Adhyāya 32

संजय उवाच । पूर्वमस्मासु भग्नेषु फल्गुनेनामितौजसा । द्रोणे च मोघसंकल्पे रक्षिते च युधिष्ठिरे ॥

saṁjaya uvāca । pūrvam asmāsu bhagneṣu phalgunenāmitaujasā । droṇe ca moghasaṁkalpe rakṣite ca yudhiṣṭhire ॥

सर्वे विध्वस्तकवचास्तावका युधि निर्जिताः । रजस्वला भृशोद्विग्ना वीक्षमाणा दिशो दश ॥

sarve vidhvastakavacās tāvakā yudhi nirjitāḥ । rajasvalā bhr̥śodvignā vīkṣamāṇā diśo daśa ॥

अवहारं ततः कृत्वा भारद्वाजस्य संमते । लब्धलक्ष्यैः परैर्दीना भृशावहसिता रणे ॥

avahāraṁ tataḥ kr̥tvā bhāradvājasya saṁmate । labdhalakṣyaiḥ parair dīnā bhr̥śāvahasitā raṇe ॥

श्लाघमानेषु भूतेषु फल्गुनस्यामितान्गुणान् । केशवस्य च सौहार्दे कीर्त्यमानेऽर्जुनं प्रति । अभिशस्ता इवाभूवन्ध्यानमूकत्वमास्थिताः ॥

ślāghamāneṣu bhūteṣu phalgunasyāmitān guṇān । keśavasya ca sauhārde kīrtyamāne ’rjunaṁ prati । abhiśastā ivābhūvan dhyānamūkatvam āsthitāḥ ॥

ततः प्रभातसमये द्रोणं दुर्योधनोऽब्रवीत् । प्रणयादभिमानाच्च द्विषद्वृद्ध्या च दुर्मनाः । शृण्वतां सर्वभूतानां संरब्धो वाक्यकोविदः ॥

tataḥ prabhātasamaye droṇaṁ duryodhano ’bravīt । praṇayād abhimānāc ca dviṣadvr̥ddhyā ca durmanāḥ । śr̥ṇvatāṁ sarvabhūtānāṁ saṁrabdho vākyakovidaḥ ॥

नूनं वयं वध्यपक्षे भवतो ब्रह्मवित्तम । तथा हि नाग्रहीः प्राप्तं समीपेऽद्य युधिष्ठिरम् ॥

nūnaṁ vayaṁ vadhyapakṣe bhavato brahmavittama । tathā hi nāgrahīḥ prāptaṁ samīpe ’dya yudhiṣṭhiram ॥

इच्छतस्ते न मुच्येत चक्षुःप्राप्तो रणे रिपुः । जिघृक्षतो रक्ष्यमाणः सामरैरपि पाण्डवैः ॥

icchatas te na mucyeta cakṣuḥprāpto raṇe ripuḥ । jighr̥kṣato rakṣyamāṇaḥ sāmarair api pāṇḍavaiḥ ॥

वरं दत्त्वा मम प्रीतः पश्चाद्विकृतवानसि । आशाभङ्गं न कुर्वन्ति भक्तस्यार्याः कथंचन ॥

varaṁ dattvā mama prītaḥ paścād vikr̥tavān asi । āśābhaṅgaṁ na kurvanti bhaktasyāryāḥ kathaṁ cana ॥

ततोऽप्रीतस्तथोक्तः स भारद्वाजोऽब्रवीन्नृपम् । नार्हसे मान्यथा ज्ञातुं घटमानं तव प्रिये ॥

tato ’prītas tathoktaḥ sa bhāradvājo ’bravīn nr̥pam । nārhase mānyathā jñātuṁ ghaṭamānaṁ tava priye ॥

ससुरासुरगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । नालं लोका रणे जेतुं पाल्यमानं किरीटिना ॥

sasurāsuragandharvāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ । nālaṁ lokā raṇe jetuṁ pālyamānaṁ kirīṭinā ॥

विश्वसृग्यत्र गोविन्दः पृतनारिस्तथार्जुनः । तत्र कस्य बलं क्रामेदन्यत्र त्र्यम्बकात्प्रभोः ॥

viśvasr̥g yatra govindaḥ pr̥tanāris tathārjunaḥ । tatra kasya balaṁ krāmed anyatra tryambakāt prabhoḥ ॥

सत्यं तु ते ब्रवीम्यद्य नैतज्जात्वन्यथा भवेत् । अद्यैषां प्रवरं वीरं पातयिष्ये महारथम् ॥

satyaṁ tu te bravīmy adya naitaj jātv anyathā bhavet । adyaiṣāṁ pravaraṁ vīraṁ pātayiṣye mahāratham ॥

तं च व्यूहं विधास्यामि योऽभेद्यस्त्रिदशैरपि । योगेन केनचिद्राजन्नर्जुनस्त्वपनीयताम् ॥

taṁ ca vyūhaṁ vidhāsyāmi yo ’bhedyas tridaśair api । yogena kena cid rājann arjunas tv apanīyatām ॥

न ह्यज्ञातमसाध्यं वा तस्य संख्येऽस्ति किंचन । तेन ह्युपात्तं बलवत्सर्वज्ञानमितस्ततः ॥

na hy ajñātam asādhyaṁ vā tasya saṁkhye ’sti kiṁ cana । tena hy upāttaṁ balavat sarvajñānam itas tataḥ ॥

द्रोणेन व्याहृते त्वेवं संशप्तकगणाः पुनः । आह्वयन्नर्जुनं संख्ये दक्षिणामभितो दिशम् ॥

droṇena vyāhr̥te tv evaṁ saṁśaptakagaṇāḥ punaḥ । āhvayann arjunaṁ saṁkhye dakṣiṇām abhito diśam ॥

तत्रार्जुनस्याथ परैः सार्धं समभवद्रणः । तादृशो यादृशो नान्यः श्रुतो दृष्टोऽपि वा क्वचित् ॥

tatrārjunasyātha paraiḥ sārdhaṁ samabhavad raṇaḥ । tādr̥śo yādr̥śo nānyaḥ śruto dr̥ṣṭo ’pi vā kva cit ॥

ततो द्रोणेन विहितो राजन्व्यूहो व्यरोचत । चरन्मध्यंदिने सूर्यः प्रतपन्निव दुर्दृशः ॥

tato droṇena vihito rājan vyūho vyarocata । caran madhyaṁdine sūryaḥ pratapann iva durdr̥śaḥ ॥

तं चाभिमन्युर्वचनात्पितुर्ज्येष्ठस्य भारत । बिभेद दुर्भिदं संख्ये चक्रव्यूहमनेकधा ॥

taṁ cābhimanyur vacanāt pitur jyeṣṭhasya bhārata । bibheda durbhidaṁ saṁkhye cakravyūham anekadhā ॥

स कृत्वा दुष्करं कर्म हत्वा वीरान्सहस्रशः । षट्सु वीरेषु संसक्तो दौःशासनिवशं गतः ॥

sa kr̥tvā duṣkaraṁ karma hatvā vīrān sahasraśaḥ । ṣaṭsu vīreṣu saṁsakto dauḥśāsanivaśaṁ gataḥ ॥

वयं परमसंहृष्टाः पाण्डवाः शोककर्शिताः । सौभद्रे निहते राजन्नवहारमकुर्वत ॥

vayaṁ paramasaṁhr̥ṣṭāḥ pāṇḍavāḥ śokakarśitāḥ । saubhadre nihate rājann avahāram akurvata ॥

धृतराष्ट्र उवाच । पुत्रं पुरुषसिंहस्य संजयाप्राप्तयौवनम् । रणे विनिहतं श्रुत्वा भृशं मे दीर्यते मनः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । putraṁ puruṣasiṁhasya saṁjayāprāptayauvanam । raṇe vinihataṁ śrutvā bhr̥śaṁ me dīryate manaḥ ॥

दारुणः क्षत्रधर्मोऽयं विहितो धर्मकर्तृभिः । यत्र राज्येप्सवः शूरा बाले शस्त्रमपातयन् ॥

dāruṇaḥ kṣatradharmo ’yaṁ vihito dharmakartr̥bhiḥ । yatra rājyepsavaḥ śūrā bāle śastram apātayan ॥

बालमत्यन्तसुखिनं विचरन्तमभीतवत् । कृतास्त्रा बहवो जघ्नुर्ब्रूहि गावल्गणे कथम् ॥

bālam atyantasukhinaṁ vicarantam abhītavat । kr̥tāstrā bahavo jaghnur brūhi gāvalgaṇe katham ॥

बिभित्सता रथानीकं सौभद्रेणामितौजसा । विक्रीडितं यथा संख्ये तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

bibhitsatā rathānīkaṁ saubhadreṇāmitaujasā । vikrīḍitaṁ yathā saṁkhye tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र सौभद्रस्य निपातनम् । तत्ते कार्त्स्न्येन वक्ष्यामि शृणु राजन्समाहितः । विक्रीडितं कुमारेण यथानीकं बिभित्सता ॥

saṁjaya uvāca । yan māṁ pr̥cchasi rājendra saubhadrasya nipātanam । tat te kārtsnyena vakṣyāmi śr̥ṇu rājan samāhitaḥ । vikrīḍitaṁ kumāreṇa yathānīkaṁ bibhitsatā ॥

दावाग्न्यभिपरीतानां भूरिगुल्मतृणद्रुमे । वनौकसामिवारण्ये त्वदीयानामभूद्भयम् ॥

dāvāgnyabhiparītānāṁ bhūrigulmatr̥ṇadrume । vanaukasām ivāraṇye tvadīyānām abhūd bhayam ॥