Adhyāya 35

संजय उवाच । सौभद्रस्तु वचः श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः । अचोदयत यन्तारं द्रोणानीकाय भारत ॥

saṁjaya uvāca । saubhadras tu vacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ । acodayata yantāraṁ droṇānīkāya bhārata ॥

तेन संचोद्यमानस्तु याहि याहीति सारथिः । प्रत्युवाच ततो राजन्नभिमन्युमिदं वचः ॥

tena saṁcodyamānas tu yāhi yāhīti sārathiḥ । pratyuvāca tato rājann abhimanyum idaṁ vacaḥ ॥

अतिभारोऽयमायुष्मन्नाहितस्त्वयि पाण्डवैः । संप्रधार्य क्षमं बुद्ध्या ततस्त्वं योद्धुमर्हसि ॥

atibhāro ’yam āyuṣmann āhitas tvayi pāṇḍavaiḥ । saṁpradhārya kṣamaṁ buddhyā tatas tvaṁ yoddhum arhasi ॥

आचार्यो हि कृती द्रोणः परमास्त्रे कृतश्रमः । अत्यन्तसुखसंवृद्धस्त्वं च युद्धविशारदः ॥

ācāryo hi kr̥tī droṇaḥ paramāstre kr̥taśramaḥ । atyantasukhasaṁvr̥ddhas tvaṁ ca yuddhaviśāradaḥ ॥

ततोऽभिमन्युः प्रहसन्सारथिं वाक्यमब्रवीत् । सारथे को न्वयं द्रोणः समग्रं क्षत्रमेव वा ॥

tato ’bhimanyuḥ prahasan sārathiṁ vākyam abravīt । sārathe ko nv ayaṁ droṇaḥ samagraṁ kṣatram eva vā ॥

ऐरावतगतं शक्रं सहामरगणैरहम् । योधयेयं रणमुखे न मे क्षत्रेऽद्य विस्मयः । न ममैतद्द्विषत्सैन्यं कलामर्हति षोडशीम् ॥

airāvatagataṁ śakraṁ sahāmaragaṇair aham । yodhayeyaṁ raṇamukhe na me kṣatre ’dya vismayaḥ । na mamaitad dviṣatsainyaṁ kalām arhati ṣoḍaśīm ॥

अपि विश्वजितं विष्णुं मातुलं प्राप्य सूतज । पितरं चार्जुनं संख्ये न भीर्मामुपयास्यति ॥

api viśvajitaṁ viṣṇuṁ mātulaṁ prāpya sūtaja । pitaraṁ cārjunaṁ saṁkhye na bhīr mām upayāsyati ॥

ततोऽभिमन्युस्तां वाचं कदर्थीकृत्य सारथेः । याहीत्येवाब्रवीदेनं द्रोणानीकाय माचिरम् ॥

tato ’bhimanyus tāṁ vācaṁ kadarthīkr̥tya sāratheḥ । yāhīty evābravīd enaṁ droṇānīkāya māciram ॥

ततः संचोदयामास हयानस्य त्रिहायनान् । नातिहृष्टमनाः सूतो हेमभाण्डपरिच्छदान् ॥

tataḥ saṁcodayām āsa hayān asya trihāyanān । nātihr̥ṣṭamanāḥ sūto hemabhāṇḍaparicchadān ॥

ते प्रेषिताः सुमित्रेण द्रोणानीकाय वाजिनः । द्रोणमभ्यद्रवन्राजन्महावेगपराक्रमाः ॥

te preṣitāḥ sumitreṇa droṇānīkāya vājinaḥ । droṇam abhyadravan rājan mahāvegaparākramāḥ ॥

तमुदीक्ष्य तथायान्तं सर्वे द्रोणपुरोगमाः । अभ्यवर्तन्त कौरव्याः पाण्डवाश्च तमन्वयुः ॥

tam udīkṣya tathāyāntaṁ sarve droṇapurogamāḥ । abhyavartanta kauravyāḥ pāṇḍavāś ca tam anvayuḥ ॥

स कर्णिकारप्रवरोच्छ्रितध्वजः; सुवर्णवर्मार्जुनिरर्जुनाद्वरः । युयुत्सया द्रोणमुखान्महारथा;न्समासदत्सिंहशिशुर्यथा गजान् ॥

sa karṇikārapravarocchritadhvajaḥ; suvarṇavarmārjunir arjunād varaḥ । yuyutsayā droṇamukhān mahārathān; samāsadat siṁhaśiśur yathā gajān ॥

ते विंशतिपदे यत्ताः संप्रहारं प्रचक्रिरे । आसीद्गाङ्ग इवावर्तो मुहूर्तमुदधेरिव ॥

te viṁśatipade yattāḥ saṁprahāraṁ pracakrire । āsīd gāṅga ivāvarto muhūrtam udadher iva ॥

शूराणां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम् । संग्रामस्तुमुलो राजन्प्रावर्तत सुदारुणः ॥

śūrāṇāṁ yudhyamānānāṁ nighnatām itaretaram । saṁgrāmas tumulo rājan prāvartata sudāruṇaḥ ॥

प्रवर्तमाने संग्रामे तस्मिन्नतिभयंकरे । द्रोणस्य मिषतो व्यूहं भित्त्वा प्राविशदार्जुनिः ॥

pravartamāne saṁgrāme tasminn atibhayaṁkare । droṇasya miṣato vyūhaṁ bhittvā prāviśad ārjuniḥ ॥

तं प्रविष्टं परान्घ्नन्तं शत्रुमध्ये महाबलम् । हस्त्यश्वरथपत्त्यौघाः परिवव्रुरुदायुधाः ॥

taṁ praviṣṭaṁ parān ghnantaṁ śatrumadhye mahābalam । hastyaśvarathapattyaughāḥ parivavrur udāyudhāḥ ॥

नानावादित्रनिनदैः क्ष्वेडितोत्क्रुष्टगर्जितैः । हुंकारैः सिंहनादैश्च तिष्ठ तिष्ठेति निस्वनैः ॥

nānāvāditraninadaiḥ kṣveḍitotkruṣṭagarjitaiḥ । huṁkāraiḥ siṁhanādaiś ca tiṣṭha tiṣṭheti nisvanaiḥ ॥

घोरैर्हलहलाशब्दैर्मा गास्तिष्ठैहि मामिति । असावहममुत्रेति प्रवदन्तो मुहुर्मुहुः ॥

ghorair halahalāśabdair mā gās tiṣṭhaihi mām iti । asāv aham amutreti pravadanto muhur muhuḥ ॥

बृंहितैः शिञ्जितैर्हासैः खुरनेमिस्वनैरपि । संनादयन्तो वसुधामभिदुद्रुवुरार्जुनिम् ॥

br̥ṁhitaiḥ śiñjitair hāsaiḥ khuranemisvanair api । saṁnādayanto vasudhām abhidudruvur ārjunim ॥

तेषामापततां वीरः पूर्वं शीघ्रमथो दृढम् । क्षिप्रास्त्रो न्यवधीद्व्रातान्मर्मज्ञो मर्मभेदिभिः ॥

teṣām āpatatāṁ vīraḥ pūrvaṁ śīghram atho dr̥ḍham । kṣiprāstro nyavadhīd vrātān marmajño marmabhedibhiḥ ॥

ते हन्यमानाश्च तथा नानालिङ्गैः शितैः शरैः । अभिपेतुस्तमेवाजौ शलभा इव पावकम् ॥

te hanyamānāś ca tathā nānāliṅgaiḥ śitaiḥ śaraiḥ । abhipetus tam evājau śalabhā iva pāvakam ॥

ततस्तेषां शरीरैश्च शरीरावयवैश्च सः । संतस्तार क्षितिं क्षिप्रं कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥

tatas teṣāṁ śarīraiś ca śarīrāvayavaiś ca saḥ । saṁtastāra kṣitiṁ kṣipraṁ kuśair vedim ivādhvare ॥

बद्धगोधाङ्गुलित्राणान्सशरावरकार्मुकान् । सासिचर्माङ्कुशाभीशून्सतोमरपरश्वधान् ॥

baddhagodhāṅgulitrāṇān saśarāvarakārmukān । sāsicarmāṅkuśābhīśūn satomaraparaśvadhān ॥

सगुडायोमुखप्रासान्सर्ष्टितोमरपट्टिशान् । सभिण्डिपालपरिघान्सशक्तिवरकम्पनान् ॥

saguḍāyomukhaprāsān sarṣṭitomarapaṭṭiśān । sabhiṇḍipālaparighān saśaktivarakampanān ॥

सप्रतोदमहाशङ्खान्सकुन्तान्सकचग्रहान् । समुद्गरक्षेपणीयान्सपाशपरिघोपलान् ॥

sapratodamahāśaṅkhān sakuntān sakacagrahān । samudgarakṣepaṇīyān sapāśaparighopalān ॥

सकेयूराङ्गदान्बाहून्हृद्यगन्धानुलेपनान् । संचिच्छेदार्जुनिर्वृत्तांस्त्वदीयानां सहस्रशः ॥

sakeyūrāṅgadān bāhūn hr̥dyagandhānulepanān । saṁcicchedārjunir vr̥ttāṁs tvadīyānāṁ sahasraśaḥ ॥

तैः स्फुरद्भिर्महाराज शुशुभे लोहितोक्षितैः । पञ्चास्यैः पन्नगैश्छिन्नैर्गरुडेनेव मारिष ॥

taiḥ sphuradbhir mahārāja śuśubhe lohitokṣitaiḥ । pañcāsyaiḥ pannagaiś chinnair garuḍeneva māriṣa ॥

सुनासाननकेशान्तैरव्रणैश्चारुकुण्डलैः । संदष्टौष्ठपुटैः क्रोधात्क्षरद्भिः शोणितं बहु ॥

sunāsānanakeśāntair avraṇaiś cārukuṇḍalaiḥ । saṁdaṣṭauṣṭhapuṭaiḥ krodhāt kṣaradbhiḥ śoṇitaṁ bahu ॥

चारुस्रङ्मुकुटोष्णीषैर्मणिरत्नविराजितैः । विनालनलिनाकारैर्दिवाकरशशिप्रभैः ॥

cārusraṅmukuṭoṣṇīṣair maṇiratnavirājitaiḥ । vinālanalinākārair divākaraśaśiprabhaiḥ ॥

हितप्रियंवदैः काले बहुभिः पुण्यगन्धिभिः । द्विषच्छिरोभिः पृथिवीमवतस्तार फाल्गुणिः ॥

hitapriyaṁvadaiḥ kāle bahubhiḥ puṇyagandhibhiḥ । dviṣacchirobhiḥ pr̥thivīm avatastāra phālguṇiḥ ॥

गन्धर्वनगराकारान्विधिवत्कल्पितान्रथान् । वीषामुखान्वित्रिवेणून्व्यस्तदण्डकबन्धुरान् ॥

gandharvanagarākārān vidhivat kalpitān rathān । vīṣāmukhān vitriveṇūn vyastadaṇḍakabandhurān ॥

विजङ्घकूबराक्षांश्च विनेमीननरानपि । विचक्रोपस्करोपस्थान्भग्नोपकरणानपि ॥

vijaṅghakūbarākṣāṁś ca vinemīn anarān api । vicakropaskaropasthān bhagnopakaraṇān api ॥

प्रशातितोपकरणान्हतयोधान्सहस्रशः । शरैर्विशकलीकुर्वन्दिक्षु सर्वास्वदृश्यत ॥

praśātitopakaraṇān hatayodhān sahasraśaḥ । śarair viśakalīkurvan dikṣu sarvāsv adr̥śyata ॥

पुनर्द्विपान्द्विपारोहान्वैजयन्त्यङ्कुशध्वजान् । तूणान्वर्माण्यथो कक्ष्या ग्रैवेयानथ कम्बलान् ॥

punar dvipān dvipārohān vaijayantyaṅkuśadhvajān । tūṇān varmāṇy atho kakṣyā graiveyān atha kambalān ॥

घण्टाः शुण्डान्विषाणाग्रान्क्षुरपालान्पदानुगान् । शरैर्निशितधाराग्रैः शात्रवाणामशातयत् ॥

ghaṇṭāḥ śuṇḍān viṣāṇāgrān kṣurapālān padānugān । śarair niśitadhārāgraiḥ śātravāṇām aśātayat ॥

वनायुजान्पार्वतीयान्काम्बोजारट्टबाह्लिकान् । स्थिरवालधिकर्णाक्षाञ्जवनान्साधुवाहिनः ॥

vanāyujān pārvatīyān kāmbojāraṭṭabāhlikān । sthiravāladhikarṇākṣāñ javanān sādhuvāhinaḥ ॥

स्वारूढाञ्शिक्षितैर्योधैः शक्त्यृष्टिप्रासयोधिभिः । विध्वस्तचामरकुथान्विप्रकीर्णप्रकीर्णकान् ॥

svārūḍhāñ śikṣitair yodhaiḥ śaktyr̥ṣṭiprāsayodhibhiḥ । vidhvastacāmarakuthān viprakīrṇaprakīrṇakān ॥

निरस्तजिह्वानयनान्निष्कीर्णान्त्रयकृद्घनान् । हतारोहान्भिन्नभाण्डान्क्रव्यादगणमोदनान् ॥

nirastajihvānayanān niṣkīrṇāntrayakr̥dghanān । hatārohān bhinnabhāṇḍān kravyādagaṇamodanān ॥

निकृत्तवर्मकवचाञ्शकृन्मूत्रासृगाप्लुतान् । निपातयन्नश्ववरांस्तावकान्सोऽभ्यरोचत ॥

nikr̥ttavarmakavacāñ śakr̥nmūtrāsr̥gāplutān । nipātayann aśvavarāṁs tāvakān so ’bhyarocata ॥

एको विष्णुरिवाचिन्त्यः कृत्वा प्राक्कर्म दुष्करम् । तथा विमथितं तेन त्र्यङ्गं तव बलं महत् । व्यहनत्स पदात्योघांस्त्वदीयानेव भारत ॥

eko viṣṇur ivācintyaḥ kr̥tvā prāk karma duṣkaram । tathā vimathitaṁ tena tryaṅgaṁ tava balaṁ mahat । vyahanat sa padātyoghāṁs tvadīyān eva bhārata ॥

एवमेकेन तां सेनां सौभद्रेण शितैः शरैः । भृशं विप्रहतां दृष्ट्वा स्कन्देनेवासुरीं चमूम् ॥

evam ekena tāṁ senāṁ saubhadreṇa śitaiḥ śaraiḥ । bhr̥śaṁ viprahatāṁ dr̥ṣṭvā skandenevāsurīṁ camūm ॥

त्वदीयास्तव पुत्राश्च वीक्षमाणा दिशो दश । संशुष्कास्याश्चलन्नेत्राः प्रस्विन्ना लोमहर्षणाः ॥

tvadīyās tava putrāś ca vīkṣamāṇā diśo daśa । saṁśuṣkāsyāś calannetrāḥ prasvinnā lomaharṣaṇāḥ ॥

पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये । गोत्रनामभिरन्योन्यं क्रन्दन्तो जीवितैषिणः ॥

palāyanakr̥totsāhā nirutsāhā dviṣajjaye । gotranāmabhir anyonyaṁ krandanto jīvitaiṣiṇaḥ ॥

हतान्पुत्रांस्तथा पितॄन्सुहृत्संबन्धिबान्धवान् । प्रातिष्ठन्त समुत्सृज्य त्वरयन्तो हयद्विपान् ॥

hatān putrāṁs tathā pitr̥̄n suhr̥tsaṁbandhibāndhavān । prātiṣṭhanta samutsr̥jya tvarayanto hayadvipān ॥