Adhyāya 48

संजय उवाच । विष्णोः स्वसानन्दिकरः स विष्ण्वायुधभूषितः । रराजातिरथः संख्ये जनार्दन इवापरः ॥

saṁjaya uvāca । viṣṇoḥ svasānandikaraḥ sa viṣṇvāyudhabhūṣitaḥ । rarājātirathaḥ saṁkhye janārdana ivāparaḥ ॥

मारुतोद्धूतकेशान्तमुद्यतारिवरायुधम् । वपुः समीक्ष्य पृथ्वीशा दुःसमीक्ष्यं सुरैरपि ॥

mārutoddhūtakeśāntam udyatārivarāyudham । vapuḥ samīkṣya pr̥thvīśā duḥsamīkṣyaṁ surair api ॥

तच्चक्रं भृशमुद्विग्नाः संचिच्छिदुरनेकधा । महारथस्ततः कार्ष्णिः संजग्राह महागदाम् ॥

tac cakraṁ bhr̥śam udvignāḥ saṁcicchidur anekadhā । mahārathas tataḥ kārṣṇiḥ saṁjagrāha mahāgadām ॥

विधनुःस्यन्दनासिस्तैर्विचक्रश्चारिभिः कृतः । अभिमन्युर्गदापाणिरश्वत्थामानमाद्रवत् ॥

vidhanuḥsyandanāsis tair vicakraś cāribhiḥ kr̥taḥ । abhimanyur gadāpāṇir aśvatthāmānam ādravat ॥

स गदामुद्यतां दृष्ट्वा ज्वलन्तीमशनीमिव । अपाक्रामद्रथोपस्थाद्विक्रमांस्त्रीन्नरर्षभः ॥

sa gadām udyatāṁ dr̥ṣṭvā jvalantīm aśanīm iva । apākrāmad rathopasthād vikramāṁs trīn nararṣabhaḥ ॥

तस्याश्वान्गदया हत्वा तथोभौ पार्ष्णिसारथी । शराचिताङ्गः सौभद्रः श्वाविद्वत्प्रत्यदृश्यत ॥

tasyāśvān gadayā hatvā tathobhau pārṣṇisārathī । śarācitāṅgaḥ saubhadraḥ śvāvidvat pratyadr̥śyata ॥

ततः सुबलदायादं कालकेयमपोथयत् । जघान चास्यानुचरान्गान्धारान्सप्तसप्ततिम् ॥

tataḥ subaladāyādaṁ kālakeyam apothayat । jaghāna cāsyānucarān gāndhārān saptasaptatim ॥

पुनर्ब्रह्मवसातीयाञ्जघान रथिनो दश । केकयानां रथान्सप्त हत्वा च दश कुञ्जरान् । दौःशासनिरथं साश्वं गदया समपोथयत् ॥

punar brahmavasātīyāñ jaghāna rathino daśa । kekayānāṁ rathān sapta hatvā ca daśa kuñjarān । dauḥśāsanirathaṁ sāśvaṁ gadayā samapothayat ॥

ततो दौःशासनिः क्रुद्धो गदामुद्यम्य मारिष । अभिदुद्राव सौभद्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

tato dauḥśāsaniḥ kruddho gadām udyamya māriṣa । abhidudrāva saubhadraṁ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

तावुद्यतगदौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ । भ्रातृव्यौ संप्रजह्राते पुरेव त्र्यम्बकान्तकौ ॥

tāv udyatagadau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau । bhrātr̥vyau saṁprajahrāte pureva tryambakāntakau ॥

तावन्योन्यं गदाग्राभ्यां संहत्य पतितौ क्षितौ । इन्द्रध्वजाविवोत्सृष्टौ रणमध्ये परंतपौ ॥

tāv anyonyaṁ gadāgrābhyāṁ saṁhatya patitau kṣitau । indradhvajāv ivotsr̥ṣṭau raṇamadhye paraṁtapau ॥

दौःशासनिरथोत्थाय कुरूणां कीर्तिवर्धनः । प्रोत्तिष्ठमानं सौभद्रं गदया मूर्ध्न्यताडयत् ॥

dauḥśāsanir athotthāya kurūṇāṁ kīrtivardhanaḥ । prottiṣṭhamānaṁ saubhadraṁ gadayā mūrdhny atāḍayat ॥

गदावेगेन महता व्यायामेन च मोहितः । विचेता न्यपतद्भूमौ सौभद्रः परवीरहा । एवं विनिहतो राजन्नेको बहुभिराहवे ॥

gadāvegena mahatā vyāyāmena ca mohitaḥ । vicetā nyapatad bhūmau saubhadraḥ paravīrahā । evaṁ vinihato rājann eko bahubhir āhave ॥

क्षोभयित्वा चमूं सर्वां नलिनीमिव कुञ्जरः । अशोभत हतो वीरो व्याधैर्वनगजो यथा ॥

kṣobhayitvā camūṁ sarvāṁ nalinīm iva kuñjaraḥ । aśobhata hato vīro vyādhair vanagajo yathā ॥

तं तथा पतितं शूरं तावकाः पर्यवारयन् । दावं दग्ध्वा यथा शान्तं पावकं शिशिरात्यये ॥

taṁ tathā patitaṁ śūraṁ tāvakāḥ paryavārayan । dāvaṁ dagdhvā yathā śāntaṁ pāvakaṁ śiśirātyaye ॥

विमृद्य तरुशृङ्गाणि संनिवृत्तमिवानिलम् । अस्तं गतमिवादित्यं तप्त्वा भारतवाहिनीम् ॥

vimr̥dya taruśr̥ṅgāṇi saṁnivr̥ttam ivānilam । astaṁ gatam ivādityaṁ taptvā bhāratavāhinīm ॥

उपप्लुतं यथा सोमं संशुष्कमिव सागरम् । पूर्णचन्द्राभवदनं काकपक्षवृताक्षकम् ॥

upaplutaṁ yathā somaṁ saṁśuṣkam iva sāgaram । pūrṇacandrābhavadanaṁ kākapakṣavr̥tākṣakam ॥

तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा तावकास्ते महारथाः । मुदा परमया युक्ताश्चुक्रुशुः सिंहवन्मुहुः ॥

taṁ bhūmau patitaṁ dr̥ṣṭvā tāvakās te mahārathāḥ । mudā paramayā yuktāś cukruśuḥ siṁhavan muhuḥ ॥

आसीत्परमको हर्षस्तावकानां विशां पते । इतरेषां तु वीराणां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् ॥

āsīt paramako harṣas tāvakānāṁ viśāṁ pate । itareṣāṁ tu vīrāṇāṁ netrebhyaḥ prāpataj jalam ॥

अभिक्रोशन्ति भूतानि अन्तरिक्षे विशां पते । दृष्ट्वा निपतितं वीरं च्युतं चन्द्रमिवाम्बरात् ॥

abhikrośanti bhūtāni antarikṣe viśāṁ pate । dr̥ṣṭvā nipatitaṁ vīraṁ cyutaṁ candram ivāmbarāt ॥

द्रोणकर्णमुखैः षड्भिर्धार्तराष्ट्रैर्महारथैः । एकोऽयं निहतः शेते नैष धर्मो मतो हि नः ॥

droṇakarṇamukhaiḥ ṣaḍbhir dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ । eko ’yaṁ nihataḥ śete naiṣa dharmo mato hi naḥ ॥

तस्मिंस्तु निहते वीरे बह्वशोभत मेदिनी । द्यौर्यथा पूर्णचन्द्रेण नक्षत्रगणमालिनी ॥

tasmiṁs tu nihate vīre bahv aśobhata medinī । dyaur yathā pūrṇacandreṇa nakṣatragaṇamālinī ॥

रुक्मपुङ्खैश्च संपूर्णा रुधिरौघपरिप्लुता । उत्तमाङ्गैश्च वीराणां भ्राजमानैः सकुण्डलैः ॥

rukmapuṅkhaiś ca saṁpūrṇā rudhiraughapariplutā । uttamāṅgaiś ca vīrāṇāṁ bhrājamānaiḥ sakuṇḍalaiḥ ॥

विचित्रैश्च परिस्तोमैः पताकाभिश्च संवृता । चामरैश्च कुथाभिश्च प्रविद्धैश्चाम्बरोत्तमैः ॥

vicitraiś ca paristomaiḥ patākābhiś ca saṁvr̥tā । cāmaraiś ca kuthābhiś ca praviddhaiś cāmbarottamaiḥ ॥

रथाश्वनरनागानामलंकारैश्च सुप्रभैः । खड्गैश्च निशितैः पीतैर्निर्मुक्तैर्भुजगैरिव ॥

rathāśvanaranāgānām alaṁkāraiś ca suprabhaiḥ । khaḍgaiś ca niśitaiḥ pītair nirmuktair bhujagair iva ॥

चापैश्च विशिखैश्छिन्नैः शक्त्यृष्टिप्रासकम्पनैः । विविधैरायुधैश्चान्यैः संवृता भूरशोभत ॥

cāpaiś ca viśikhaiś chinnaiḥ śaktyr̥ṣṭiprāsakampanaiḥ । vividhair āyudhaiś cānyaiḥ saṁvr̥tā bhūr aśobhata ॥

वाजिभिश्चापि निर्जीवैः स्वपद्भिः शोणितोक्षितैः । सारोहैर्विषमा भूमिः सौभद्रेण निपातितैः ॥

vājibhiś cāpi nirjīvaiḥ svapadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ । sārohair viṣamā bhūmiḥ saubhadreṇa nipātitaiḥ ॥

साङ्कुशैः समहामात्रैः सवर्मायुधकेतुभिः । पर्वतैरिव विध्वस्तैर्विशिखोन्मथितैर्गजैः ॥

sāṅkuśaiḥ samahāmātraiḥ savarmāyudhaketubhiḥ । parvatair iva vidhvastair viśikhonmathitair gajaiḥ ॥

पृथिव्यामनुकीर्णैश्च व्यश्वसारथियोधिभिः । ह्रदैरिव प्रक्षुभितैर्हतनागै रथोत्तमैः ॥

pr̥thivyām anukīrṇaiś ca vyaśvasārathiyodhibhiḥ । hradair iva prakṣubhitair hatanāgai rathottamaiḥ ॥

पदातिसंघैश्च हतैर्विविधायुधभूषणैः । भीरूणां त्रासजननी घोररूपाभवन्मही ॥

padātisaṁghaiś ca hatair vividhāyudhabhūṣaṇaiḥ । bhīrūṇāṁ trāsajananī ghorarūpābhavan mahī ॥

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ चन्द्रार्कसदृशद्युतिम् । तावकानां परा प्रीतिः पाण्डूनां चाभवद्व्यथा ॥

taṁ dr̥ṣṭvā patitaṁ bhūmau candrārkasadr̥śadyutim । tāvakānāṁ parā prītiḥ pāṇḍūnāṁ cābhavad vyathā ॥

अभिमन्यौ हते राजञ्शिशुकेऽप्राप्तयौवने । संप्राद्रवच्चमूः सर्वा धर्मराजस्य पश्यतः ॥

abhimanyau hate rājañ śiśuke ’prāptayauvane । saṁprādravac camūḥ sarvā dharmarājasya paśyataḥ ॥

दीर्यमाणं बलं दृष्ट्वा सौभद्रे विनिपातिते । अजातशत्रुः स्वान्वीरानिदं वचनमब्रवीत् ॥

dīryamāṇaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā saubhadre vinipātite । ajātaśatruḥ svān vīrān idaṁ vacanam abravīt ॥

स्वर्गमेष गतः शूरो यो हतो नपराङ्मुखः । संस्तम्भयत मा भैष्ट विजेष्यामो रणे रिपून् ॥

svargam eṣa gataḥ śūro yo hato naparāṅmukhaḥ । saṁstambhayata mā bhaiṣṭa vijeṣyāmo raṇe ripūn ॥

इत्येवं स महातेजा दुःखितेभ्यो महाद्युतिः । धर्मराजो युधां श्रेष्ठो ब्रुवन्दुःखमपानुदत् ॥

ity evaṁ sa mahātejā duḥkhitebhyo mahādyutiḥ । dharmarājo yudhāṁ śreṣṭho bruvan duḥkham apānudat ॥

युद्धे ह्याशीविषाकारान्राजपुत्रान्रणे बहून् । पूर्वं निहत्य संग्रामे पश्चादार्जुनिरन्वगात् ॥

yuddhe hy āśīviṣākārān rājaputrān raṇe bahūn । pūrvaṁ nihatya saṁgrāme paścād ārjunir anvagāt ॥

हत्वा दशसहस्राणि कौसल्यं च महारथम् । कृष्णार्जुनसमः कार्ष्णिः शक्रसद्म गतो ध्रुवम् ॥

hatvā daśasahasrāṇi kausalyaṁ ca mahāratham । kr̥ṣṇārjunasamaḥ kārṣṇiḥ śakrasadma gato dhruvam ॥

रथाश्वनरमातङ्गान्विनिहत्य सहस्रशः । अवितृप्तः स संग्रामादशोच्यः पुण्यकर्मकृत् ॥

rathāśvanaramātaṅgān vinihatya sahasraśaḥ । avitr̥ptaḥ sa saṁgrāmād aśocyaḥ puṇyakarmakr̥t ॥

वयं तु प्रवरं हत्वा तेषां तैः शरपीडिताः । निवेशायाभ्युपायाम सायाह्ने रुधिरोक्षिताः ॥

vayaṁ tu pravaraṁ hatvā teṣāṁ taiḥ śarapīḍitāḥ । niveśāyābhyupāyāma sāyāhne rudhirokṣitāḥ ॥

निरीक्षमाणास्तु वयं परे चायोधनं शनैः । अपयाता महाराज ग्लानिं प्राप्ता विचेतसः ॥

nirīkṣamāṇās tu vayaṁ pare cāyodhanaṁ śanaiḥ । apayātā mahārāja glāniṁ prāptā vicetasaḥ ॥

ततो निशाया दिवसस्य चाशिवः; शिवारुतः संधिरवर्तताद्भुतः । कुशेशयापीडनिभे दिवाकरे; विलम्बमानेऽस्तमुपेत्य पर्वतम् ॥

tato niśāyā divasasya cāśivaḥ; śivārutaḥ saṁdhir avartatādbhutaḥ । kuśeśayāpīḍanibhe divākare; vilambamāne ’stam upetya parvatam ॥

वरासिशक्त्यृष्टिवरूथचर्मणां; विभूषणानां च समाक्षिपन्प्रभाम् । दिवं च भूमिं च समानयन्निव; प्रियां तनुं भानुरुपैति पावकम् ॥

varāsiśaktyr̥ṣṭivarūthacarmaṇāṁ; vibhūṣaṇānāṁ ca samākṣipan prabhām । divaṁ ca bhūmiṁ ca samānayann iva; priyāṁ tanuṁ bhānur upaiti pāvakam ॥

महाभ्रकूटाचलशृङ्गसंनिभै;र्गजैरनेकैरिव वज्रपातितैः । सवैजयन्त्यङ्कुशवर्मयन्तृभि;र्निपातितैर्निष्टनतीव गौश्चिता ॥

mahābhrakūṭācalaśr̥ṅgasaṁnibhair; gajair anekair iva vajrapātitaiḥ । savaijayantyaṅkuśavarmayantr̥bhir; nipātitair niṣṭanatīva gauś citā ॥

हतेश्वरैश्चूर्णितपत्त्युपस्करै;र्हताश्वसूतैर्विपताककेतुभिः । महारथैर्भूः शुशुभे विचूर्णितैः; पुरैरिवामित्रहतैर्नराधिप ॥

hateśvaraiś cūrṇitapattyupaskarair; hatāśvasūtair vipatākaketubhiḥ । mahārathair bhūḥ śuśubhe vicūrṇitaiḥ; purair ivāmitrahatair narādhipa ॥

रथाश्ववृन्दैः सहसादिभिर्हतैः; प्रविद्धभाण्डाभरणैः पृथग्विधैः । निरस्तजिह्वादशनान्त्रलोचनै;र्धरा बभौ घोरविरूपदर्शना ॥

rathāśvavr̥ndaiḥ sahasādibhir hataiḥ; praviddhabhāṇḍābharaṇaiḥ pr̥thagvidhaiḥ । nirastajihvādaśanāntralocanair; dharā babhau ghoravirūpadarśanā ॥

प्रविद्धवर्माभरणा वरायुधा; विपन्नहस्त्यश्वरथानुगा नराः । महार्हशय्यास्तरणोचिताः सदा; क्षितावनाथा इव शेरते हताः ॥

praviddhavarmābharaṇā varāyudhā; vipannahastyaśvarathānugā narāḥ । mahārhaśayyāstaraṇocitāḥ sadā; kṣitāv anāthā iva śerate hatāḥ ॥

अतीव हृष्टाः श्वसृगालवायसा; बडाः सुपर्णाश्च वृकास्तरक्षवः । वयांस्यसृक्पान्यथ रक्षसां गणाः; पिशाचसंघाश्च सुदारुणा रणे ॥

atīva hr̥ṣṭāḥ śvasr̥gālavāyasā; baḍāḥ suparṇāś ca vr̥kās tarakṣavaḥ । vayāṁsy asr̥kpāny atha rakṣasāṁ gaṇāḥ; piśācasaṁghāś ca sudāruṇā raṇe ॥

त्वचो विनिर्भिद्य पिबन्वसामसृ;क्तथैव मज्जां पिशितानि चाश्नुवन् । वपां विलुम्पन्ति हसन्ति गान्ति च; प्रकर्षमाणाः कुणपान्यनेकशः ॥

tvaco vinirbhidya piban vasām asr̥k; tathaiva majjāṁ piśitāni cāśnuvan । vapāṁ vilumpanti hasanti gānti ca; prakarṣamāṇāḥ kuṇapāny anekaśaḥ ॥

शरीरसंघाटवहा असृग्जला; रथोडुपा कुञ्जरशैलसंकटा । मनुष्यशीर्षोपलमांसकर्दमा; प्रविद्धनानाविधशस्त्रमालिनी ॥

śarīrasaṁghāṭavahā asr̥gjalā; rathoḍupā kuñjaraśailasaṁkaṭā । manuṣyaśīrṣopalamāṁsakardamā; praviddhanānāvidhaśastramālinī ॥

महाभया वैतरणीव दुस्तरा; प्रवर्तिता योधवरैस्तदा नदी । उवाह मध्येन रणाजिरं भृशं; भयावहा जीवमृतप्रवाहिनी ॥

mahābhayā vaitaraṇīva dustarā; pravartitā yodhavarais tadā nadī । uvāha madhyena raṇājiraṁ bhr̥śaṁ; bhayāvahā jīvamr̥tapravāhinī ॥

पिबन्ति चाश्नन्ति च यत्र दुर्दृशाः; पिशाचसंघा विविधाः सुभैरवाः । सुनन्दिताः प्राणभृतां भयंकराः; समानभक्षाः श्वसृगालपक्षिणः ॥

pibanti cāśnanti ca yatra durdr̥śāḥ; piśācasaṁghā vividhāḥ subhairavāḥ । sunanditāḥ prāṇabhr̥tāṁ bhayaṁkarāḥ; samānabhakṣāḥ śvasr̥gālapakṣiṇaḥ ॥

तथा तदायोधनमुग्रदर्शनं; निशामुखे पितृपतिराष्ट्रसंनिभम् । निरीक्षमाणाः शनकैर्जहुर्नराः; समुत्थितारुण्डकुलोपसंकुलम् ॥

tathā tad āyodhanam ugradarśanaṁ; niśāmukhe pitr̥patirāṣṭrasaṁnibham । nirīkṣamāṇāḥ śanakair jahur narāḥ; samutthitāruṇḍakulopasaṁkulam ॥

अपेतविध्वस्तमहार्हभूषणं; निपातितं शक्रसमं महारथम् । रणेऽभिमन्युं ददृशुस्तदा जना; व्यपोढहव्यं सदसीव पावकम् ॥

apetavidhvastamahārhabhūṣaṇaṁ; nipātitaṁ śakrasamaṁ mahāratham । raṇe ’bhimanyuṁ dadr̥śus tadā janā; vyapoḍhahavyaṁ sadasīva pāvakam ॥