Adhyāya 30

धृतराष्ट्र उवाच । तेष्वनीकेषु भग्नेषु पाण्डुपुत्रेण संजय । चलितानां द्रुतानां च कथमासीन्मनो हि वः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । teṣv anīkeṣu bhagneṣu pāṇḍuputreṇa saṁjaya । calitānāṁ drutānāṁ ca katham āsīn mano hi vaḥ ॥

अनीकानां प्रभग्नानां व्यवस्थानमपश्यताम् । दुष्करं प्रतिसंधानं तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

anīkānāṁ prabhagnānāṁ vyavasthānam apaśyatām । duṣkaraṁ pratisaṁdhānaṁ tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । तथापि तव पुत्रस्य प्रियकामा विशां पते । यशः प्रवीरा लोकेषु रक्षन्तो द्रोणमन्वयुः ॥

saṁjaya uvāca । tathāpi tava putrasya priyakāmā viśāṁ pate । yaśaḥ pravīrā lokeṣu rakṣanto droṇam anvayuḥ ॥

समुद्यतेषु शस्त्रेषु संप्राप्ते च युधिष्ठिरे । अकुर्वन्नार्यकर्माणि भैरवे सत्यभीतवत् ॥

samudyateṣu śastreṣu saṁprāpte ca yudhiṣṭhire । akurvann āryakarmāṇi bhairave satyabhītavat ॥

अन्तरं भीमसेनस्य प्रापतन्नमितौजसः । सात्यकेश्चैव शूरस्य धृष्टद्युम्नस्य चाभिभो ॥

antaraṁ bhīmasenasya prāpatann amitaujasaḥ । sātyakeś caiva śūrasya dhr̥ṣṭadyumnasya cābhibho ॥

द्रोणं द्रोणमिति क्रूराः पाञ्चालाः समचोदयन् । मा द्रोणमिति पुत्रास्ते कुरून्सर्वानचोदयन् ॥

droṇaṁ droṇam iti krūrāḥ pāñcālāḥ samacodayan । mā droṇam iti putrās te kurūn sarvān acodayan ॥

द्रोणं द्रोणमिति ह्येके मा द्रोणमिति चापरे । कुरूणां पाण्डवानां च द्रोणद्यूतमवर्तत ॥

droṇaṁ droṇam iti hy eke mā droṇam iti cāpare । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca droṇadyūtam avartata ॥

यं यं स्म भजते द्रोणः पाञ्चालानां रथव्रजम् । तत्र तत्र स्म पाञ्चाल्यो धृष्टद्युम्नोऽथ धीयते ॥

yaṁ yaṁ sma bhajate droṇaḥ pāñcālānāṁ rathavrajam । tatra tatra sma pāñcālyo dhr̥ṣṭadyumno ’tha dhīyate ॥

यथाभागविपर्यासे संग्रामे भैरवे सति । वीराः समासदन्वीरानगच्छन्भीरवः परान् ॥

yathābhāgaviparyāse saṁgrāme bhairave sati । vīrāḥ samāsadan vīrān agacchan bhīravaḥ parān ॥

अकम्पनीयाः शत्रूणां बभूवुस्तत्र पाण्डवाः । अकम्पयंस्त्वनीकानि स्मरन्तः क्लेशमात्मनः ॥

akampanīyāḥ śatrūṇāṁ babhūvus tatra pāṇḍavāḥ । akampayaṁs tv anīkāni smarantaḥ kleśam ātmanaḥ ॥

ते त्वमर्षवशं प्राप्ता ह्रीमन्तः सत्त्वचोदिताः । त्यक्त्वा प्राणान्न्यवर्तन्त घ्नन्तो द्रोणं महाहवे ॥

te tv amarṣavaśaṁ prāptā hrīmantaḥ sattvacoditāḥ । tyaktvā prāṇān nyavartanta ghnanto droṇaṁ mahāhave ॥

अयसामिव संपातः शिलानामिव चाभवत् । दीव्यतां तुमुले युद्धे प्राणैरमिततेजसाम् ॥

ayasām iva saṁpātaḥ śilānām iva cābhavat । dīvyatāṁ tumule yuddhe prāṇair amitatejasām ॥

न तु स्मरन्ति संग्राममपि वृद्धास्तथाविधम् । दृष्टपूर्वं महाराज श्रुतपूर्वमथापि वा ॥

na tu smaranti saṁgrāmam api vr̥ddhās tathāvidham । dr̥ṣṭapūrvaṁ mahārāja śrutapūrvam athāpi vā ॥

प्राकम्पतेव पृथिवी तस्मिन्वीरावसादने । प्रवर्तता बलौघेन महता भारपीडिता ॥

prākampateva pr̥thivī tasmin vīrāvasādane । pravartatā balaughena mahatā bhārapīḍitā ॥

घूर्णतो हि बलौघस्य दिवं स्तब्ध्वेव निस्वनः । अजातशत्रोः क्रुद्धस्य पुत्रस्य तव चाभवत् ॥

ghūrṇato hi balaughasya divaṁ stabdhveva nisvanaḥ । ajātaśatroḥ kruddhasya putrasya tava cābhavat ॥

समासाद्य तु पाण्डूनामनीकानि सहस्रशः । द्रोणेन चरता संख्ये प्रभग्नानि शितैः शरैः ॥

samāsādya tu pāṇḍūnām anīkāni sahasraśaḥ । droṇena caratā saṁkhye prabhagnāni śitaiḥ śaraiḥ ॥

तेषु प्रमथ्यमानेषु द्रोणेनाद्भुतकर्मणा । पर्यवारयदासाद्य द्रोणं सेनापतिः स्वयम् ॥

teṣu pramathyamāneṣu droṇenādbhutakarmaṇā । paryavārayad āsādya droṇaṁ senāpatiḥ svayam ॥

तदद्भुतमभूद्युद्धं द्रोणपाञ्चाल्ययोस्तदा । नैव तस्योपमा काचित्संभवेदिति मे मतिः ॥

tad adbhutam abhūd yuddhaṁ droṇapāñcālyayos tadā । naiva tasyopamā kā cit saṁbhaved iti me matiḥ ॥

ततो नीलोऽनलप्रख्यो ददाह कुरुवाहिनीम् । शरस्फुलिङ्गश्चापार्चिर्दहन्कक्षमिवानलः ॥

tato nīlo ’nalaprakhyo dadāha kuruvāhinīm । śarasphuliṅgaś cāpārcir dahan kakṣam ivānalaḥ ॥

तं दहन्तमनीकानि द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । पूर्वाभिभाषी सुश्लक्ष्णं स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥

taṁ dahantam anīkāni droṇaputraḥ pratāpavān । pūrvābhibhāṣī suślakṣṇaṁ smayamāno ’bhyabhāṣata ॥

नील किं बहुभिर्दग्धैस्तव योधैः शरार्चिषा । मयैकेन हि युध्यस्व क्रुद्धः प्रहर चाशुगैः ॥

nīla kiṁ bahubhir dagdhais tava yodhaiḥ śarārciṣā । mayaikena hi yudhyasva kruddhaḥ prahara cāśugaiḥ ॥

तं पद्मनिकराकारं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । व्याकोशपद्माभमुखं नीलो विव्याध सायकैः ॥

taṁ padmanikarākāraṁ padmapatranibhekṣaṇam । vyākośapadmābhamukhaṁ nīlo vivyādha sāyakaiḥ ॥

तेनातिविद्धः सहसा द्रौणिर्भल्लैः शितैस्त्रिभिः । धनुर्ध्वजं च छत्रं च द्विषतः स न्यकृन्तत ॥

tenātividdhaḥ sahasā drauṇir bhallaiḥ śitais tribhiḥ । dhanur dhvajaṁ ca chatraṁ ca dviṣataḥ sa nyakr̥ntata ॥

सोत्प्लुत्य स्यन्दनात्तस्मान्नीलश्चर्मवरासिधृक् । द्रोणायनेः शिरः कायाद्धर्तुमैच्छत्पतत्रिवत् ॥

sotplutya syandanāt tasmān nīlaś carmavarāsidhr̥k । droṇāyaneḥ śiraḥ kāyād dhartum aicchat patatrivat ॥

तस्योद्यतासेः सुनसं शिरः कायात्सकुण्डलम् । भल्लेनापाहरद्द्रौणिः स्मयमान इवानघ ॥

tasyodyatāseḥ sunasaṁ śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam । bhallenāpāharad drauṇiḥ smayamāna ivānagha ॥

संपूर्णचन्द्राभमुखः पद्मपत्रनिभेक्षणः । प्रांशुरुत्पलगर्भाभो निहतो न्यपतत्क्षितौ ॥

saṁpūrṇacandrābhamukhaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ । prāṁśur utpalagarbhābho nihato nyapatat kṣitau ॥

ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भृशमाकुला । आचार्यपुत्रेण हते नीले ज्वलिततेजसि ॥

tataḥ pravivyathe senā pāṇḍavī bhr̥śam ākulā । ācāryaputreṇa hate nīle jvalitatejasi ॥

अचिन्तयंश्च ते सर्वे पाण्डवानां महारथाः । कथं नो वासविस्त्रायाच्छत्रुभ्य इति मारिष ॥

acintayaṁś ca te sarve pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । kathaṁ no vāsavis trāyāc chatrubhya iti māriṣa ॥

दक्षिणेन तु सेनायाः कुरुते कदनं बली । संशप्तकावशेषस्य नारायणबलस्य च ॥

dakṣiṇena tu senāyāḥ kurute kadanaṁ balī । saṁśaptakāvaśeṣasya nārāyaṇabalasya ca ॥