Adhyāya 50

संजय उवाच । तस्मिन्नहनि निर्वृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षये । आदित्येऽस्तंगते श्रीमान्संध्याकाल उपस्थिते ॥

saṁjaya uvāca । tasminn ahani nirvr̥tte ghore prāṇabhr̥tāṁ kṣaye । āditye ’staṁgate śrīmān saṁdhyākāla upasthite ॥

व्यपयातेषु सैन्येषु वासाय भरतर्षभ । हत्वा संशप्तकव्रातान्दिव्यैरस्त्रैः कपिध्वजः ॥

vyapayāteṣu sainyeṣu vāsāya bharatarṣabha । hatvā saṁśaptakavrātān divyair astraiḥ kapidhvajaḥ ॥

प्रायात्स्वशिबिरं जिष्णुर्जैत्रमास्थाय तं रथम् । गच्छन्नेव च गोविन्दं सन्नकण्ठोऽभ्यभाषत ॥

prāyāt svaśibiraṁ jiṣṇur jaitram āsthāya taṁ ratham । gacchann eva ca govindaṁ sannakaṇṭho ’bhyabhāṣata ॥

किं नु मे हृदयं त्रस्तं वाक्यं सज्जति केशव । स्पन्दन्ति चाप्यनिष्टानि गात्रं सीदति चाच्युत ॥

kiṁ nu me hr̥dayaṁ trastaṁ vākyaṁ sajjati keśava । spandanti cāpy aniṣṭāni gātraṁ sīdati cācyuta ॥

अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति । भुवि यद्दिक्षु चाप्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम् ॥

aniṣṭaṁ caiva me śliṣṭaṁ hr̥dayān nāpasarpati । bhuvi yad dikṣu cāpy ugrā utpātās trāsayanti mām ॥

बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिनः । अपि स्वस्ति भवेद्राज्ञः सामात्यस्य गुरोर्मम ॥

bahuprakārā dr̥śyante sarva evāghaśaṁsinaḥ । api svasti bhaved rājñaḥ sāmātyasya guror mama ॥

वासुदेव उवाच । व्यक्तं शिवं तव भ्रातुः सामात्यस्य भविष्यति । मा शुचः किंचिदेवान्यत्तत्रानिष्टं भविष्यति ॥

vāsudeva uvāca । vyaktaṁ śivaṁ tava bhrātuḥ sāmātyasya bhaviṣyati । mā śucaḥ kiṁ cid evānyat tatrāniṣṭaṁ bhaviṣyati ॥

संजय उवाच । ततः संध्यामुपास्यैव वीरौ वीरावसादने । कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथमास्थितौ ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ saṁdhyām upāsyaiva vīrau vīrāvasādane । kathayantau raṇe vr̥ttaṁ prayātau ratham āsthitau ॥

ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतानन्दं हतत्विषम् । वासुदेवोऽर्जुनश्चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

tataḥ svaśibiraṁ prāptau hatānandaṁ hatatviṣam । vāsudevo ’rjunaś caiva kr̥tvā karma suduṣkaram ॥

ध्वस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहा । बीभत्सुरब्रवीत्कृष्णमस्वस्थहृदयस्ततः ॥

dhvastākāraṁ samālakṣya śibiraṁ paravīrahā । bībhatsur abravīt kr̥ṣṇam asvasthahr̥dayas tataḥ ॥

नाद्य नन्दन्ति तूर्याणि मङ्गल्यानि जनार्दन । मिश्रा दुन्दुभिनिर्घोषैः शङ्खाश्चाडम्बरैः सह । वीणा वा नाद्य वाद्यन्ते शम्यातालस्वनैः सह ॥

nādya nandanti tūryāṇi maṅgalyāni janārdana । miśrā dundubhinirghoṣaiḥ śaṅkhāś cāḍambaraiḥ saha । vīṇā vā nādya vādyante śamyātālasvanaiḥ saha ॥

मङ्गल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च । स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः ॥

maṅgalyāni ca gītāni na gāyanti paṭhanti ca । stutiyuktāni ramyāṇi mamānīkeṣu bandinaḥ ॥

योधाश्चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते ह्यधोमुखाः । कर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम् ॥

yodhāś cāpi hi māṁ dr̥ṣṭvā nivartante hy adhomukhāḥ । karmāṇi ca yathāpūrvaṁ kr̥tvā nābhivadanti mām ॥

अपि स्वस्ति भवेदद्य भ्रातृभ्यो मम माधव । न हि शुध्यति मे भावो दृष्ट्वा स्वजनमाकुलम् ॥

api svasti bhaved adya bhrātr̥bhyo mama mādhava । na hi śudhyati me bhāvo dr̥ṣṭvā svajanam ākulam ॥

अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानद । सर्वेषां चैव योधानां सामग्र्यं स्यान्ममाच्युत ॥

api pāñcālarājasya virāṭasya ca mānada । sarveṣāṁ caiva yodhānāṁ sāmagryaṁ syān mamācyuta ॥

न च मामद्य सौभद्रः प्रहृष्टो भ्रातृभिः सह । रणादायान्तमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव ॥

na ca mām adya saubhadraḥ prahr̥ṣṭo bhrātr̥bhiḥ saha । raṇād āyāntam ucitaṁ pratyudyāti hasann iva ॥

एवं संकथयन्तौ तौ प्रविष्टौ शिबिरं स्वकम् । ददृशाते भृशास्वस्थान्पाण्डवान्नष्टचेतसः ॥

evaṁ saṁkathayantau tau praviṣṭau śibiraṁ svakam । dadr̥śāte bhr̥śāsvasthān pāṇḍavān naṣṭacetasaḥ ॥

दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च पुत्रांश्च विमना वानरध्वजः । अपश्यंश्चैव सौभद्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥

dr̥ṣṭvā bhrātr̥̄ṁś ca putrāṁś ca vimanā vānaradhvajaḥ । apaśyaṁś caiva saubhadram idaṁ vacanam abravīt ॥

मुखवर्णोऽप्रसन्नो वः सर्वेषामेव लक्ष्यते । न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ ॥

mukhavarṇo ’prasanno vaḥ sarveṣām eva lakṣyate । na cābhimanyuṁ paśyāmi na ca māṁ pratinandatha ॥

मया श्रुतश्च द्रोणेन चक्रव्यूहो विनिर्मितः । न च वस्तस्य भेत्तास्ति ऋते सौभद्रमाहवे ॥

mayā śrutaś ca droṇena cakravyūho vinirmitaḥ । na ca vas tasya bhettāsti r̥te saubhadram āhave ॥

न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकविनिर्गमः । कच्चिन्न बालो युष्माभिः परानीकं प्रवेशितः ॥

na copadiṣṭas tasyāsīn mayānīkavinirgamaḥ । kaccin na bālo yuṣmābhiḥ parānīkaṁ praveśitaḥ ॥

भित्त्वानीकं महेष्वासः परेषां बहुशो युधि । कच्चिन्न निहतः शेते सौभद्रः परवीरहा ॥

bhittvānīkaṁ maheṣvāsaḥ pareṣāṁ bahuśo yudhi । kaccin na nihataḥ śete saubhadraḥ paravīrahā ॥

लोहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहमिवाद्रिषु । उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथमायोधने हतः ॥

lohitākṣaṁ mahābāhuṁ jātaṁ siṁham ivādriṣu । upendrasadr̥śaṁ brūta katham āyodhane hataḥ ॥

सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम् । सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः ॥

sukumāraṁ maheṣvāsaṁ vāsavasyātmajātmajam । sadā mama priyaṁ brūta katham āyodhane hataḥ ॥

वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम् । अम्बायाश्च प्रियं नित्यं कोऽवधीत्कालचोदितः ॥

vārṣṇeyīdayitaṁ śūraṁ mayā satatalālitam । ambāyāś ca priyaṁ nityaṁ ko ’vadhīt kālacoditaḥ ॥

सदृशो वृष्णिसिंहस्य केशवस्य महात्मनः । विक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथमायोधने हतः ॥

sadr̥śo vr̥ṣṇisiṁhasya keśavasya mahātmanaḥ । vikramaśrutamāhātmyaiḥ katham āyodhane hataḥ ॥

सुभद्रायाः प्रियं नित्यं द्रौपद्याः केशवस्य च । यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥

subhadrāyāḥ priyaṁ nityaṁ draupadyāḥ keśavasya ca । yadi putraṁ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam ॥

मृदुकुञ्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम् । मत्तद्विरदविक्रान्तं शालपोतमिवोद्गतम् ॥

mr̥dukuñcitakeśāntaṁ bālaṁ bālamr̥gekṣaṇam । mattadviradavikrāntaṁ śālapotam ivodgatam ॥

स्मिताभिभाषिणं दान्तं गुरुवाक्यकरं सदा । बाल्येऽप्यबालकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम् ॥

smitābhibhāṣiṇaṁ dāntaṁ guruvākyakaraṁ sadā । bālye ’py abālakarmāṇaṁ priyavākyam amatsaram ॥

महोत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीवलोचनम् । भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम् ॥

mahotsāhaṁ mahābāhuṁ dīrgharājīvalocanam । bhaktānukampinaṁ dāntaṁ na ca nīcānusāriṇam ॥

कृतज्ञं ज्ञानसंपन्नं कृतास्त्रमनिवर्तिनम् । युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतामघवर्धनम् ॥

kr̥tajñaṁ jñānasaṁpannaṁ kr̥tāstram anivartinam । yuddhābhinandinaṁ nityaṁ dviṣatām aghavardhanam ॥

स्वेषां प्रियहिते युक्तं पितॄणां जयगृद्धिनम् । न च पूर्वप्रहर्तारं संग्रामे नष्टसंभ्रमम् । यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥

sveṣāṁ priyahite yuktaṁ pitr̥̄ṇāṁ jayagr̥ddhinam । na ca pūrvaprahartāraṁ saṁgrāme naṣṭasaṁbhramam । yadi putraṁ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam ॥

सुललाटं सुकेशान्तं सुभ्र्वक्षिदशनच्छदम् । अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥

sulalāṭaṁ sukeśāntaṁ subhrvakṣidaśanacchadam । apaśyatas tad vadanaṁ kā śāntir hr̥dayasya me ॥

तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम् । अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥

tantrīsvanasukhaṁ ramyaṁ puṁskokilasamadhvanim । aśr̥ṇvataḥ svanaṁ tasya kā śāntir hr̥dayasya me ॥

रूपं चाप्रतिरूपं तत्त्रिदशेष्वपि दुर्लभम् । अपश्यतोऽद्य वीरस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥

rūpaṁ cāpratirūpaṁ tat tridaśeṣv api durlabham । apaśyato ’dya vīrasya kā śāntir hr̥dayasya me ॥

अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम् । नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥

abhivādanadakṣaṁ taṁ pitr̥̄ṇāṁ vacane ratam । nādyāhaṁ yadi paśyāmi kā śāntir hr̥dayasya me ॥

सुकुमारः सदा वीरो महार्हशयनोचितः । भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वरः ॥

sukumāraḥ sadā vīro mahārhaśayanocitaḥ । bhūmāv anāthavac chete nūnaṁ nāthavatāṁ varaḥ ॥

शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रियः । तमद्य विप्रविद्धाङ्गमुपासन्त्यशिवाः शिवाः ॥

śayānaṁ samupāsanti yaṁ purā paramastriyaḥ । tam adya vipraviddhāṅgam upāsanty aśivāḥ śivāḥ ॥

यः पुरा बोध्यते सुप्तः सूतमागधबन्दिभिः । बोधयन्त्यद्य तं नूनं श्वापदा विकृतैः स्वरैः ॥

yaḥ purā bodhyate suptaḥ sūtamāgadhabandibhiḥ । bodhayanty adya taṁ nūnaṁ śvāpadā vikr̥taiḥ svaraiḥ ॥

छत्रच्छायासमुचितं तस्य तद्वदनं शुभम् । नूनमद्य रजोध्वस्तं रणे रेणुः करिष्यति ॥

chatracchāyāsamucitaṁ tasya tad vadanaṁ śubham । nūnam adya rajodhvastaṁ raṇe reṇuḥ kariṣyati ॥

हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शने । भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात् ॥

hā putrakāvitr̥ptasya satataṁ putradarśane । bhāgyahīnasya kālena yathā me nīyase balāt ॥

साद्य संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिः । स्वभाभिर्भासिता रम्या त्वयात्यर्थं विराजते ॥

sādya saṁyamanī nūnaṁ sadā sukr̥tināṁ gatiḥ । svabhābhir bhāsitā ramyā tvayātyarthaṁ virājate ॥

नूनं वैवस्वतश्च त्वा वरुणश्च प्रियातिथिः । शतक्रतुर्धनेशश्च प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम् ॥

nūnaṁ vaivasvataś ca tvā varuṇaś ca priyātithiḥ । śatakratur dhaneśaś ca prāptam arcanty abhīrukam ॥

एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वणिग्यथा । दुःखेन महताविष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत ॥

evaṁ vilapya bahudhā bhinnapoto vaṇig yathā । duḥkhena mahatāviṣṭo yudhiṣṭhiram apr̥cchata ॥

कच्चित्स कदनं कृत्वा परेषां पाण्डुनन्दन । स्वर्गतोऽभिमुखः संख्ये युध्यमानो नरर्षभः ॥

kaccit sa kadanaṁ kr̥tvā pareṣāṁ pāṇḍunandana । svargato ’bhimukhaḥ saṁkhye yudhyamāno nararṣabhaḥ ॥

स नूनं बहुभिर्यत्तैर्युध्यमानो नरर्षभैः । असहायः सहायार्थी मामनुध्यातवान्ध्रुवम् ॥

sa nūnaṁ bahubhir yattair yudhyamāno nararṣabhaiḥ । asahāyaḥ sahāyārthī mām anudhyātavān dhruvam ॥

पीड्यमानः शरैर्बालस्तात साध्वभिधाव माम् । इति विप्रलपन्मन्ये नृशंसैर्बहुभिर्हतः ॥

pīḍyamānaḥ śarair bālas tāta sādhv abhidhāva mām । iti vipralapan manye nr̥śaṁsair bahubhir hataḥ ॥

अथ वा मत्प्रसूतश्च स्वस्रीयो माधवस्य च । सुभद्रायां च संभूतो नैवं वक्तुमिहार्हति ॥

atha vā matprasūtaś ca svasrīyo mādhavasya ca । subhadrāyāṁ ca saṁbhūto naivaṁ vaktum ihārhati ॥

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम । अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्षं यन्न दीर्यते ॥

vajrasāramayaṁ nūnaṁ hr̥dayaṁ sudr̥ḍhaṁ mama । apaśyato dīrghabāhuṁ raktākṣaṁ yan na dīryate ॥

कथं बाले महेष्वासे नृशंसा मर्मभेदिनः । स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेऽक्षिपञ्शरान् ॥

kathaṁ bāle maheṣvāse nr̥śaṁsā marmabhedinaḥ । svasrīye vāsudevasya mama putre ’kṣipañ śarān ॥

यो मां नित्यमदीनात्मा प्रत्युद्गम्याभिनन्दति । उपयान्तं रिपून्हत्वा सोऽद्य मां किं न पश्यति ॥

yo māṁ nityam adīnātmā pratyudgamyābhinandati । upayāntaṁ ripūn hatvā so ’dya māṁ kiṁ na paśyati ॥

नूनं स पतितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षितः । शोभयन्मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातितः ॥

nūnaṁ sa patitaḥ śete dharaṇyāṁ rudhirokṣitaḥ । śobhayan medinīṁ gātrair āditya iva pātitaḥ ॥

रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनंक्ष्यति । सुभद्रा वक्ष्यते किं मामभिमन्युमपश्यती । द्रौपदी चैव दुःखार्ते ते च वक्ष्यामि किं न्वहम् ॥

raṇe vinihataṁ śrutvā śokārtā vai vinaṁkṣyati । subhadrā vakṣyate kiṁ mām abhimanyum apaśyatī । draupadī caiva duḥkhārte te ca vakṣyāmi kiṁ nv aham ॥

वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति । सहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शोककर्शिताम् ॥

vajrasāramayaṁ nūnaṁ hr̥dayaṁ yan na yāsyati । sahasradhā vadhūṁ dr̥ṣṭvā rudatīṁ śokakarśitām ॥

हृष्टानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः । युयुत्सुश्चापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन् ॥

hr̥ṣṭānāṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ siṁhanādo mayā śrutaḥ । yuyutsuś cāpi kr̥ṣṇena śruto vīrān upālabhan ॥

अशक्नुवन्तो बीभत्सुं बालं हत्वा महारथाः । किं नदध्वमधर्मज्ञाः पार्थे वै दृश्यतां बलम् ॥

aśaknuvanto bībhatsuṁ bālaṁ hatvā mahārathāḥ । kiṁ nadadhvam adharmajñāḥ pārthe vai dr̥śyatāṁ balam ॥

किं तयोर्विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयोर्मृधे । सिंहवन्नदत प्रीताः शोककाल उपस्थिते ॥

kiṁ tayor vipriyaṁ kr̥tvā keśavārjunayor mr̥dhe । siṁhavan nadata prītāḥ śokakāla upasthite ॥

आगमिष्यति वः क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मणः । अधर्मो हि कृतस्तीव्रः कथं स्यादफलश्चिरम् ॥

āgamiṣyati vaḥ kṣipraṁ phalaṁ pāpasya karmaṇaḥ । adharmo hi kr̥tas tīvraḥ kathaṁ syād aphalaś ciram ॥

इति तान्प्रति भाषन्वै वैश्यापुत्रो महामतिः । अपायाच्छस्त्रमुत्सृज्य कोपदुःखसमन्वितः ॥

iti tān prati bhāṣan vai vaiśyāputro mahāmatiḥ । apāyāc chastram utsr̥jya kopaduḥkhasamanvitaḥ ॥

किमर्थमेतन्नाख्यातं त्वया कृष्ण रणे मम । अधक्ष्यं तानहं सर्वांस्तदा क्रूरान्महारथान् ॥

kimartham etann ākhyātaṁ tvayā kr̥ṣṇa raṇe mama । adhakṣyaṁ tān ahaṁ sarvāṁs tadā krūrān mahārathān ॥

निगृह्य वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम् । मैवमित्यब्रवीत्कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम् ॥

nigr̥hya vāsudevas taṁ putrādhibhir abhiplutam । maivam ity abravīt kr̥ṣṇas tīvraśokasamanvitam ॥

सर्वेषामेष वै पन्थाः शूराणामनिवर्तिनाम् । क्षत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका ॥

sarveṣām eṣa vai panthāḥ śūrāṇām anivartinām । kṣatriyāṇāṁ viśeṣeṇa yeṣāṁ yuddhena jīvikā ॥

एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् । विहिता धर्मशास्त्रज्ञैर्गतिर्गतिमतां वर ॥

eṣā vai yudhyamānānāṁ śūrāṇām anivartinām । vihitā dharmaśāstrajñair gatir gatimatāṁ vara ॥

ध्रुवं युद्धे हि मरणं शूराणामनिवर्तिनाम् । गतः पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशयः ॥

dhruvaṁ yuddhe hi maraṇaṁ śūrāṇām anivartinām । gataḥ puṇyakr̥tāṁ lokān abhimanyur na saṁśayaḥ ॥

एतच्च सर्ववीराणां काङ्क्षितं भरतर्षभ । संग्रामेऽभिमुखा मृत्युं प्राप्नुयामेति मानद ॥

etac ca sarvavīrāṇāṁ kāṅkṣitaṁ bharatarṣabha । saṁgrāme ’bhimukhā mr̥tyuṁ prāpnuyāmeti mānada ॥

स च वीरान्रणे हत्वा राजपुत्रान्महाबलान् । वीरैराकाङ्क्षितं मृत्युं संप्राप्तोऽभिमुखो रणे ॥

sa ca vīrān raṇe hatvā rājaputrān mahābalān । vīrair ākāṅkṣitaṁ mr̥tyuṁ saṁprāpto ’bhimukho raṇe ॥

मा शुचः पुरुषव्याघ्र पूर्वैरेष सनातनः । धर्मकृद्भिः कृतो धर्मः क्षत्रियाणां रणे क्षयः ॥

mā śucaḥ puruṣavyāghra pūrvair eṣa sanātanaḥ । dharmakr̥dbhiḥ kr̥to dharmaḥ kṣatriyāṇāṁ raṇe kṣayaḥ ॥

इमे ते भ्रातरः सर्वे दीना भरतसत्तम । त्वयि शोकसमाविष्टे नृपाश्च सुहृदस्तव ॥

ime te bhrātaraḥ sarve dīnā bharatasattama । tvayi śokasamāviṣṭe nr̥pāś ca suhr̥das tava ॥

एतांस्त्वं वचसा साम्ना समाश्वासय मानद । विदितं वेदितव्यं ते न शोकं कर्तुमर्हसि ॥

etāṁs tvaṁ vacasā sāmnā samāśvāsaya mānada । viditaṁ veditavyaṁ te na śokaṁ kartum arhasi ॥

एवमाश्वासितः पार्थः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । ततोऽब्रवीत्तदा भ्रातॄन्सर्वान्पार्थः सगद्गदान् ॥

evam āśvāsitaḥ pārthaḥ kr̥ṣṇenādbhutakarmaṇā । tato ’bravīt tadā bhrātr̥̄n sarvān pārthaḥ sagadgadān ॥

स दीर्घबाहुः पृथ्वंसो दीर्घराजीवलोचनः । अभिमन्युर्यथा वृत्तः श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा ॥

sa dīrghabāhuḥ pr̥thvaṁso dīrgharājīvalocanaḥ । abhimanyur yathā vr̥ttaḥ śrotum icchāmy ahaṁ tathā ॥

सनागस्यन्दनहयान्द्रक्ष्यध्वं निहतान्मया । संग्रामे सानुबन्धांस्तान्मम पुत्रस्य वैरिणः ॥

sanāgasyandanahayān drakṣyadhvaṁ nihatān mayā । saṁgrāme sānubandhāṁs tān mama putrasya vairiṇaḥ ॥

कथं च वः कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम् । सौभद्रो निधनं गच्छेद्वज्रिणापि समागतः ॥

kathaṁ ca vaḥ kr̥tāstrāṇāṁ sarveṣāṁ śastrapāṇinām । saubhadro nidhanaṁ gacched vajriṇāpi samāgataḥ ॥

यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान्रक्षणे मम । पुत्रस्य पाण्डुपाञ्चालान्मया गुप्तो भवेत्ततः ॥

yady evam aham ajñāsyam aśaktān rakṣaṇe mama । putrasya pāṇḍupāñcālān mayā gupto bhavet tataḥ ॥

कथं च वो रथस्थानां शरवर्षाणि मुञ्चताम् । नीतोऽभिमन्युर्निधनं कदर्थीकृत्य वः परैः ॥

kathaṁ ca vo rathasthānāṁ śaravarṣāṇi muñcatām । nīto ’bhimanyur nidhanaṁ kadarthīkr̥tya vaḥ paraiḥ ॥

अहो वः पौरुषं नास्ति न च वोऽस्ति पराक्रमः । यत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वो निपातितः ॥

aho vaḥ pauruṣaṁ nāsti na ca vo ’sti parākramaḥ । yatrābhimanyuḥ samare paśyatāṁ vo nipātitaḥ ॥

आत्मानमेव गर्हेयं यदहं वः सुदुर्बलान् । युष्मानाज्ञाय निर्यातो भीरूनकृतनिश्रमान् ॥

ātmānam eva garheyaṁ yad ahaṁ vaḥ sudurbalān । yuṣmān ājñāya niryāto bhīrūn akr̥taniśramān ॥

आहोस्विद्भूषणार्थाय वर्मशस्त्रायुधानि वः । वाचश्च वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम् ॥

āhosvid bhūṣaṇārthāya varmaśastrāyudhāni vaḥ । vācaś ca vaktuṁ saṁsatsu mama putram arakṣatām ॥

एवमुक्त्वा ततो वाक्यं तिष्ठंश्चापवरासिमान् । न स्माशक्यत बीभत्सुः केनचित्प्रसमीक्षितुम् ॥

evam uktvā tato vākyaṁ tiṣṭhaṁś cāpavarāsimān । na smāśakyata bībhatsuḥ kena cit prasamīkṣitum ॥

तमन्तकमिव क्रुद्धं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः । पुत्रशोकाभिसंतप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा ॥

tam antakam iva kruddhaṁ niḥśvasantaṁ muhur muhuḥ । putraśokābhisaṁtaptam aśrupūrṇamukhaṁ tadā ॥

नाभिभाष्टुं शक्नुवन्ति द्रष्टुं वा सुहृदोऽर्जुनम् । अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्टाद्वा पाण्डुनन्दनात् ॥

nābhibhāṣṭuṁ śaknuvanti draṣṭuṁ vā suhr̥do ’rjunam । anyatra vāsudevād vā jyeṣṭād vā pāṇḍunandanāt ॥

सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ । बहुमानात्प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तुमर्हतः ॥

sarvāsv avasthāsu hitāv arjunasya manonugau । bahumānāt priyatvāc ca tāv enaṁ vaktum arhataḥ ॥

ततस्तं पुत्रशोकेन भृशं पीडितमानसम् । राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमब्रवीत् ॥

tatas taṁ putraśokena bhr̥śaṁ pīḍitamānasam । rājīvalocanaṁ kruddhaṁ rājā vacanam abravīt ॥