Adhyāya 45

धृतराष्ट्र उवाच । यथा वदसि मे सूत एकस्य बहुभिः सह । संग्रामं तुमुलं घोरं जयं चैव महात्मनः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yathā vadasi me sūta ekasya bahubhiḥ saha । saṁgrāmaṁ tumulaṁ ghoraṁ jayaṁ caiva mahātmanaḥ ॥

अश्रद्धेयमिवाश्चर्यं सौभद्रस्याथ विक्रमम् । किं तु नात्यद्भुतं तेषां येषां धर्मो व्यपाश्रयः ॥

aśraddheyam ivāścaryaṁ saubhadrasyātha vikramam । kiṁ tu nātyadbhutaṁ teṣāṁ yeṣāṁ dharmo vyapāśrayaḥ ॥

दुर्योधनेऽथ विमुखे राजपुत्रशते हते । सौभद्रे प्रतिपत्तिं कां प्रत्यपद्यन्त मामकाः ॥

duryodhane ’tha vimukhe rājaputraśate hate । saubhadre pratipattiṁ kāṁ pratyapadyanta māmakāḥ ॥

संजय उवाच । संशुष्कास्याश्चलन्नेत्राः प्रस्विन्ना लोमहर्षिणः । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये ॥

saṁjaya uvāca । saṁśuṣkāsyāś calannetrāḥ prasvinnā lomaharṣiṇaḥ । palāyanakr̥totsāhā nirutsāhā dviṣajjaye ॥

हतान्भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्सुहृत्संबन्धिबान्धवान् । उत्सृज्योत्सृज्य समियुस्त्वरयन्तो हयद्विपान् ॥

hatān bhrātr̥̄n pitr̥̄n putrān suhr̥tsaṁbandhibāndhavān । utsr̥jyotsr̥jya samiyus tvarayanto hayadvipān ॥

तान्प्रभग्नांस्तथा दृष्ट्वा द्रोणो द्रौणिर्बृहद्बलः । कृपो दुर्योधनः कर्णः कृतवर्माथ सौबलः ॥

tān prabhagnāṁs tathā dr̥ṣṭvā droṇo drauṇir br̥hadbalaḥ । kr̥po duryodhanaḥ karṇaḥ kr̥tavarmātha saubalaḥ ॥

अभिद्रुताः सुसंक्रुद्धाः सौभद्रमपराजितम् । तेऽपि पौत्रेण ते राजन्प्रायशो विमुखीकृताः ॥

abhidrutāḥ susaṁkruddhāḥ saubhadram aparājitam । te ’pi pautreṇa te rājan prāyaśo vimukhīkr̥tāḥ ॥

एकस्तु सुखसंवृद्धो बाल्याद्दर्पाच्च निर्भयः । इष्वस्त्रविन्महातेजा लक्ष्मणोऽऽर्जुनिमभ्ययात् ॥

ekas tu sukhasaṁvr̥ddho bālyād darpāc ca nirbhayaḥ । iṣvastravin mahātejā lakṣmaṇo ’’rjunim abhyayāt ॥

तमन्वगेवास्य पिता पुत्रगृद्धी न्यवर्तत । अनु दुर्योधनं चान्ये न्यवर्तन्त महारथाः ॥

tam anvag evāsya pitā putragr̥ddhī nyavartata । anu duryodhanaṁ cānye nyavartanta mahārathāḥ ॥

तं तेऽभिषिषिचुर्बाणैर्मेघा गिरिमिवाम्बुभिः । स च तान्प्रममाथैको विष्वग्वातो यथाम्बुदान् ॥

taṁ te ’bhiṣiṣicur bāṇair meghā girim ivāmbubhiḥ । sa ca tān pramamāthaiko viṣvag vāto yathāmbudān ॥

पौत्रं तु तव दुर्धर्षं लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् । पितुः समीपे तिष्ठन्तं शूरमुद्यतकार्मुकम् ॥

pautraṁ tu tava durdharṣaṁ lakṣmaṇaṁ priyadarśanam । pituḥ samīpe tiṣṭhantaṁ śūram udyatakārmukam ॥

अत्यन्तसुखसंवृद्धं धनेश्वरसुतोपमम् । आससाद रणे कार्ष्णिर्मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥

atyantasukhasaṁvr̥ddhaṁ dhaneśvarasutopamam । āsasāda raṇe kārṣṇir matto mattam iva dvipam ॥

लक्ष्मणेन तु संगम्य सौभद्रः परवीरहा । शरैः सुनिशितैस्तीक्ष्णैर्बाह्वोरुरसि चार्पितः ॥

lakṣmaṇena tu saṁgamya saubhadraḥ paravīrahā । śaraiḥ suniśitais tīkṣṇair bāhvor urasi cārpitaḥ ॥

संक्रुद्धो वै महाबाहुर्दण्डाहत इवोरगः । पौत्रस्तव महाराज तव पौत्रमभाषत ॥

saṁkruddho vai mahābāhur daṇḍāhata ivoragaḥ । pautras tava mahārāja tava pautram abhāṣata ॥

सुदृष्टः क्रियतां लोको अमुं लोकं गमिष्यसि । पश्यतां बान्धवानां त्वां नयामि यमसादनम् ॥

sudr̥ṣṭaḥ kriyatāṁ loko amuṁ lokaṁ gamiṣyasi । paśyatāṁ bāndhavānāṁ tvāṁ nayāmi yamasādanam ॥

एवमुक्त्वा ततो भल्लं सौभद्रः परवीरहा । उद्बबर्ह महाबाहुर्निर्मुक्तोरगसंनिभम् ॥

evam uktvā tato bhallaṁ saubhadraḥ paravīrahā । udbabarha mahābāhur nirmuktoragasaṁnibham ॥

स तस्य भुजनिर्मुक्तो लक्ष्मणस्य सुदर्शनम् । सुनसं सुभ्रु केशान्तं शिरोऽहार्षीत्सकुण्डलम् । लक्ष्मणं निहतं दृष्ट्वा हा हेत्युच्चुक्रुशुर्जनाः ॥

sa tasya bhujanirmukto lakṣmaṇasya sudarśanam । sunasaṁ subhru keśāntaṁ śiro ’hārṣīt sakuṇḍalam । lakṣmaṇaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā hā hety uccukruśur janāḥ ॥

ततो दुर्योधनः क्रुद्धः प्रिये पुत्रे निपातिते । हतैनमिति चुक्रोश क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः ॥

tato duryodhanaḥ kruddhaḥ priye putre nipātite । hatainam iti cukrośa kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ ॥

ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रोणपुत्रो बृहद्बलः । कृतवर्मा च हार्दिक्यः षड्रथाः पर्यवारयन् ॥

tato droṇaḥ kr̥paḥ karṇo droṇaputro br̥hadbalaḥ । kr̥tavarmā ca hārdikyaḥ ṣaḍ rathāḥ paryavārayan ॥

स तान्विद्ध्वा शितैर्बाणैर्विमुखीकृत्य चार्जुनिः । वेगेनाभ्यपतत्क्रुद्धः सैन्धवस्य महद्बलम् ॥

sa tān viddhvā śitair bāṇair vimukhīkr̥tya cārjuniḥ । vegenābhyapatat kruddhaḥ saindhavasya mahad balam ॥

आवव्रुस्तस्य पन्थानं गजानीकेन दंशिताः । कलिङ्गाश्च निषादाश्च क्राथपुत्रश्च वीर्यवान् । तत्प्रसक्तमिवात्यर्थं युद्धमासीद्विशां पते ॥

āvavrus tasya panthānaṁ gajānīkena daṁśitāḥ । kaliṅgāś ca niṣādāś ca krāthaputraś ca vīryavān । tat prasaktam ivātyarthaṁ yuddham āsīd viśāṁ pate ॥

ततस्तत्कुञ्जरानीकं व्यधमद्धृष्टमार्जुनिः । यथा विवान्नित्यगतिर्जलदाञ्शतशोऽम्बरे ॥

tatas tat kuñjarānīkaṁ vyadhamad dhr̥ṣṭam ārjuniḥ । yathā vivān nityagatir jaladāñ śataśo ’mbare ॥

ततः क्राथः शरव्रातैरार्जुनिं समवाकिरत् । अथेतरे संनिवृत्ताः पुनर्द्रोणमुखा रथाः । परमास्त्राणि धुन्वानाः सौभद्रमभिदुद्रुवुः ॥

tataḥ krāthaḥ śaravrātair ārjuniṁ samavākirat । athetare saṁnivr̥ttāḥ punar droṇamukhā rathāḥ । paramāstrāṇi dhunvānāḥ saubhadram abhidudruvuḥ ॥

तान्निवार्यार्जुनिर्बाणैः क्राथपुत्रमथार्दयत् । शरौघेणाप्रमेयेण त्वरमाणो जिघांसया ॥

tān nivāryārjunir bāṇaiḥ krāthaputram athārdayat । śaraugheṇāprameyeṇa tvaramāṇo jighāṁsayā ॥

सधनुर्बाणकेयूरौ बाहू समुकुटं शिरः । छत्रं ध्वजं नियन्तारमश्वांश्चास्य न्यपातयत् ॥

sadhanurbāṇakeyūrau bāhū samukuṭaṁ śiraḥ । chatraṁ dhvajaṁ niyantāram aśvāṁś cāsya nyapātayat ॥

कुलशीलश्रुतबलैः कीर्त्या चास्त्रबलेन च । युक्ते तस्मिन्हते वीराः प्रायशो विमुखाभवन् ॥

kulaśīlaśrutabalaiḥ kīrtyā cāstrabalena ca । yukte tasmin hate vīrāḥ prāyaśo vimukhābhavan ॥