Adhyāya 44

संजय उवाच । आददानस्तु शूराणामायूंष्यभवदार्जुनिः । अन्तकः सर्वभूतानां प्राणान्काल इवागते ॥

saṁjaya uvāca । ādadānas tu śūrāṇām āyūṁṣy abhavad ārjuniḥ । antakaḥ sarvabhūtānāṁ prāṇān kāla ivāgate ॥

स शक्र इव विक्रान्तः शक्रसूनोः सुतो बली । अभिमन्युस्तदानीकं लोडयन्बह्वशोभत ॥

sa śakra iva vikrāntaḥ śakrasūnoḥ suto balī । abhimanyus tadānīkaṁ loḍayan bahv aśobhata ॥

प्रविश्यैव तु राजेन्द्र क्षत्रियेन्द्रान्तकोपमः । सत्यश्रवसमादत्त व्याघ्रो मृगमिवोल्बणम् ॥

praviśyaiva tu rājendra kṣatriyendrāntakopamaḥ । satyaśravasam ādatta vyāghro mr̥gam ivolbaṇam ॥

सत्यश्रवसि चाक्षिप्ते त्वरमाणा महारथाः । प्रगृह्य विपुलं शस्त्रमभिमन्युमुपाद्रवन् ॥

satyaśravasi cākṣipte tvaramāṇā mahārathāḥ । pragr̥hya vipulaṁ śastram abhimanyum upādravan ॥

अहं पूर्वमहं पूर्वमिति क्षत्रियपुंगवाः । स्पर्धमानाः समाजग्मुर्जिघांसन्तोऽर्जुनात्मजम् ॥

ahaṁ pūrvam ahaṁ pūrvam iti kṣatriyapuṁgavāḥ । spardhamānāḥ samājagmur jighāṁsanto ’rjunātmajam ॥

क्षत्रियाणामनीकानि प्रद्रुतान्यभिधावताम् । जग्रास तिमिरासाद्य क्षुद्रमत्स्यानिवार्णवे ॥

kṣatriyāṇām anīkāni pradrutāny abhidhāvatām । jagrāsa timir āsādya kṣudramatsyān ivārṇave ॥

ये केचन गतास्तस्य समीपमपलायिनः । न ते प्रतिन्यवर्तन्त समुद्रादिव सिन्धवः ॥

ye ke cana gatās tasya samīpam apalāyinaḥ । na te pratinyavartanta samudrād iva sindhavaḥ ॥

महाग्राहगृहीतेव वातवेगभयार्दिता । समकम्पत सा सेना विभ्रष्टा नौरिवार्णवे ॥

mahāgrāhagr̥hīteva vātavegabhayārditā । samakampata sā senā vibhraṣṭā naur ivārṇave ॥

अथ रुक्मरथो नाम मद्रेश्वरसुतो बली । त्रस्तामाश्वासयन्सेनामत्रस्तो वाक्यमब्रवीत् ॥

atha rukmaratho nāma madreśvarasuto balī । trastām āśvāsayan senām atrasto vākyam abravīt ॥

अलं त्रासेन वः शूरा नैष कश्चिन्मयि स्थिते । अहमेनं ग्रहीष्यामि जीवग्राहं न संशयः ॥

alaṁ trāsena vaḥ śūrā naiṣa kaś cin mayi sthite । aham enaṁ grahīṣyāmi jīvagrāhaṁ na saṁśayaḥ ॥

एवमुक्त्वा तु सौभद्रमभिदुद्राव वीर्यवान् । सुकल्पितेनोह्यमानः स्यन्दनेन विराजता ॥

evam uktvā tu saubhadram abhidudrāva vīryavān । sukalpitenohyamānaḥ syandanena virājatā ॥

सोऽभिमन्युं त्रिभिर्बाणैर्विद्ध्वा वक्षस्यथानदत् । त्रिभिश्च दक्षिणे बाहौ सव्ये च निशितैस्त्रिभिः ॥

so ’bhimanyuṁ tribhir bāṇair viddhvā vakṣasy athānadat । tribhiś ca dakṣiṇe bāhau savye ca niśitais tribhiḥ ॥

स तस्येष्वसनं छित्त्वा फाल्गुणिः सव्यदक्षिणौ । भुजौ शिरश्च स्वक्षिभ्रु क्षितौ क्षिप्रमपातयत् ॥

sa tasyeṣvasanaṁ chittvā phālguṇiḥ savyadakṣiṇau । bhujau śiraś ca svakṣibhru kṣitau kṣipram apātayat ॥

दृष्ट्वा रुक्मरथं रुग्णं पुत्रं शल्यस्य मानिनम् । जीवग्राहं जिघृक्षन्तं सौभद्रेण यशस्विना ॥

dr̥ṣṭvā rukmarathaṁ rugṇaṁ putraṁ śalyasya māninam । jīvagrāhaṁ jighr̥kṣantaṁ saubhadreṇa yaśasvinā ॥

संग्रामदुर्मदा राजन्राजपुत्राः प्रहारिणः । वयस्याः शल्यपुत्रस्य सुवर्णविकृतध्वजाः ॥

saṁgrāmadurmadā rājan rājaputrāḥ prahāriṇaḥ । vayasyāḥ śalyaputrasya suvarṇavikr̥tadhvajāḥ ॥

तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महारथाः । आर्जुनिं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन् ॥

tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahārathāḥ । ārjuniṁ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan ॥

शूरैः शिक्षाबलोपेतैस्तरुणैरत्यमर्षणैः । दृष्ट्वैकं समरे शूरं सौभद्रमपराजितम् ॥

śūraiḥ śikṣābalopetais taruṇair atyamarṣaṇaiḥ । dr̥ṣṭvaikaṁ samare śūraṁ saubhadram aparājitam ॥

छाद्यमानं शरव्रातैर्हृष्टो दुर्योधनोऽभवत् । वैवस्वतस्य भवनं गतमेनममन्यत ॥

chādyamānaṁ śaravrātair hr̥ṣṭo duryodhano ’bhavat । vaivasvatasya bhavanaṁ gatam enam amanyata ॥

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्नानालिङ्गैस्त्रिभिस्त्रिभिः । अदृश्यमार्जुनिं चक्रुर्निमेषात्ते नृपात्मजाः ॥

suvarṇapuṅkhair iṣubhir nānāliṅgais tribhis tribhiḥ । adr̥śyam ārjuniṁ cakrur nimeṣāt te nr̥pātmajāḥ ॥

ससूताश्वध्वजं तस्य स्यन्दनं तं च मारिष । आचितं समपश्याम श्वाविधं शललैरिव ॥

sasūtāśvadhvajaṁ tasya syandanaṁ taṁ ca māriṣa । ācitaṁ samapaśyāma śvāvidhaṁ śalalair iva ॥

स गाढविद्धः क्रुद्धश्च तोत्त्रैर्गज इवार्दितः । गान्धर्वमस्त्रमायच्छद्रथमायां च योजयत् ॥

sa gāḍhaviddhaḥ kruddhaś ca tottrair gaja ivārditaḥ । gāndharvam astram āyacchad rathamāyāṁ ca yojayat ॥

अर्जुनेन तपस्तप्त्वा गन्धर्वेभ्यो यदाहृतम् । तुम्बुरुप्रमुखेभ्यो वै तेनामोहयताहितान् ॥

arjunena tapas taptvā gandharvebhyo yad āhr̥tam । tumburupramukhebhyo vai tenāmohayatāhitān ॥

एकः स शतधा राजन्दृश्यते स्म सहस्रधा । अलातचक्रवत्संख्ये क्षिप्रमस्त्राणि दर्शयन् ॥

ekaḥ sa śatadhā rājan dr̥śyate sma sahasradhā । alātacakravat saṁkhye kṣipram astrāṇi darśayan ॥

रथचर्यास्त्रमायाभिर्मोहयित्वा परंतपः । बिभेद शतधा राजञ्शरीराणि महीक्षिताम् ॥

rathacaryāstramāyābhir mohayitvā paraṁtapaḥ । bibheda śatadhā rājañ śarīrāṇi mahīkṣitām ॥

प्राणाः प्राणभृतां संख्ये प्रेषिता निशितैः शरैः । राजन्प्रापुरमुं लोकं शरीराण्यवनिं ययुः ॥

prāṇāḥ prāṇabhr̥tāṁ saṁkhye preṣitā niśitaiḥ śaraiḥ । rājan prāpur amuṁ lokaṁ śarīrāṇy avaniṁ yayuḥ ॥

धनूंष्यश्वान्नियन्तॄंश्च ध्वजान्बाहूंश्च साङ्गदान् । शिरांसि च शितैर्भल्लैस्तेषां चिच्छेद फाल्गुनिः ॥

dhanūṁṣy aśvān niyantr̥̄ṁś ca dhvajān bāhūṁś ca sāṅgadān । śirāṁsi ca śitair bhallais teṣāṁ ciccheda phālguniḥ ॥

चूतारामो यथा भग्नः पञ्चवर्षफलोपगः । राजपुत्रशतं तद्वत्सौभद्रेणापतद्धतम् ॥

cūtārāmo yathā bhagnaḥ pañcavarṣaphalopagaḥ । rājaputraśataṁ tadvat saubhadreṇāpatad dhatam ॥

क्रुद्धाशीविषसंकाशान्सुकुमारान्सुखोचितान् । एकेन निहतान्दृष्ट्वा भीतो दुर्योधनोऽभवत् ॥

kruddhāśīviṣasaṁkāśān sukumārān sukhocitān । ekena nihatān dr̥ṣṭvā bhīto duryodhano ’bhavat ॥

रथिनः कुञ्जरानश्वान्पदातींश्चावमर्दितान् । दृष्ट्वा दुर्योधनः क्षिप्रमुपायात्तममर्षितः ॥

rathinaḥ kuñjarān aśvān padātīṁś cāvamarditān । dr̥ṣṭvā duryodhanaḥ kṣipram upāyāt tam amarṣitaḥ ॥

तयोः क्षणमिवापूर्णः संग्रामः समपद्यत । अथाभवत्ते विमुखः पुत्रः शरशतार्दितः ॥

tayoḥ kṣaṇam ivāpūrṇaḥ saṁgrāmaḥ samapadyata । athābhavat te vimukhaḥ putraḥ śaraśatārditaḥ ॥