Adhyāya 36

संजय उवाच । तां प्रभग्नां चमूं दृष्ट्वा सौभद्रेणामितौजसा । दुर्योधनो भृशं क्रुद्धः स्वयं सौभद्रमभ्ययात् ॥

saṁjaya uvāca । tāṁ prabhagnāṁ camūṁ dr̥ṣṭvā saubhadreṇāmitaujasā । duryodhano bhr̥śaṁ kruddhaḥ svayaṁ saubhadram abhyayāt ॥

ततो राजानमावृत्तं सौभद्रं प्रति संयुगे । दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद्योधान्पर्याप्नुत नराधिपम् ॥

tato rājānam āvr̥ttaṁ saubhadraṁ prati saṁyuge । dr̥ṣṭvā droṇo ’bravīd yodhān paryāpnuta narādhipam ॥

पुराभिमन्युर्लक्ष्यं नः पश्यतां हन्ति वीर्यवान् । तमाद्रवत मा भैष्ट क्षिप्रं रक्षत कौरवम् ॥

purābhimanyur lakṣyaṁ naḥ paśyatāṁ hanti vīryavān । tam ādravata mā bhaiṣṭa kṣipraṁ rakṣata kauravam ॥

ततः कृतज्ञा बलिनः सुहृदो जितकाशिनः । त्रास्यमाना भयाद्वीरं परिवव्रुस्तवात्मजम् ॥

tataḥ kr̥tajñā balinaḥ suhr̥do jitakāśinaḥ । trāsyamānā bhayād vīraṁ parivavrus tavātmajam ॥

द्रोणो द्रौणिः कृपः कर्णः कृतवर्मा च सौबलः । बृहद्बलो मद्रराजो भूरिर्भूरिश्रवाः शलः ॥

droṇo drauṇiḥ kr̥paḥ karṇaḥ kr̥tavarmā ca saubalaḥ । br̥hadbalo madrarājo bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ ॥

पौरवो वृषसेनश्च विसृजन्तः शिताञ्शरान् । सौभद्रं शरवर्षेण महता समवाकिरन् ॥

pauravo vr̥ṣasenaś ca visr̥jantaḥ śitāñ śarān । saubhadraṁ śaravarṣeṇa mahatā samavākiran ॥

संमोहयित्वा तमथ दुर्योधनममोचयन् । आस्याद्ग्रासमिवाक्षिप्तं ममृषे नार्जुनात्मजः ॥

saṁmohayitvā tam atha duryodhanam amocayan । āsyād grāsam ivākṣiptaṁ mamr̥ṣe nārjunātmajaḥ ॥

ताञ्शरौघेण महता साश्वसूतान्महारथान् । विमुखीकृत्य सौभद्रः सिंहनादमथानदत् ॥

tāñ śaraugheṇa mahatā sāśvasūtān mahārathān । vimukhīkr̥tya saubhadraḥ siṁhanādam athānadat ॥

तस्य नादं ततः श्रुत्वा सिंहस्येवामिषैषिणः । नामृष्यन्त सुसंरब्धाः पुनर्द्रोणमुखा रथाः ॥

tasya nādaṁ tataḥ śrutvā siṁhasyevāmiṣaiṣiṇaḥ । nāmr̥ṣyanta susaṁrabdhāḥ punar droṇamukhā rathāḥ ॥

त एनं कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । व्यसृजन्निषुजालानि नानालिङ्गानि संघशः ॥

ta enaṁ koṣṭhakīkr̥tya rathavaṁśena māriṣa । vyasr̥jann iṣujālāni nānāliṅgāni saṁghaśaḥ ॥

तान्यन्तरिक्षे चिच्छेद पौत्रस्तव शितैः शरैः । तांश्चैव प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tāny antarikṣe ciccheda pautras tava śitaiḥ śaraiḥ । tāṁś caiva prativivyādha tad adbhutam ivābhavat ॥

ततस्ते कोपितास्तेन शरैराशीविषोपमैः । परिवव्रुर्जिघांसन्तः सौभद्रमपलायिनम् ॥

tatas te kopitās tena śarair āśīviṣopamaiḥ । parivavrur jighāṁsantaḥ saubhadram apalāyinam ॥

समुद्रमिव पर्यस्तं त्वदीयं तद्बलार्णवम् । अभिमन्युर्दधारैको वेलेव मकरालयम् ॥

samudram iva paryastaṁ tvadīyaṁ tad balārṇavam । abhimanyur dadhāraiko veleva makarālayam ॥

शूराणां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम् । अभिमन्योः परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः ॥

śūrāṇāṁ yudhyamānānāṁ nighnatām itaretaram । abhimanyoḥ pareṣāṁ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ ॥

तस्मिंस्तु घोरे संग्रामे वर्तमाने भयंकरे । दुःसहो नवभिर्बाणैरभिमन्युमविध्यत ॥

tasmiṁs tu ghore saṁgrāme vartamāne bhayaṁkare । duḥsaho navabhir bāṇair abhimanyum avidhyata ॥

दुःशासनो द्वादशभिः कृपः शारद्वतस्त्रिभिः । द्रोणस्तु सप्तदशभिः शरैराशीविषोपमैः ॥

duḥśāsano dvādaśabhiḥ kr̥paḥ śāradvatas tribhiḥ । droṇas tu saptadaśabhiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ ॥

विविंशतिस्तु विंशत्या कृतवर्मा च सप्तभिः । बृहद्बलस्तथाष्टाभिरश्वत्थामा च सप्तभिः ॥

viviṁśatis tu viṁśatyā kr̥tavarmā ca saptabhiḥ । br̥hadbalas tathāṣṭābhir aśvatthāmā ca saptabhiḥ ॥

भूरिश्रवास्त्रिभिर्बाणैर्मद्रेशः षड्भिराशुगैः । द्वाभ्यां शराभ्यां शकुनिस्त्रिभिर्दुर्योधनो नृपः ॥

bhūriśravās tribhir bāṇair madreśaḥ ṣaḍbhir āśugaiḥ । dvābhyāṁ śarābhyāṁ śakunis tribhir duryodhano nr̥paḥ ॥

स तु तान्प्रतिविव्याध त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । नृत्यन्निव महाराज चापहस्तः प्रतापवान् ॥

sa tu tān prativivyādha tribhis tribhir ajihmagaiḥ । nr̥tyann iva mahārāja cāpahastaḥ pratāpavān ॥

ततोऽभिमन्युः संक्रुद्धस्ताप्यमानस्तवात्मजैः । विदर्शयन्वै सुमहच्छिक्षौरसकृतं बलम् ॥

tato ’bhimanyuḥ saṁkruddhas tāpyamānas tavātmajaiḥ । vidarśayan vai sumahac chikṣaurasakr̥taṁ balam ॥

गरुडानिलरंहोभिर्यन्तुर्वाक्यकरैर्हयैः । दान्तैरश्मकदायादं त्वरमाणोऽभ्यहारयत् । विव्याध चैनं दशभिर्बाणैस्तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

garuḍānilaraṁhobhir yantur vākyakarair hayaiḥ । dāntair aśmakadāyādaṁ tvaramāṇo ’bhyahārayat । vivyādha cainaṁ daśabhir bāṇais tiṣṭheti cābravīt ॥

तस्याभिमन्युर्दशभिर्बाणैः सूतं हयान्ध्वजम् । बाहू धनुः शिरश्चोर्व्यां स्मयमानोऽभ्यपातयत् ॥

tasyābhimanyur daśabhir bāṇaiḥ sūtaṁ hayān dhvajam । bāhū dhanuḥ śiraś corvyāṁ smayamāno ’bhyapātayat ॥

ततस्तस्मिन्हते वीरे सौभद्रेणाश्मकेश्वरे । संचचाल बलं सर्वं पलायनपरायणम् ॥

tatas tasmin hate vīre saubhadreṇāśmakeśvare । saṁcacāla balaṁ sarvaṁ palāyanaparāyaṇam ॥

ततः कर्णः कृपो द्रोणो द्रौणिर्गान्धारराट्शलः । शल्यो भूरिश्रवाः क्राथः सोमदत्तो विविंशतिः ॥

tataḥ karṇaḥ kr̥po droṇo drauṇir gāndhārarāṭ śalaḥ । śalyo bhūriśravāḥ krāthaḥ somadatto viviṁśatiḥ ॥

वृषसेनः सुषेणश्च कुण्डभेदी प्रतर्दनः । वृन्दारको ललित्थश्च प्रबाहुर्दीर्घलोचनः । दुर्योधनश्च संक्रुद्धः शरवर्षैरवाकिरन् ॥

vr̥ṣasenaḥ suṣeṇaś ca kuṇḍabhedī pratardanaḥ । vr̥ndārako lalitthaś ca prabāhur dīrghalocanaḥ । duryodhanaś ca saṁkruddhaḥ śaravarṣair avākiran ॥

सोऽतिक्रुद्धो महेष्वासैरभिमन्युरजिह्मगैः । शरमादत्त कर्णाय परकायावभेदनम् ॥

so ’tikruddho maheṣvāsair abhimanyur ajihmagaiḥ । śaram ādatta karṇāya parakāyāvabhedanam ॥

तस्य भित्त्वा तनुत्राणं देहं निर्भिद्य चाशुगः । प्राविशद्धरणीं राजन्वल्मीकमिव पन्नगः ॥

tasya bhittvā tanutrāṇaṁ dehaṁ nirbhidya cāśugaḥ । prāviśad dharaṇīṁ rājan valmīkam iva pannagaḥ ॥

स तेनातिप्रहारेण व्यथितो विह्वलन्निव । संचचाल रणे कर्णः क्षितिकम्पे यथाचलः ॥

sa tenātiprahāreṇa vyathito vihvalann iva । saṁcacāla raṇe karṇaḥ kṣitikampe yathācalaḥ ॥

अथान्यैर्निशितैर्बाणैः सुषेणं दीर्घलोचनम् । कुण्डभेदिं च संक्रुद्धस्त्रिभिस्त्रीनवधीद्बली ॥

athānyair niśitair bāṇaiḥ suṣeṇaṁ dīrghalocanam । kuṇḍabhediṁ ca saṁkruddhas tribhis trīn avadhīd balī ॥

कर्णस्तं पञ्चविंशत्या नाराचानां समर्पयत् । अश्वत्थामा च विंशत्या कृतवर्मा च सप्तभिः ॥

karṇas taṁ pañcaviṁśatyā nārācānāṁ samarpayat । aśvatthāmā ca viṁśatyā kr̥tavarmā ca saptabhiḥ ॥

स शरार्दितसर्वाङ्गः क्रुद्धः शक्रात्मजात्मजः । विचरन्दृश्यते सैन्ये पाशहस्त इवान्तकः ॥

sa śarārditasarvāṅgaḥ kruddhaḥ śakrātmajātmajaḥ । vicaran dr̥śyate sainye pāśahasta ivāntakaḥ ॥

शल्यं च बाणवर्षेण समीपस्थमवाकिरत् । उदक्रोशन्महाबाहुस्तव सैन्यानि भीषयन् ॥

śalyaṁ ca bāṇavarṣeṇa samīpastham avākirat । udakrośan mahābāhus tava sainyāni bhīṣayan ॥

ततः स विद्धोऽस्त्रविदा मर्मभिद्भिरजिह्मगैः । शल्यो राजन्रथोपस्थे निषसाद मुमोह च ॥

tataḥ sa viddho ’stravidā marmabhidbhir ajihmagaiḥ । śalyo rājan rathopasthe niṣasāda mumoha ca ॥

तं हि विद्धं तथा दृष्ट्वा सौभद्रेण यशस्विना । संप्राद्रवच्चमूः सर्वा भारद्वाजस्य पश्यतः ॥

taṁ hi viddhaṁ tathā dr̥ṣṭvā saubhadreṇa yaśasvinā । saṁprādravac camūḥ sarvā bhāradvājasya paśyataḥ ॥

प्रेक्षन्तस्तं महाबाहुं रुक्मपुङ्खैः समावृतम् । त्वदीयाश्च पलायन्ते मृगाः सिंहार्दिता इव ॥

prekṣantas taṁ mahābāhuṁ rukmapuṅkhaiḥ samāvr̥tam । tvadīyāś ca palāyante mr̥gāḥ siṁhārditā iva ॥

स तु रणयशसाभिपूज्यमानः; पितृसुरचारणसिद्धयक्षसंघैः । अवनितलगतैश्च भूतसंघै;रतिविबभौ हुतभुग्यथाज्यसिक्तः ॥

sa tu raṇayaśasābhipūjyamānaḥ; pitr̥suracāraṇasiddhayakṣasaṁghaiḥ । avanitalagataiś ca bhūtasaṁghair; ativibabhau hutabhug yathājyasiktaḥ ॥