिनः स्वयम् । इतस्ततस्तान्रचयन्द्रोणश्चरति वेगितः ॥

tataḥ śaṅkham upādhmāya tvarayan vājinaḥ svayam । itas tatas tān racayan droṇaś carati vegitaḥ ॥

तेष्वनीकेषु सर्वेषु स्थितेष्वाहवनन्दिषु । भारद्वाजो महाराज जयद्रथमथाब्रवीत् ॥

teṣv anīkeṣu sarveṣu sthiteṣv āhavanandiṣu । bhāradvājo mahārāja jayadratham athābravīt ॥

त्वं चैव सौमदत्तिश्च कर्णश्चैव महारथः । अश्वत्थामा च शल्यश्च वृषसेनः कृपस्तथा ॥

tvaṁ caiva saumadattiś ca karṇaś caiva mahārathaḥ । aśvatthāmā ca śalyaś ca vr̥ṣasenaḥ kr̥pas tathā ॥

शतं चाश्वसहस्राणां रथानामयुतानि षट् । द्विरदानां प्रभिन्नानां सहस्राणि चतुर्दश ॥

śataṁ cāśvasahasrāṇāṁ rathānām ayutāni ṣaṭ । dviradānāṁ prabhinnānāṁ sahasrāṇi caturdaśa ॥

पदातीनां सहस्राणि दंशितान्येकविंशतिः । गव्यूतिषु त्रिमात्रेषु मामनासाद्य तिष्ठत ॥

padātīnāṁ sahasrāṇi daṁśitāny ekaviṁśatiḥ । gavyūtiṣu trimātreṣu mām anāsādya tiṣṭhata ॥

तत्रस्थं त्वां न संसोढुं शक्ता देवाः सवासवाः । किं पुनः पाण्डवाः सर्वे समाश्वसिहि सैन्धव ॥

tatrasthaṁ tvāṁ na saṁsoḍhuṁ śaktā devāḥ savāsavāḥ । kiṁ punaḥ pāṇḍavāḥ sarve samāśvasihi saindhava ॥

एवमुक्तः समाश्वस्तः सिन्धुराजो जयद्रथः । संप्रायात्सह गान्धारैर्वृतस्तैश्च महारथैः । वर्मिभिः सादिभिर्यत्तैः प्रासपाणिभिरास्थितैः ॥

evam uktaḥ samāśvastaḥ sindhurājo jayadrathaḥ । saṁprāyāt saha gāndhārair vr̥tas taiś ca mahārathaiḥ । varmibhiḥ sādibhir yattaiḥ prāsapāṇibhir āsthitaiḥ ॥

चामरापीडिनः सर्वे जाम्बूनदविभूषिताः । जयद्रथस्य राजेन्द्र हयाः साधुप्रवाहिनः । ते चैव सप्तसाहस्रा द्विसाहस्राश्च सैन्धवाः ॥

cāmarāpīḍinaḥ sarve jāmbūnadavibhūṣitāḥ । jayadrathasya rājendra hayāḥ sādhupravāhinaḥ । te caiva saptasāhasrā dvisāhasrāś ca saindhavāḥ ॥

मत्तानामधिरूढानां हस्त्यारोहैर्विशारदैः । नागानां भीमरूपाणां वर्मिणां रौद्रकर्मिणाम् ॥

mattānām adhirūḍhānāṁ hastyārohair viśāradaiḥ । nāgānāṁ bhīmarūpāṇāṁ varmiṇāṁ raudrakarmiṇām ॥

अध्यर्धेन सहस्रेण पुत्रो दुर्मर्षणस्तव । अग्रतः सर्वसैन्यानां योत्स्यमानो व्यवस्थितः ॥

adhyardhena sahasreṇa putro durmarṣaṇas tava । agrataḥ sarvasainyānāṁ yotsyamāno vyavasthitaḥ ॥

ततो दुःशासनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजौ । सिन्धुराजार्थसिद्ध्यर्थमग्रानीके व्यवस्थितौ ॥

tato duḥśāsanaś caiva vikarṇaś ca tavātmajau । sindhurājārthasiddhyartham agrānīke vyavasthitau ॥

दीर्घो द्वादशगव्यूतिः पश्चार्धे पञ्च विस्तृतः । व्यूहः स चक्रशकटो भारद्वाजेन निर्मितः ॥

dīrgho dvādaśagavyūtiḥ paścārdhe pañca vistr̥taḥ । vyūhaḥ sa cakraśakaṭo bhāradvājena nirmitaḥ ॥

नानानृपतिभिर्वीरैस्तत्र तत्र व्यवस्थितैः । रथाश्वगजपत्त्योघैर्द्रोणेन विहितः स्वयम् ॥

nānānr̥patibhir vīrais tatra tatra vyavasthitaiḥ । rathāśvagajapattyoghair droṇena vihitaḥ svayam ॥

पश्चार्धे तस्य पद्मस्तु गर्भव्यूहः सुदुर्भिदः । सूची पद्मस्य मध्यस्थो गूढो व्यूहः पुनः कृतः ॥

paścārdhe tasya padmas tu garbhavyūhaḥ sudurbhidaḥ । sūcī padmasya madhyastho gūḍho vyūhaḥ punaḥ kr̥taḥ ॥

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य द्रोणो व्यवस्थितः । सूचीमुखे महेष्वासः कृतवर्मा व्यवस्थितः ॥

evam etaṁ mahāvyūhaṁ vyūhya droṇo vyavasthitaḥ । sūcīmukhe maheṣvāsaḥ kr̥tavarmā vyavasthitaḥ ॥

अनन्तरं च काम्बोजो जलसंधश्च मारिष । दुर्योधनः सहामात्यस्तदनन्तरमेव च ॥

anantaraṁ ca kāmbojo jalasaṁdhaś ca māriṣa । duryodhanaḥ sahāmātyas tadanantaram eva ca ॥

ततः शतसहस्राणि योधानामनिवर्तिनाम् । व्यवस्थितानि सर्वाणि शकटे सूचिरक्षिणः ॥

tataḥ śatasahasrāṇi yodhānām anivartinām । vyavasthitāni sarvāṇi śakaṭe sūcirakṣiṇaḥ ॥

तेषां च पृष्ठतो राज बलेन महता वृतः । जयद्रथस्ततो राजन्सूचिपाशे व्यवस्थितः ॥

teṣāṁ ca pr̥ṣṭhato rāja balena mahatā vr̥taḥ । jayadrathas tato rājan sūcipāśe vyavasthitaḥ ॥

शकटस्य तु राजेन्द्र भारद्वाजो मुखे स्थितः । अनु तस्याभवद्भोजो जुगोपैनं ततः स्वयम् ॥

śakaṭasya tu rājendra bhāradvājo mukhe sthitaḥ । anu tasyābhavad bhojo jugopainaṁ tataḥ svayam ॥

श्वेतवर्माम्बरोष्णीषो व्यूढोरस्को महाभुजः । धनुर्विस्फारयन्द्रोणस्तस्थौ क्रुद्ध इवान्तकः ॥

śvetavarmāmbaroṣṇīṣo vyūḍhorasko mahābhujaḥ । dhanur visphārayan droṇas tasthau kruddha ivāntakaḥ ॥

पताकिनं शोणहयं वेदीकृष्णाजिनध्वजम् । द्रोणस्य रथमालोक्य प्रहृष्टाः कुरवोऽभवन् ॥

patākinaṁ śoṇahayaṁ vedīkr̥ṣṇājinadhvajam । droṇasya ratham ālokya prahr̥ṣṭāḥ kuravo ’bhavan ॥

सिद्धचारणसंघानां विस्मयः सुमहानभूत् । द्रोणेन विहितं दृष्ट्वा व्यूहं क्षुब्धार्णवोपमम् ॥

siddhacāraṇasaṁghānāṁ vismayaḥ sumahān abhūt । droṇena vihitaṁ dr̥ṣṭvā vyūhaṁ kṣubdhārṇavopamam ॥

सशैलसागरवनां नानाजनपदाकुलाम् । ग्रसेद्व्यूहः क्षितिं सर्वामिति भूतानि मेनिरे ॥

saśailasāgaravanāṁ nānājanapadākulām । grased vyūhaḥ kṣitiṁ sarvām iti bhūtāni menire ॥

बहुरथमनुजाश्वपत्तिनागं; प्रतिभयनिस्वनमद्भुताभरूपम् । अहितहृदयभेदनं महद्वै; शकटमवेक्ष्य कृतं ननन्द राजा ॥

bahurathamanujāśvapattināgaṁ; pratibhayanisvanam adbhutābharūpam । ahitahr̥dayabhedanaṁ mahad vai; śakaṭam avekṣya kr̥taṁ nananda rājā ॥