Adhyāya 47

संजय उवाच । स कर्णं कर्णिना कर्णे पुनर्विव्याध फाल्गुनिः । शरैः पञ्चाशता चैनमविध्यत्कोपयन्भृशम् ॥

saṁjaya uvāca । sa karṇaṁ karṇinā karṇe punar vivyādha phālguniḥ । śaraiḥ pañcāśatā cainam avidhyat kopayan bhr̥śam ॥

प्रतिविव्याध राधेयस्तावद्भिरथ तं पुनः । स तैराचितसर्वाङ्गो बह्वशोभत भारत ॥

prativivyādha rādheyas tāvadbhir atha taṁ punaḥ । sa tair ācitasarvāṅgo bahv aśobhata bhārata ॥

कर्णं चाप्यकरोत्क्रुद्धो रुधिरोत्पीडवाहिनम् । कर्णोऽपि विबभौ शूरः शरैश्चित्रोऽसृगाप्लुतः ॥

karṇaṁ cāpy akarot kruddho rudhirotpīḍavāhinam । karṇo ’pi vibabhau śūraḥ śaraiś citro ’sr̥gāplutaḥ ॥

तावुभौ शरचित्राङ्गौ रुधिरेण समुक्षितौ । बभूवतुर्महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ ॥

tāv ubhau śaracitrāṅgau rudhireṇa samukṣitau । babhūvatur mahātmānau puṣpitāv iva kiṁśukau ॥

अथ कर्णस्य सचिवान्षट्शूरांश्चित्रयोधिनः । साश्वसूतध्वजरथान्सौभद्रो निजघान ह ॥

atha karṇasya sacivān ṣaṭ śūrāṁś citrayodhinaḥ । sāśvasūtadhvajarathān saubhadro nijaghāna ha ॥

अथेतरान्महेष्वासान्दशभिर्दशभिः शरैः । प्रत्यविध्यदसंभ्रान्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

athetarān maheṣvāsān daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ । pratyavidhyad asaṁbhrāntas tad adbhutam ivābhavat ॥

मागधस्य पुनः पुत्रं हत्वा षड्भिरजिह्मगैः । साश्वं ससूतं तरुणमश्वकेतुमपातयत् ॥

māgadhasya punaḥ putraṁ hatvā ṣaḍbhir ajihmagaiḥ । sāśvaṁ sasūtaṁ taruṇam aśvaketum apātayat ॥

मार्तिकावतकं भोजं ततः कुञ्जरकेतनम् । क्षुरप्रेण समुन्मथ्य ननाद विसृजञ्शरान् ॥

mārtikāvatakaṁ bhojaṁ tataḥ kuñjaraketanam । kṣurapreṇa samunmathya nanāda visr̥jañ śarān ॥

तस्य दौःशासनिर्विद्ध्वा चतुर्भिश्चतुरो हयान् । सूतमेकेन विव्याध दशभिश्चार्जुनात्मजम् ॥

tasya dauḥśāsanir viddhvā caturbhiś caturo hayān । sūtam ekena vivyādha daśabhiś cārjunātmajam ॥

ततो दौःशासनिं कार्ष्णिर्विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः । संरम्भाद्रक्तनयनो वाक्यमुच्चैरथाब्रवीत् ॥

tato dauḥśāsaniṁ kārṣṇir viddhvā saptabhir āśugaiḥ । saṁrambhād raktanayano vākyam uccair athābravīt ॥

पिता तवाहवं त्यक्त्वा गतः कापुरुषो यथा । दिष्ट्या त्वमपि जानीषे योद्धुं न त्वद्य मोक्ष्यसे ॥

pitā tavāhavaṁ tyaktvā gataḥ kāpuruṣo yathā । diṣṭyā tvam api jānīṣe yoddhuṁ na tv adya mokṣyase ॥

एतावदुक्त्वा वचनं कर्मारपरिमार्जितम् । नाराचं विससर्जास्मै तं द्रौणिस्त्रिभिराच्छिनत् ॥

etāvad uktvā vacanaṁ karmāraparimārjitam । nārācaṁ visasarjāsmai taṁ drauṇis tribhir ācchinat ॥

तस्यार्जुनिर्ध्वजं छित्त्वा शल्यं त्रिभिरताडयत् । तं शल्यो नवभिर्बाणैर्गार्ध्रपत्रैरताडयत् ॥

tasyārjunir dhvajaṁ chittvā śalyaṁ tribhir atāḍayat । taṁ śalyo navabhir bāṇair gārdhrapatrair atāḍayat ॥

तस्यार्जुनिर्ध्वजं छित्त्वा उभौ च पार्ष्णिसारथी । तं विव्याधायसैः षड्भिः सोऽपक्रामद्रथान्तरम् ॥

tasyārjunir dhvajaṁ chittvā ubhau ca pārṣṇisārathī । taṁ vivyādhāyasaiḥ ṣaḍbhiḥ so ’pakrāmad rathāntaram ॥

शत्रुंजयं चन्द्रकेतुं मेघवेगं सुवर्चसम् । सूर्यभासं च पञ्चैतान्हत्वा विव्याध सौबलम् ॥

śatruṁjayaṁ candraketuṁ meghavegaṁ suvarcasam । sūryabhāsaṁ ca pañcaitān hatvā vivyādha saubalam ॥

तं सौबलस्त्रिभिर्विद्ध्वा दुर्योधनमथाब्रवीत् । सर्व एनं प्रमथ्नीमः पुरैकैकं हिनस्ति नः ॥

taṁ saubalas tribhir viddhvā duryodhanam athābravīt । sarva enaṁ pramathnīmaḥ puraikaikaṁ hinasti naḥ ॥

अथाब्रवीत्तदा द्रोणं कर्णो वैकर्तनो वृषा । पुरा सर्वान्प्रमथ्नाति ब्रूह्यस्य वधमाशु नः ॥

athābravīt tadā droṇaṁ karṇo vaikartano vr̥ṣā । purā sarvān pramathnāti brūhy asya vadham āśu naḥ ॥

ततो द्रोणो महेष्वासः सर्वांस्तान्प्रत्यभाषत । अस्ति वोऽस्यान्तरं कश्चित्कुमारस्य प्रपश्यति ॥

tato droṇo maheṣvāsaḥ sarvāṁs tān pratyabhāṣata । asti vo ’syāntaraṁ kaś cit kumārasya prapaśyati ॥

अन्वस्य पितरं ह्यद्य चरतः सर्वतोदिशम् । शीघ्रतां नरसिंहस्य पाण्डवेयस्य पश्यत ॥

anv asya pitaraṁ hy adya carataḥ sarvatodiśam । śīghratāṁ narasiṁhasya pāṇḍaveyasya paśyata ॥

धनुर्मण्डलमेवास्य रथमार्गेषु दृश्यते । संदधानस्य विशिखाञ्शीघ्रं चैव विमुञ्चतः ॥

dhanurmaṇḍalam evāsya rathamārgeṣu dr̥śyate । saṁdadhānasya viśikhāñ śīghraṁ caiva vimuñcataḥ ॥

आरुजन्निव मे प्राणान्मोहयन्नपि सायकैः । प्रहर्षयति मा भूयः सौभद्रः परवीरहा ॥

ārujann iva me prāṇān mohayann api sāyakaiḥ । praharṣayati mā bhūyaḥ saubhadraḥ paravīrahā ॥

अति मा नन्दयत्येष सौभद्रो विचरन्रणे । अन्तरं यस्य संरब्धा न पश्यन्ति महारथाः ॥

ati mā nandayaty eṣa saubhadro vicaran raṇe । antaraṁ yasya saṁrabdhā na paśyanti mahārathāḥ ॥

अस्यतो लघुहस्तस्य दिशः सर्वा महेषुभिः । न विशेषं प्रपश्यामि रणे गाण्डीवधन्वनः ॥

asyato laghuhastasya diśaḥ sarvā maheṣubhiḥ । na viśeṣaṁ prapaśyāmi raṇe gāṇḍīvadhanvanaḥ ॥

अथ कर्णः पुनर्द्रोणमाहार्जुनिशरार्दितः । स्थातव्यमिति तिष्ठामि पीड्यमानोऽभिमन्युना ॥

atha karṇaḥ punar droṇam āhārjuniśarārditaḥ । sthātavyam iti tiṣṭhāmi pīḍyamāno ’bhimanyunā ॥

तेजस्विनः कुमारस्य शराः परमदारुणाः । क्षिण्वन्ति हृदयं मेऽद्य घोराः पावकतेजसः ॥

tejasvinaḥ kumārasya śarāḥ paramadāruṇāḥ । kṣiṇvanti hr̥dayaṁ me ’dya ghorāḥ pāvakatejasaḥ ॥

तमाचार्योऽब्रवीत्कर्णं शनकैः प्रहसन्निव । अभेद्यमस्य कवचं युवा चाशुपराक्रमः ॥

tam ācāryo ’bravīt karṇaṁ śanakaiḥ prahasann iva । abhedyam asya kavacaṁ yuvā cāśuparākramaḥ ॥

उपदिष्टा मया अस्य पितुः कवचधारणा । तामेष निखिलां वेत्ति ध्रुवं परपुरंजयः ॥

upadiṣṭā mayā asya pituḥ kavacadhāraṇā । tām eṣa nikhilāṁ vetti dhruvaṁ parapuraṁjayaḥ ॥

शक्यं त्वस्य धनुश्छेत्तुं ज्यां च बाणैः समाहितैः । अभीशवो हयाश्चैव तथोभौ पार्ष्णिसारथी ॥

śakyaṁ tv asya dhanuś chettuṁ jyāṁ ca bāṇaiḥ samāhitaiḥ । abhīśavo hayāś caiva tathobhau pārṣṇisārathī ॥

एतत्कुरु महेष्वास राधेय यदि शक्यते । अथैनं विमुखीकृत्य पश्चात्प्रहरणं कुरु ॥

etat kuru maheṣvāsa rādheya yadi śakyate । athainaṁ vimukhīkr̥tya paścāt praharaṇaṁ kuru ॥

सधनुष्को न शक्योऽयमपि जेतुं सुरासुरैः । विरथं विधनुष्कं च कुरुष्वैनं यदीच्छसि ॥

sadhanuṣko na śakyo ’yam api jetuṁ surāsuraiḥ । virathaṁ vidhanuṣkaṁ ca kuruṣvainaṁ yadīcchasi ॥

तदाचार्यवचः श्रुत्वा कर्णो वैकर्तनस्त्वरन् । अस्यतो लघुहस्तस्य पृषत्कैर्धनुराच्छिनत् ॥

tad ācāryavacaḥ śrutvā karṇo vaikartanas tvaran । asyato laghuhastasya pr̥ṣatkair dhanur ācchinat ॥

अश्वानस्यावधीद्भोजो गौतमः पार्ष्णिसारथी । शेषास्तु छिन्नधन्वानं शरवर्षैरवाकिरन् ॥

aśvān asyāvadhīd bhojo gautamaḥ pārṣṇisārathī । śeṣās tu chinnadhanvānaṁ śaravarṣair avākiran ॥

त्वरमाणास्त्वराकाले विरथं षण्महारथाः । शरवर्षैरकरुणा बालमेकमवाकिरन् ॥

tvaramāṇās tvarākāle virathaṁ ṣaṇ mahārathāḥ । śaravarṣair akaruṇā bālam ekam avākiran ॥

स छिन्नधन्वा विरथः स्वधर्ममनुपालयन् । खड्गचर्मधरः श्रीमानुत्पपात विहायसम् ॥

sa chinnadhanvā virathaḥ svadharmam anupālayan । khaḍgacarmadharaḥ śrīmān utpapāta vihāyasam ॥

मार्गैः स कैशिकाद्यैश्च लाघवेन बलेन च । आर्जुनिर्व्यचरद्व्योम्नि भृशं वै पक्षिराडिव ॥

mārgaiḥ sa kaiśikādyaiś ca lāghavena balena ca । ārjunir vyacarad vyomni bhr̥śaṁ vai pakṣirāḍ iva ॥

मय्येव निपतत्येष सासिरित्यूर्ध्वदृष्टयः । विव्यधुस्तं महेष्वासाः समरे छिद्रदर्शिनः ॥

mayy eva nipataty eṣa sāsir ity ūrdhvadr̥ṣṭayaḥ । vivyadhus taṁ maheṣvāsāḥ samare chidradarśinaḥ ॥

तस्य द्रोणोऽच्छिनन्मुष्टौ खड्गं मणिमयत्सरुम् । राधेयो निशितैर्बाणैर्व्यधमच्चर्म चोत्तमम् ॥

tasya droṇo ’cchinan muṣṭau khaḍgaṁ maṇimayatsarum । rādheyo niśitair bāṇair vyadhamac carma cottamam ॥

व्यसिचर्मेषुपूर्णाङ्गः सोऽन्तरिक्षात्पुनः क्षितिम् । आस्थितश्चक्रमुद्यम्य द्रोणं क्रुद्धोऽभ्यधावत ॥

vyasicarmeṣupūrṇāṅgaḥ so ’ntarikṣāt punaḥ kṣitim । āsthitaś cakram udyamya droṇaṁ kruddho ’bhyadhāvata ॥

स चक्ररेणूज्ज्वलशोभिताङ्गो; बभावतीवोन्नतचक्रपाणिः । रणेऽभिमन्युः क्षणदासुभद्रः; स वासुभद्रानुकृतिं प्रकुर्वन् ॥

sa cakrareṇūjjvalaśobhitāṅgo; babhāv atīvonnatacakrapāṇiḥ । raṇe ’bhimanyuḥ kṣaṇadāsubhadraḥ; sa vāsubhadrānukr̥tiṁ prakurvan ॥

स्रुतरुधिरकृतैकरागवक्त्रो; भ्रुकुटिपुटाकुटिलोऽतिसिंहनादः । प्रभुरमितबलो रणेऽभिमन्यु;र्नृपवरमध्यगतो भृशं व्यराजत् ॥

srutarudhirakr̥taikarāgavaktro; bhrukuṭipuṭākuṭilo ’tisiṁhanādaḥ । prabhur amitabalo raṇe ’bhimanyur; nr̥pavaramadhyagato bhr̥śaṁ vyarājat ॥