Adhyāya 31

संजय उवाच । प्रतिघातं तु सैन्यस्य नामृष्यत वृकोदरः । सोऽभिनद्बाह्लिकं षष्ट्या कर्णं च दशभिः शरैः ॥

saṁjaya uvāca । pratighātaṁ tu sainyasya nāmr̥ṣyata vr̥kodaraḥ । so ’bhinad bāhlikaṁ ṣaṣṭyā karṇaṁ ca daśabhiḥ śaraiḥ ॥

तस्य द्रोणः शितैर्बाणैस्तीक्ष्णधारैरयस्मयैः । जीवितान्तमभिप्रेप्सुर्मर्मण्याशु जघान ह ॥

tasya droṇaḥ śitair bāṇais tīkṣṇadhārair ayasmayaiḥ । jīvitāntam abhiprepsur marmaṇy āśu jaghāna ha ॥

कर्णो द्वादशभिर्बाणैरश्वत्थामा च सप्तभिः । षड्भिर्दुर्योधनो राजा तत एनमवाकिरत् ॥

karṇo dvādaśabhir bāṇair aśvatthāmā ca saptabhiḥ । ṣaḍbhir duryodhano rājā tata enam avākirat ॥

भीमसेनोऽपि तान्सर्वान्प्रत्यविध्यन्महाबलः । द्रोणं पञ्चाशतेषूणां कर्णं च दशभिः शरैः ॥

bhīmaseno ’pi tān sarvān pratyavidhyan mahābalaḥ । droṇaṁ pañcāśateṣūṇāṁ karṇaṁ ca daśabhiḥ śaraiḥ ॥

दुर्योधनं द्वादशभिर्द्रौणिं चाष्टाभिराशुगैः । आरावं तुमुलं कुर्वन्नभ्यवर्तत तान्रणे ॥

duryodhanaṁ dvādaśabhir drauṇiṁ cāṣṭābhir āśugaiḥ । ārāvaṁ tumulaṁ kurvann abhyavartata tān raṇe ॥

तस्मिन्संत्यजति प्राणान्मृत्युसाधारणीकृते । अजातशत्रुस्तान्योधान्भीमं त्रातेत्यचोदयत् ॥

tasmin saṁtyajati prāṇān mr̥tyusādhāraṇīkr̥te । ajātaśatrus tān yodhān bhīmaṁ trātety acodayat ॥

ते ययुर्भीमसेनस्य समीपममितौजसः । युयुधानप्रभृतयो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥

te yayur bhīmasenasya samīpam amitaujasaḥ । yuyudhānaprabhr̥tayo mādrīputrau ca pāṇḍavau ॥

ते समेत्य सुसंरब्धाः सहिताः पुरुषर्षभाः । महेष्वासवरैर्गुप्तं द्रोणानीकं बिभित्सवः ॥

te sametya susaṁrabdhāḥ sahitāḥ puruṣarṣabhāḥ । maheṣvāsavarair guptaṁ droṇānīkaṁ bibhitsavaḥ ॥

समापेतुर्महावीर्या भीमप्रभृतयो रथाः । तान्प्रत्यगृह्णादव्यग्रो द्रोणोऽपि रथिनां वरः ॥

samāpetur mahāvīryā bhīmaprabhr̥tayo rathāḥ । tān pratyagr̥hṇād avyagro droṇo ’pi rathināṁ varaḥ ॥

महाबलानतिरथान्वीरान्समरशोभिनः । बाह्यं मृत्युभयं कृत्वा तावकाः पाण्डवान्ययुः ॥

mahābalān atirathān vīrān samaraśobhinaḥ । bāhyaṁ mr̥tyubhayaṁ kr̥tvā tāvakāḥ pāṇḍavān yayuḥ ॥

सादिनः सादिनोऽभ्यघ्नंस्तथैव रथिनो रथान् । आसीच्छक्त्यसिसंपातो युद्धमासीत्परश्वधैः ॥

sādinaḥ sādino ’bhyaghnaṁs tathaiva rathino rathān । āsīc chaktyasisaṁpāto yuddham āsīt paraśvadhaiḥ ॥

निकृष्टमसियुद्धं च बभूव कटुकोदयम् । कुञ्जराणां च संघातैर्युद्धमासीत्सुदारुणम् ॥

nikr̥ṣṭam asiyuddhaṁ ca babhūva kaṭukodayam । kuñjarāṇāṁ ca saṁghātair yuddham āsīt sudāruṇam ॥

अपतत्कुञ्जरादन्यो हयादन्यस्त्ववाक्शिराः । नरो बाणेन निर्भिन्नो रथादन्यश्च मारिष ॥

apatat kuñjarād anyo hayād anyas tv avākśirāḥ । naro bāṇena nirbhinno rathād anyaś ca māriṣa ॥

तत्रान्यस्य च संमर्दे पतितस्य विवर्मणः । शिरः प्रध्वंसयामास वक्षस्याक्रम्य कुञ्जरः ॥

tatrānyasya ca saṁmarde patitasya vivarmaṇaḥ । śiraḥ pradhvaṁsayām āsa vakṣasy ākramya kuñjaraḥ ॥

अपरेऽप्यपराञ्जघ्नुर्वारणाः पतितान्नरान् । विषाणैश्चावनिं गत्वा व्यभिन्दन्रथिनो बहून् ॥

apare ’py aparāñ jaghnur vāraṇāḥ patitān narān । viṣāṇaiś cāvaniṁ gatvā vyabhindan rathino bahūn ॥

नरान्त्रैः केचिदपरे विषाणालग्नसंस्रवैः । बभ्रमुः शतशो नागा मृद्नन्तः शतशो नरान् ॥

narāntraiḥ ke cid apare viṣāṇālagnasaṁsravaiḥ । babhramuḥ śataśo nāgā mr̥dnantaḥ śataśo narān ॥

कांस्यायसतनुत्राणान्नराश्वरथकुञ्जरान् । पतितान्पोथयां चक्रुर्द्विपाः स्थूलनडानिव ॥

kāṁsyāyasatanutrāṇān narāśvarathakuñjarān । patitān pothayāṁ cakrur dvipāḥ sthūlanaḍān iva ॥

गृध्रपत्राधिवासांसि शयनानि नराधिपाः । ह्रीमन्तः कालसंपक्वाः सुदुःखान्यधिशेरते ॥

gr̥dhrapatrādhivāsāṁsi śayanāni narādhipāḥ । hrīmantaḥ kālasaṁpakvāḥ suduḥkhāny adhiśerate ॥

हन्ति स्मात्र पिता पुत्रं रथेनाभ्यतिवर्तते । पुत्रश्च पितरं मोहान्निर्मर्यादमवर्तत ॥

hanti smātra pitā putraṁ rathenābhyativartate । putraś ca pitaraṁ mohān nirmaryādam avartata ॥

अक्षो भग्नो ध्वजश्छिन्नश्छत्रमुर्व्यां निपातितम् । युगार्धं छिन्नमादाय प्रदुद्राव तथा हयः ॥

akṣo bhagno dhvajaś chinnaś chatram urvyāṁ nipātitam । yugārdhaṁ chinnam ādāya pradudrāva tathā hayaḥ ॥

सासिर्बाहुर्निपतितः शिरश्छिन्नं सकुण्डलम् । गजेनाक्षिप्य बलिना रथः संचूर्णितः क्षितौ ॥

sāsir bāhur nipatitaḥ śiraś chinnaṁ sakuṇḍalam । gajenākṣipya balinā rathaḥ saṁcūrṇitaḥ kṣitau ॥

रथिना ताडितो नागो नाराचेनापतद्व्यसुः । सारोहश्चापतद्वाजी गजेनाताडितो भृशम् ॥

rathinā tāḍito nāgo nārācenāpatad vyasuḥ । sārohaś cāpatad vājī gajenātāḍito bhr̥śam ॥

निर्मर्यादं महद्युद्धमवर्तत सुदारुणम् । हा तात हा पुत्र सखे क्वासि तिष्ठ क्व धावसि ॥

nirmaryādaṁ mahad yuddham avartata sudāruṇam । hā tāta hā putra sakhe kvāsi tiṣṭha kva dhāvasi ॥

प्रहराहर जह्येनं स्मितक्ष्वेडितगर्जितैः । इत्येवमुच्चरन्त्यः स्म श्रूयन्ते विविधा गिरः ॥

praharāhara jahy enaṁ smitakṣveḍitagarjitaiḥ । ity evam uccarantyaḥ sma śrūyante vividhā giraḥ ॥

नरस्याश्वस्य नागस्य समसज्जत शोणितम् । उपाशाम्यद्रजो भौमं भीरून्कश्मलमाविशत् ॥

narasyāśvasya nāgasya samasajjata śoṇitam । upāśāmyad rajo bhaumaṁ bhīrūn kaśmalam āviśat ॥

आसीत्केशपरामर्शो मुष्टियुद्धं च दारुणम् । नखैर्दन्तैश्च शूराणामद्वीपे द्वीपमिच्छताम् ॥

āsīt keśaparāmarśo muṣṭiyuddhaṁ ca dāruṇam । nakhair dantaiś ca śūrāṇām advīpe dvīpam icchatām ॥

तत्राच्छिद्यत वीरस्य सखड्गो बाहुरुद्यतः । सधनुश्चापरस्यापि सशरः साङ्कुशस्तथा ॥

tatrācchidyata vīrasya sakhaḍgo bāhur udyataḥ । sadhanuś cāparasyāpi saśaraḥ sāṅkuśas tathā ॥

प्राक्रोशदन्यमन्योऽत्र तथान्यो विमुखोऽद्रवत् । अन्यः प्राप्तस्य चान्यस्य शिरः कायादपाहरत् ॥

prākrośad anyam anyo ’tra tathānyo vimukho ’dravat । anyaḥ prāptasya cānyasya śiraḥ kāyād apāharat ॥

शब्दमभ्यद्रवच्चान्यः शब्दादन्योऽद्रवद्भृशम् । स्वानन्योऽथ परानन्यो जघान निशितैः शरैः ॥

śabdam abhyadravac cānyaḥ śabdād anyo ’dravad bhr̥śam । svān anyo ’tha parān anyo jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ ॥

गिरिशृङ्गोपमश्चात्र नाराचेन निपातितः । मातङ्गो न्यपतद्भूमौ नदीरोध इवोष्णगे ॥

giriśr̥ṅgopamaś cātra nārācena nipātitaḥ । mātaṅgo nyapatad bhūmau nadīrodha ivoṣṇage ॥

तथैव रथिनं नागः क्षरन्गिरिरिवारुजत् । अध्यतिष्ठत्पदा भूमौ सहाश्वं सहसारथिम् ॥

tathaiva rathinaṁ nāgaḥ kṣaran girir ivārujat । adhyatiṣṭhat padā bhūmau sahāśvaṁ sahasārathim ॥

शूरान्प्रहरतो दृष्ट्वा कृतास्त्रान्रुधिरोक्षितान् । बहूनप्याविशन्मोहो भीरून्हृदयदुर्बलान् ॥

śūrān praharato dr̥ṣṭvā kr̥tāstrān rudhirokṣitān । bahūn apy āviśan moho bhīrūn hr̥dayadurbalān ॥

सर्वमाविग्नमभवन्न प्राज्ञायत किंचन । सैन्ये च रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत ॥

sarvam āvignam abhavan na prājñāyata kiṁ cana । sainye ca rajasā dhvaste nirmaryādam avartata ॥

ततः सेनापतिः शीघ्रमयं काल इति ब्रुवन् । नित्याभित्वरितानेव त्वरयामास पाण्डवान् ॥

tataḥ senāpatiḥ śīghram ayaṁ kāla iti bruvan । nityābhitvaritān eva tvarayām āsa pāṇḍavān ॥

कुर्वन्तः शासनं तस्य पाण्डवेया यशस्विनः । सरो हंसा इवापेतुर्घ्नन्तो द्रोणरथं प्रति ॥

kurvantaḥ śāsanaṁ tasya pāṇḍaveyā yaśasvinaḥ । saro haṁsā ivāpetur ghnanto droṇarathaṁ prati ॥

गृह्णीताद्रवतान्योन्यं विभीता विनिकृन्तत । इत्यासीत्तुमुलः शब्दो दुर्धर्षस्य रथं प्रति ॥

gr̥hṇītādravatānyonyaṁ vibhītā vinikr̥ntata । ity āsīt tumulaḥ śabdo durdharṣasya rathaṁ prati ॥

ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणी राजा जयद्रथः । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ शल्यश्चैनानवारयन् ॥

tato droṇaḥ kr̥paḥ karṇo drauṇī rājā jayadrathaḥ । vindānuvindāv āvantyau śalyaś cainān avārayan ॥

ते त्वार्यधर्मसंरब्धा दुर्निवार्या दुरासदाः । शरार्ता न जहुर्द्रोणं पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥

te tv āryadharmasaṁrabdhā durnivāryā durāsadāḥ । śarārtā na jahur droṇaṁ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha ॥

ततो द्रोणोऽभिसंक्रुद्धो विसृजञ्शतशः शरान् । चेदिपाञ्चालपाण्डूनामकरोत्कदनं महत् ॥

tato droṇo ’bhisaṁkruddho visr̥jañ śataśaḥ śarān । cedipāñcālapāṇḍūnām akarot kadanaṁ mahat ॥

तस्य ज्यातलनिर्घोषः शुश्रुवे दिक्षु मारिष । वज्रसंघातसंकाशस्त्रासयन्पाण्डवान्बहून् ॥

tasya jyātalanirghoṣaḥ śuśruve dikṣu māriṣa । vajrasaṁghātasaṁkāśas trāsayan pāṇḍavān bahūn ॥

एतस्मिन्नन्तरे जिष्णुर्हत्वा संशप्तकान्बली । अभ्ययात्तत्र यत्र स्म द्रोणः पाण्डून्प्रमर्दति ॥

etasminn antare jiṣṇur hatvā saṁśaptakān balī । abhyayāt tatra yatra sma droṇaḥ pāṇḍūn pramardati ॥

तं शरौघमहावर्तं शोणितोदं महाह्रदम् । तीर्णः संशप्तकान्हत्वा प्रत्यदृश्यत फल्गुनः ॥

taṁ śaraughamahāvartaṁ śoṇitodaṁ mahāhradam । tīrṇaḥ saṁśaptakān hatvā pratyadr̥śyata phalgunaḥ ॥

तस्य कीर्तिमतो लक्ष्म सूर्यप्रतिमतेजसः । दीप्यमानमपश्याम तेजसा वानरध्वजम् ॥

tasya kīrtimato lakṣma sūryapratimatejasaḥ । dīpyamānam apaśyāma tejasā vānaradhvajam ॥

संशप्तकसमुद्रं तमुच्छोष्यास्त्रगभस्तिभिः । स पाण्डवयुगान्तार्कः कुरूनप्यभ्यतीतपत् ॥

saṁśaptakasamudraṁ tam ucchoṣyāstragabhastibhiḥ । sa pāṇḍavayugāntārkaḥ kurūn apy abhyatītapat ॥

प्रददाह कुरून्सर्वानर्जुनः शस्त्रतेजसा । युगान्ते सर्वभूतानि धूमकेतुरिवोत्थितः ॥

pradadāha kurūn sarvān arjunaḥ śastratejasā । yugānte sarvabhūtāni dhūmaketur ivotthitaḥ ॥

तेन बाणसहस्रौघैर्गजाश्वरथयोधिनः । ताड्यमानाः क्षितिं जग्मुर्मुक्तशस्त्राः शरार्दिताः ॥

tena bāṇasahasraughair gajāśvarathayodhinaḥ । tāḍyamānāḥ kṣitiṁ jagmur muktaśastrāḥ śarārditāḥ ॥

केचिदार्तस्वरं चक्रुर्विनेदुरपरे पुनः । पार्थबाणहताः केचिन्निपेतुर्विगतासवः ॥

ke cid ārtasvaraṁ cakrur vinedur apare punaḥ । pārthabāṇahatāḥ ke cin nipetur vigatāsavaḥ ॥

तेषामुत्पततां कांश्चित्पतितांश्च पराङ्मुखान् । न जघानार्जुनो योधान्योधव्रतमनुस्मरन् ॥

teṣām utpatatāṁ kāṁś cit patitāṁś ca parāṅmukhān । na jaghānārjuno yodhān yodhavratam anusmaran ॥

ते विशीर्णरथाश्वेभाः प्रायशश्च पराङ्मुखाः । कुरवः कर्ण कर्णेति हा हेति च विचुक्रुशुः ॥

te viśīrṇarathāśvebhāḥ prāyaśaś ca parāṅmukhāḥ । kuravaḥ karṇa karṇeti hā heti ca vicukruśuḥ ॥

तमाधिरथिराक्रन्दं विज्ञाय शरणैषिणाम् । मा भैष्टेति प्रतिश्रुत्य ययावभिमुखोऽर्जुनम् ॥

tam ādhirathir ākrandaṁ vijñāya śaraṇaiṣiṇām । mā bhaiṣṭeti pratiśrutya yayāv abhimukho ’rjunam ॥

स भारतरथश्रेष्ठः सर्वभारतहर्षणः । प्रादुश्चक्रे तदाग्नेयमस्त्रमस्त्रविदां वरः ॥

sa bhāratarathaśreṣṭhaḥ sarvabhārataharṣaṇaḥ । prāduścakre tad āgneyam astram astravidāṁ varaḥ ॥

तस्य दीप्तशरौघस्य दीप्तचापधरस्य च । शरौघाञ्शरजालेन विदुधाव धनंजयः । अस्त्रमस्त्रेण संवार्य प्राणदद्विसृजञ्शरान् ॥

tasya dīptaśaraughasya dīptacāpadharasya ca । śaraughāñ śarajālena vidudhāva dhanaṁjayaḥ । astram astreṇa saṁvārya prāṇadad visr̥jañ śarān ॥

धृष्टद्युम्नश्च भीमश्च सात्यकिश्च महारथः । विव्यधुः कर्णमासाद्य त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ॥

dhr̥ṣṭadyumnaś ca bhīmaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ । vivyadhuḥ karṇam āsādya tribhis tribhir ajihmagaiḥ ॥

अर्जुनास्त्रं तु राधेयः संवार्य शरवृष्टिभिः । तेषां त्रयाणां चापानि चिच्छेद विशिखैस्त्रिभिः ॥

arjunāstraṁ tu rādheyaḥ saṁvārya śaravr̥ṣṭibhiḥ । teṣāṁ trayāṇāṁ cāpāni ciccheda viśikhais tribhiḥ ॥

ते निकृत्तायुधाः शूरा निर्विषा भुजगा इव । रथशक्तीः समुत्क्षिप्य भृशं सिंहा इवानदन् ॥

te nikr̥ttāyudhāḥ śūrā nirviṣā bhujagā iva । rathaśaktīḥ samutkṣipya bhr̥śaṁ siṁhā ivānadan ॥

ता भुजाग्रैर्महावेगा विसृष्टा भुजगोपमाः । दीप्यमाना महाशक्त्यो जग्मुराधिरथिं प्रति ॥

tā bhujāgrair mahāvegā visr̥ṣṭā bhujagopamāḥ । dīpyamānā mahāśaktyo jagmur ādhirathiṁ prati ॥

ता निकृत्य शितैर्बाणैस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । ननाद बलवान्कर्णः पार्थाय विसृजञ्शरान् ॥

tā nikr̥tya śitair bāṇais tribhis tribhir ajihmagaiḥ । nanāda balavān karṇaḥ pārthāya visr̥jañ śarān ॥

अर्जुनश्चापि राधेयं विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः । कर्णादवरजं बाणैर्जघान निशितैस्त्रिभिः ॥

arjunaś cāpi rādheyaṁ viddhvā saptabhir āśugaiḥ । karṇād avarajaṁ bāṇair jaghāna niśitais tribhiḥ ॥

ततः शत्रुंजयं हत्वा पार्थः षड्भिरजिह्मगैः । जहार सद्यो भल्लेन विपाटस्य शिरो रथात् ॥

tataḥ śatruṁjayaṁ hatvā pārthaḥ ṣaḍbhir ajihmagaiḥ । jahāra sadyo bhallena vipāṭasya śiro rathāt ॥

पश्यतां धार्तराष्ट्राणामेकेनैव किरीटिना । प्रमुखे सूतपुत्रस्य सोदर्या निहतास्त्रयः ॥

paśyatāṁ dhārtarāṣṭrāṇām ekenaiva kirīṭinā । pramukhe sūtaputrasya sodaryā nihatās trayaḥ ॥

ततो भीमः समुत्पत्य स्वरथाद्वैनतेयवत् । वरासिना कर्णपक्षाञ्जघान दश पञ्च च ॥

tato bhīmaḥ samutpatya svarathād vainateyavat । varāsinā karṇapakṣāñ jaghāna daśa pañca ca ॥

पुनः स्वरथमास्थाय धनुरादाय चापरम् । विव्याध दशभिः कर्णं सूतमश्वांश्च पञ्चभिः ॥

punaḥ svaratham āsthāya dhanur ādāya cāparam । vivyādha daśabhiḥ karṇaṁ sūtam aśvāṁś ca pañcabhiḥ ॥

धृष्टद्युम्नोऽप्यसिवरं चर्म चादाय भास्वरम् । जघान चन्द्रवर्माणं बृहत्क्षत्रं च पौरवम् ॥

dhr̥ṣṭadyumno ’py asivaraṁ carma cādāya bhāsvaram । jaghāna candravarmāṇaṁ br̥hatkṣatraṁ ca pauravam ॥

ततः स्वरथमास्थाय पाञ्चाल्योऽन्यच्च कार्मुकम् । आदाय कर्णं विव्याध त्रिसप्तत्या नदन्रणे ॥

tataḥ svaratham āsthāya pāñcālyo ’nyac ca kārmukam । ādāya karṇaṁ vivyādha trisaptatyā nadan raṇe ॥

शैनेयोऽप्यन्यदादाय धनुरिन्द्रायुधद्युति । सूतपुत्रं चतुःषष्ट्या विद्ध्वा सिंह इवानदत् ॥

śaineyo ’py anyad ādāya dhanur indrāyudhadyuti । sūtaputraṁ catuḥṣaṣṭyā viddhvā siṁha ivānadat ॥

भल्लभ्यां साधुमुक्ताभ्यां छित्त्वा कर्णस्य कार्मुकम् । पुनः कर्णं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥

bhallabhyāṁ sādhumuktābhyāṁ chittvā karṇasya kārmukam । punaḥ karṇaṁ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat ॥

ततो दुर्योधनो द्रोणो राजा चैव जयद्रथः । निमज्जमानं राधेयमुज्जह्रुः सात्यकार्णवात् ॥

tato duryodhano droṇo rājā caiva jayadrathaḥ । nimajjamānaṁ rādheyam ujjahruḥ sātyakārṇavāt ॥

धृष्टद्युम्नश्च भीमश्च सौभद्रोऽर्जुन एव च । नकुलः सहदेवश्च सात्यकिं जुगुपू रणे ॥

dhr̥ṣṭadyumnaś ca bhīmaś ca saubhadro ’rjuna eva ca । nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiṁ jugupū raṇe ॥

एवमेष महारौद्रः क्षयार्थं सर्वधन्विनाम् । तावकानां परेषां च त्यक्त्वा प्राणानभूद्रणः ॥

evam eṣa mahāraudraḥ kṣayārthaṁ sarvadhanvinām । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca tyaktvā prāṇān abhūd raṇaḥ ॥

पदातिरथनागाश्वैर्गजाश्वरथपत्तयः । रथिनो नागपत्त्यश्वै रथपत्ती रथद्विपैः ॥

padātirathanāgāśvair gajāśvarathapattayaḥ । rathino nāgapattyaśvai rathapattī rathadvipaiḥ ॥

अश्वैरश्वा गजैर्नागा रथिनो रथिभिः सह । संसक्ताः समदृश्यन्त पत्तयश्चापि पत्तिभिः ॥

aśvair aśvā gajair nāgā rathino rathibhiḥ saha । saṁsaktāḥ samadr̥śyanta pattayaś cāpi pattibhiḥ ॥

एवं सुकलिलं युद्धमासीत्क्रव्यादहर्षणम् । महद्भिस्तैरभीतानां यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥

evaṁ sukalilaṁ yuddham āsīt kravyādaharṣaṇam । mahadbhis tair abhītānāṁ yamarāṣṭravivardhanam ॥

ततो हता नररथवाजिकुञ्जरै;रनेकशो द्विपरथवाजिपत्तयः । गजैर्गजा रथिभिरुदायुधा रथा; हयैर्हयाः पत्तिगणैश्च पत्तयः ॥

tato hatā nararathavājikuñjarair; anekaśo dviparathavājipattayaḥ । gajair gajā rathibhir udāyudhā rathā; hayair hayāḥ pattigaṇaiś ca pattayaḥ ॥

रथैर्द्विपा द्विरदवरैर्महाहया; हयैर्नरा वररथिभिश्च वाजिनः । निरस्तजिह्वादशनेक्षणाः क्षितौ; क्षयं गताः प्रमथितवर्मभूषणाः ॥

rathair dvipā dviradavarair mahāhayā; hayair narā vararathibhiś ca vājinaḥ । nirastajihvādaśanekṣaṇāḥ kṣitau; kṣayaṁ gatāḥ pramathitavarmabhūṣaṇāḥ ॥

तथा परैर्बहुकरणैर्वरायुधै;र्हता गताः प्रतिभयदर्शनाः क्षितिम् । विपोथिता हयगजपादताडिता; भृशाकुला रथखुरनेमिभिर्हताः ॥

tathā parair bahukaraṇair varāyudhair; hatā gatāḥ pratibhayadarśanāḥ kṣitim । vipothitā hayagajapādatāḍitā; bhr̥śākulā rathakhuranemibhir hatāḥ ॥

प्रमोदने श्वापदपक्षिरक्षसां; जनक्षये वर्तति तत्र दारुणे । महाबलास्ते कुपिताः परस्परं; निषूदयन्तः प्रविचेरुरोजसा ॥

pramodane śvāpadapakṣirakṣasāṁ; janakṣaye vartati tatra dāruṇe । mahābalās te kupitāḥ parasparaṁ; niṣūdayantaḥ pravicerur ojasā ॥

ततो बले भृशलुलिते परस्परं; निरीक्षमाणे रुधिरौघसंप्लुते । दिवाकरेऽस्तंगिरिमास्थिते शनै;रुभे प्रयाते शिबिराय भारत ॥

tato bale bhr̥śalulite parasparaṁ; nirīkṣamāṇe rudhiraughasaṁplute । divākare ’staṁgirim āsthite śanair; ubhe prayāte śibirāya bhārata ॥