Adhyāya 43

संजय उवाच । सैन्धवेन निरुद्धेषु जयगृद्धिषु पाण्डुषु । सुघोरमभवद्युद्धं त्वदीयानां परैः सह ॥

saṁjaya uvāca । saindhavena niruddheṣu jayagr̥ddhiṣu pāṇḍuṣu । sughoram abhavad yuddhaṁ tvadīyānāṁ paraiḥ saha ॥

प्रविश्य त्वार्जुनिः सेनां सत्यसंधो दुरासदाम् । व्यक्षोभयत तेजस्वी मकरः सागरं यथा ॥

praviśya tv ārjuniḥ senāṁ satyasaṁdho durāsadām । vyakṣobhayata tejasvī makaraḥ sāgaraṁ yathā ॥

तं तथा शरवर्षेण क्षोभयन्तमरिंदमम् । यथाप्रधानाः सौभद्रमभ्ययुः कुरुसत्तमाः ॥

taṁ tathā śaravarṣeṇa kṣobhayantam ariṁdamam । yathāpradhānāḥ saubhadram abhyayuḥ kurusattamāḥ ॥

तेषां तस्य च संमर्दो दारुणः समपद्यत । सृजतां शरवर्षाणि प्रसक्तममितौजसाम् ॥

teṣāṁ tasya ca saṁmardo dāruṇaḥ samapadyata । sr̥jatāṁ śaravarṣāṇi prasaktam amitaujasām ॥

रथव्रजेन संरुद्धस्तैरमित्रैरथार्जुनिः । वृषसेनस्य यन्तारं हत्वा चिच्छेद कार्मुकम् ॥

rathavrajena saṁruddhas tair amitrair athārjuniḥ । vr̥ṣasenasya yantāraṁ hatvā ciccheda kārmukam ॥

तस्य विव्याध बलवाञ्शरैरश्वानजिह्मगैः । वातायमानैरथ तैरश्वैरपहृतो रणात् ॥

tasya vivyādha balavāñ śarair aśvān ajihmagaiḥ । vātāyamānair atha tair aśvair apahr̥to raṇāt ॥

तेनान्तरेणाभिमन्योर्यन्तापासारयद्रथम् । रथव्रजास्ततो हृष्टाः साधु साध्विति चुक्रुशुः ॥

tenāntareṇābhimanyor yantāpāsārayad ratham । rathavrajās tato hr̥ṣṭāḥ sādhu sādhv iti cukruśuḥ ॥

तं सिंहमिव संक्रुद्धं प्रमथ्नन्तं शरैररीन् । आरादायान्तमभ्येत्य वसातीयोऽभ्ययाद्द्रुतम् ॥

taṁ siṁham iva saṁkruddhaṁ pramathnantaṁ śarair arīn । ārād āyāntam abhyetya vasātīyo ’bhyayād drutam ॥

सोऽभिमन्युं शरैः षष्ट्या रुक्मपुङ्खैरवाकिरत् । अब्रवीच्च न मे जीवञ्जीवतो युधि मोक्ष्यसे ॥

so ’bhimanyuṁ śaraiḥ ṣaṣṭyā rukmapuṅkhair avākirat । abravīc ca na me jīvañ jīvato yudhi mokṣyase ॥

तमयस्मयवर्माणमिषुणा आशुपातिना । विव्याध हृदि सौभद्रः स पपात व्यसुः क्षितौ ॥

tam ayasmayavarmāṇam iṣuṇā āśupātinā । vivyādha hr̥di saubhadraḥ sa papāta vyasuḥ kṣitau ॥

वसात्यं निहतं दृष्ट्वा क्रुद्धाः क्षत्रियपुंगवाः । परिवव्रुस्तदा राजंस्तव पौत्रं जिघांसवः ॥

vasātyaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā kruddhāḥ kṣatriyapuṁgavāḥ । parivavrus tadā rājaṁs tava pautraṁ jighāṁsavaḥ ॥

विस्फारयन्तश्चापानि नानारूपाण्यनेकशः । तद्युद्धमभवद्रौद्रं सौभद्रस्यारिभिः सह ॥

visphārayantaś cāpāni nānārūpāṇy anekaśaḥ । tad yuddham abhavad raudraṁ saubhadrasyāribhiḥ saha ॥

तेषां शरान्सेष्वसनाञ्शरीराणि शिरांसि च । सकुण्डलानि स्रग्वीणि क्रुद्धश्चिच्छेद फाल्गुनिः ॥

teṣāṁ śarān seṣvasanāñ śarīrāṇi śirāṁsi ca । sakuṇḍalāni sragvīṇi kruddhaś ciccheda phālguniḥ ॥

सखड्गाः साङ्गुलित्राणाः सपट्टिशपरश्वधाः । अदृश्यन्त भुजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिताः ॥

sakhaḍgāḥ sāṅgulitrāṇāḥ sapaṭṭiśaparaśvadhāḥ । adr̥śyanta bhujāś chinnā hemābharaṇabhūṣitāḥ ॥

स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रैः पतितैश्च महाध्वजैः । वर्मभिश्चर्मभिर्हारैर्मुकुटैश्छत्रचामरैः ॥

sragbhir ābharaṇair vastraiḥ patitaiś ca mahādhvajaiḥ । varmabhiś carmabhir hārair mukuṭaiś chatracāmaraiḥ ॥

अपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरैः । अक्षैर्विमथितैश्चक्रैर्भग्नैश्च बहुधा युगैः ॥

apaskarair adhiṣṭhānair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ । akṣair vimathitaiś cakrair bhagnaiś ca bahudhā yugaiḥ ॥

अनुकर्षैः पताकाभिस्तथा सारथिवाजिभिः । रथैश्च भग्नैर्नागैश्च हतैः कीर्णाभवन्मही ॥

anukarṣaiḥ patākābhis tathā sārathivājibhiḥ । rathaiś ca bhagnair nāgaiś ca hataiḥ kīrṇābhavan mahī ॥

निहतैः क्षत्रियैः शूरैर्नानाजनपदेश्वरैः । जयगृद्धैर्वृता भूमिर्दारुणा समपद्यत ॥

nihataiḥ kṣatriyaiḥ śūrair nānājanapadeśvaraiḥ । jayagr̥ddhair vr̥tā bhūmir dāruṇā samapadyata ॥

दिशो विचरतस्तस्य सर्वाश्च प्रदिशस्तथा । रणेऽभिमन्योः क्रुद्धस्य रूपमन्तरधीयत ॥

diśo vicaratas tasya sarvāś ca pradiśas tathā । raṇe ’bhimanyoḥ kruddhasya rūpam antaradhīyata ॥

काञ्चनं यद्यदस्यासीद्वर्म चाभरणानि च । धनुषश्च शराणां च तदपश्याम केवलम् ॥

kāñcanaṁ yad yad asyāsīd varma cābharaṇāni ca । dhanuṣaś ca śarāṇāṁ ca tad apaśyāma kevalam ॥

तं तदा नाशकत्कश्चिच्चक्षुर्भ्यामभिवीक्षितुम् । आददानं शरैर्योधान्मध्ये सूर्यमिव स्थितम् ॥

taṁ tadā nāśakat kaś cic cakṣurbhyām abhivīkṣitum । ādadānaṁ śarair yodhān madhye sūryam iva sthitam ॥