Adhyāya 49

संजय उवाच । तस्मिंस्तु निहते वीरे सौभद्रे रथयूथपे । विमुक्तरथसंनाहाः सर्वे निक्षिप्तकार्मुकाः ॥

saṁjaya uvāca । tasmiṁs tu nihate vīre saubhadre rathayūthape । vimuktarathasaṁnāhāḥ sarve nikṣiptakārmukāḥ ॥

उपोपविष्टा राजानं परिवार्य युधिष्ठिरम् । तदेव दुःखं ध्यायन्तः सौभद्रगतमानसाः ॥

upopaviṣṭā rājānaṁ parivārya yudhiṣṭhiram । tad eva duḥkhaṁ dhyāyantaḥ saubhadragatamānasāḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा विललाप सुदुःखितः । अभिमन्यौ हते वीरे भ्रातुः पुत्रे महारथे ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā vilalāpa suduḥkhitaḥ । abhimanyau hate vīre bhrātuḥ putre mahārathe ॥

द्रोणानीकमसंबाधं मम प्रियचिकीर्षया । भित्त्वा व्यूहं प्रविष्टोऽसौ गोमध्यमिव केसरी ॥

droṇānīkam asaṁbādhaṁ mama priyacikīrṣayā । bhittvā vyūhaṁ praviṣṭo ’sau gomadhyam iva kesarī ॥

यस्य शूरा महेष्वासाः प्रत्यनीकगता रणे । प्रभग्ना विनिवर्तन्ते कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः ॥

yasya śūrā maheṣvāsāḥ pratyanīkagatā raṇe । prabhagnā vinivartante kr̥tāstrā yuddhadurmadāḥ ॥

अत्यन्तशत्रुरस्माकं येन दुःशासनः शरैः । क्षिप्रं ह्यभिमुखः संख्ये विसंज्ञो विमुखीकृतः ॥

atyantaśatrur asmākaṁ yena duḥśāsanaḥ śaraiḥ । kṣipraṁ hy abhimukhaḥ saṁkhye visaṁjño vimukhīkr̥taḥ ॥

स तीर्त्वा दुस्तरं वीरो द्रोणानीकमहार्णवम् । प्राप्य दौःशासनिं कार्ष्णिर्यातो वैवस्वतक्षयम् ॥

sa tīrtvā dustaraṁ vīro droṇānīkamahārṇavam । prāpya dauḥśāsaniṁ kārṣṇir yāto vaivasvatakṣayam ॥

कथं द्रक्ष्यामि कौन्तेयं सौभद्रे निहतेऽर्जुनम् । सुभद्रां वा महाभागां प्रियं पुत्रमपश्यतीम् ॥

kathaṁ drakṣyāmi kaunteyaṁ saubhadre nihate ’rjunam । subhadrāṁ vā mahābhāgāṁ priyaṁ putram apaśyatīm ॥

किं स्विद्वयमपेतार्थमश्लिष्टमसमञ्जसम् । तावुभौ प्रतिवक्ष्यामो हृषीकेशधनंजयौ ॥

kiṁ svid vayam apetārtham aśliṣṭam asamañjasam । tāv ubhau prativakṣyāmo hr̥ṣīkeśadhanaṁjayau ॥

अहमेव सुभद्रायाः केशवार्जुनयोरपि । प्रियकामो जयाकाङ्क्षी कृतवानिदमप्रियम् ॥

aham eva subhadrāyāḥ keśavārjunayor api । priyakāmo jayākāṅkṣī kr̥tavān idam apriyam ॥

न लुब्धो बुध्यते दोषान्मोहाल्लोभः प्रवर्तते । मधु लिप्सुर्हि नापश्यं प्रपातमिदमीदृशम् ॥

na lubdho budhyate doṣān mohāl lobhaḥ pravartate । madhu lipsur hi nāpaśyaṁ prapātam idam īdr̥śam ॥

यो हि भोज्ये पुरस्कार्यो यानेषु शयनेषु च । भूषणेषु च सोऽस्माभिर्बालो युधि पुरस्कृतः ॥

yo hi bhojye puraskāryo yāneṣu śayaneṣu ca । bhūṣaṇeṣu ca so ’smābhir bālo yudhi puraskr̥taḥ ॥

कथं हि बालस्तरुणो युद्धानामविशारदः । सदश्व इव संबाधे विषमे क्षेममर्हति ॥

kathaṁ hi bālas taruṇo yuddhānām aviśāradaḥ । sadaśva iva saṁbādhe viṣame kṣemam arhati ॥

नो चेद्धि वयमप्येनं महीमनुशयीमहि । बीभत्सोः कोपदीप्तस्य दग्धाः कृपणचक्षुषा ॥

no ced dhi vayam apy enaṁ mahīm anuśayīmahi । bībhatsoḥ kopadīptasya dagdhāḥ kr̥paṇacakṣuṣā ॥

अलुब्धो मतिमान्ह्रीमान्क्षमावान्रूपवान्बली । वपुष्मान्मानकृद्वीरः प्रियः सत्यपरायणः ॥

alubdho matimān hrīmān kṣamāvān rūpavān balī । vapuṣmān mānakr̥d vīraḥ priyaḥ satyaparāyaṇaḥ ॥

यस्य श्लाघन्ति विबुधाः कर्माण्यूर्जितकर्मणः । निवातकवचाञ्जघ्ने कालकेयांश्च वीर्यवान् ॥

yasya ślāghanti vibudhāḥ karmāṇy ūrjitakarmaṇaḥ । nivātakavacāñ jaghne kālakeyāṁś ca vīryavān ॥

महेन्द्रशत्रवो येन हिरण्यपुरवासिनः । अक्ष्णोर्निमेषमात्रेण पौलोमाः सगणा हताः ॥

mahendraśatravo yena hiraṇyapuravāsinaḥ । akṣṇor nimeṣamātreṇa paulomāḥ sagaṇā hatāḥ ॥

परेभ्योऽप्यभयार्थिभ्यो यो ददात्यभयं विभुः । तस्यास्माभिर्न शकितस्त्रातुमद्यात्मजो भयात् ॥

parebhyo ’py abhayārthibhyo yo dadāty abhayaṁ vibhuḥ । tasyāsmābhir na śakitas trātum adyātmajo bhayāt ॥

भयं तु सुमहत्प्राप्तं धार्तराष्ट्रं महद्बलम् । पार्थः पुत्रवधात्क्रुद्धः कौरवाञ्शोषयिष्यति ॥

bhayaṁ tu sumahat prāptaṁ dhārtarāṣṭraṁ mahad balam । pārthaḥ putravadhāt kruddhaḥ kauravāñ śoṣayiṣyati ॥

क्षुद्रः क्षुद्रसहायश्च स्वपक्षक्षयमातुरः । व्यक्तं दुर्योधनो दृष्ट्वा शोचन्हास्यति जीवितम् ॥

kṣudraḥ kṣudrasahāyaś ca svapakṣakṣayam āturaḥ । vyaktaṁ duryodhano dr̥ṣṭvā śocan hāsyati jīvitam ॥

न मे जयः प्रीतिकरो न राज्यं; न चामरत्वं न सुरैः सलोकता । इमं समीक्ष्याप्रतिवीर्यपौरुषं; निपातितं देववरात्मजात्मजम् ॥

na me jayaḥ prītikaro na rājyaṁ; na cāmaratvaṁ na suraiḥ salokatā । imaṁ samīkṣyāprativīryapauruṣaṁ; nipātitaṁ devavarātmajātmajam ॥