Adhyāya 62

संजय उवाच । हन्त ते संप्रवक्ष्यामि सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् । शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा तव ह्यपनयो महान् ॥

saṁjaya uvāca । hanta te saṁpravakṣyāmi sarvaṁ pratyakṣadarśivān । śuśrūṣasva sthiro bhūtvā tava hy apanayo mahān ॥

गतोदके सेतुबन्धो यादृक्तादृगयं तव । विलापो निष्फलो राजन्मा शुचो भरतर्षभ ॥

gatodake setubandho yādr̥k tādr̥g ayaṁ tava । vilāpo niṣphalo rājan mā śuco bharatarṣabha ॥

अनतिक्रमणीयोऽयं कृतान्तस्याद्भुतो विधिः । मा शुचो भरतश्रेष्ठ दिष्टमेतत्पुरातनम् ॥

anatikramaṇīyo ’yaṁ kr̥tāntasyādbhuto vidhiḥ । mā śuco bharataśreṣṭha diṣṭam etat purātanam ॥

यदि हि त्वं पुरा द्यूतात्कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । निवर्तयेथाः पुत्रांश्च न त्वां व्यसनमाव्रजेत् ॥

yadi hi tvaṁ purā dyūtāt kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram । nivartayethāḥ putrāṁś ca na tvāṁ vyasanam āvrajet ॥

युद्धकाले पुनः प्राप्ते तदैव भवता यदि । निवर्तिताः स्युः संरब्धा न त्वां व्यसनमाव्रजेत् ॥

yuddhakāle punaḥ prāpte tadaiva bhavatā yadi । nivartitāḥ syuḥ saṁrabdhā na tvāṁ vyasanam āvrajet ॥

दुर्योधनं चाविधेयं बध्नीतेति पुरा यदि । कुरूनचोदयिष्यस्त्वं न त्वां व्यसनमाव्रजेत् ॥

duryodhanaṁ cāvidheyaṁ badhnīteti purā yadi । kurūn acodayiṣyas tvaṁ na tvāṁ vyasanam āvrajet ॥

तत्ते बुद्धिव्यभीचारमुपलप्स्यन्ति पाण्डवाः । पाञ्चाला वृष्णयः सर्वे ये चान्येऽपि महाजनाः ॥

tat te buddhivyabhīcāram upalapsyanti pāṇḍavāḥ । pāñcālā vr̥ṣṇayaḥ sarve ye cānye ’pi mahājanāḥ ॥

स कृत्वा पितृकर्म त्वं पुत्रं संस्थाप्य सत्पथे । वर्तेथा यदि धर्मेण न त्वां व्यसनमाव्रजेत् ॥

sa kr̥tvā pitr̥karma tvaṁ putraṁ saṁsthāpya satpathe । vartethā yadi dharmeṇa na tvāṁ vyasanam āvrajet ॥

त्वं तु प्राज्ञतमो लोके हित्वा धर्मं सनातनम् । दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्चान्वगा मतम् ॥

tvaṁ tu prājñatamo loke hitvā dharmaṁ sanātanam । duryodhanasya karṇasya śakuneś cānvagā matam ॥

तत्ते विलपितं सर्वं मया राजन्निशामितम् । अर्थे निविशमानस्य विषमिश्रं यथा मधु ॥

tat te vilapitaṁ sarvaṁ mayā rājan niśāmitam । arthe niviśamānasya viṣamiśraṁ yathā madhu ॥

न तथा मन्यते कृष्णो राजानं पाण्डवं पुरा । न भीष्मं नैव च द्रोणं यथा त्वां मन्यते नृप ॥

na tathā manyate kr̥ṣṇo rājānaṁ pāṇḍavaṁ purā । na bhīṣmaṁ naiva ca droṇaṁ yathā tvāṁ manyate nr̥pa ॥

व्यजानत यदा तु त्वां राजधर्मादधश्च्युतम् । तदा प्रभृति कृष्णस्त्वां न तथा बहु मन्यते ॥

vyajānata yadā tu tvāṁ rājadharmād adhaś cyutam । tadā prabhr̥ti kr̥ṣṇas tvāṁ na tathā bahu manyate ॥

परुषाण्युच्यमानांश्च यथा पार्थानुपेक्षसे । तस्यानुबन्धः प्राप्तस्त्वां पुत्राणां राज्यकामुकम् ॥

paruṣāṇy ucyamānāṁś ca yathā pārthān upekṣase । tasyānubandhaḥ prāptas tvāṁ putrāṇāṁ rājyakāmukam ॥

पितृपैतामहं राज्यमपवृत्तं तदानघ । अथ पार्थैर्जितां कृत्स्नां पृथिवीं प्रत्यपद्यथाः ॥

pitr̥paitāmahaṁ rājyam apavr̥ttaṁ tadānagha । atha pārthair jitāṁ kr̥tsnāṁ pr̥thivīṁ pratyapadyathāḥ ॥

पाण्डुनावर्जितं राज्यं कौरवाणां यशस्तथा । ततश्चाभ्यधिकं भूयः पाण्डवैर्धर्मचारिभिः ॥

pāṇḍunāvarjitaṁ rājyaṁ kauravāṇāṁ yaśas tathā । tataś cābhyadhikaṁ bhūyaḥ pāṇḍavair dharmacāribhiḥ ॥

तेषां तत्तादृशं कर्म त्वामासाद्य सुनिष्फलम् । यत्पित्र्याद्भ्रंशिता राज्यात्त्वयेहामिषगृद्धिना ॥

teṣāṁ tat tādr̥śaṁ karma tvām āsādya suniṣphalam । yat pitryād bhraṁśitā rājyāt tvayehāmiṣagr̥ddhinā ॥

यत्पुनर्युद्धकाले त्वं पुत्रान्गर्हयसे नृप । बहुधा व्याहरन्दोषान्न तदद्योपपद्यते ॥

yat punar yuddhakāle tvaṁ putrān garhayase nr̥pa । bahudhā vyāharan doṣān na tad adyopapadyate ॥

न हि रक्षन्ति राजानो युध्यन्तो जीवितं रणे । चमूं विगाह्य पार्थानां युध्यन्ते क्षत्रियर्षभाः ॥

na hi rakṣanti rājāno yudhyanto jīvitaṁ raṇe । camūṁ vigāhya pārthānāṁ yudhyante kṣatriyarṣabhāḥ ॥

यां तु कृष्णार्जुनौ सेनां यां सात्यकिवृकोदरौ । रक्षेरन्को नु तां युध्येच्चमूमन्यत्र कौरवैः ॥

yāṁ tu kr̥ṣṇārjunau senāṁ yāṁ sātyakivr̥kodarau । rakṣeran ko nu tāṁ yudhyec camūm anyatra kauravaiḥ ॥

येषां योद्धा गुडाकेशो येषां मन्त्री जनार्दनः । येषां च सात्यकिर्गोप्ता येषां गोप्ता वृकोदरः ॥

yeṣāṁ yoddhā guḍākeśo yeṣāṁ mantrī janārdanaḥ । yeṣāṁ ca sātyakir goptā yeṣāṁ goptā vr̥kodaraḥ ॥

को हि तान्विषहेद्योद्धुं मर्त्यधर्मा धनुर्धरः । अन्यत्र कौरवेयेभ्यो ये वा तेषां पदानुगाः ॥

ko hi tān viṣahed yoddhuṁ martyadharmā dhanurdharaḥ । anyatra kauraveyebhyo ye vā teṣāṁ padānugāḥ ॥

यावत्तु शक्यते कर्तुमनुरक्तैर्जनाधिपैः । क्षत्रधर्मरतैः शूरैस्तावत्कुर्वन्ति कौरवाः ॥

yāvat tu śakyate kartum anuraktair janādhipaiḥ । kṣatradharmarataiḥ śūrais tāvat kurvanti kauravāḥ ॥

यथा तु पुरुषव्याघ्रैर्युद्धं परमसङ्कटम् । कुरूणां पाण्डवैः सार्धं तत्सर्वं शृणु तत्त्वतः ॥

yathā tu puruṣavyāghrair yuddhaṁ paramasaṅkaṭam । kurūṇāṁ pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ tat sarvaṁ śr̥ṇu tattvataḥ ॥