Adhyāya 29

संजय उवाच । प्रियमिन्द्रस्य सततं सखायममितौजसम् । हत्वा प्राग्ज्योतिषं पार्थः प्रदक्षिणमवर्तत ॥

saṁjaya uvāca । priyam indrasya satataṁ sakhāyam amitaujasam । hatvā prāgjyotiṣaṁ pārthaḥ pradakṣiṇam avartata ॥

ततो गान्धारराजस्य सुतौ परपुरंजयौ । आर्छेतामर्जुनं संख्ये भ्रातरौ वृषकाचलौ ॥

tato gāndhārarājasya sutau parapuraṁjayau । ārchetām arjunaṁ saṁkhye bhrātarau vr̥ṣakācalau ॥

तौ समेत्यार्जुनं वीरौ पुरः पश्चाच्च धन्विनौ । अविध्येतां महावेगैर्निशितैराशुगैर्भृशम् ॥

tau sametyārjunaṁ vīrau puraḥ paścāc ca dhanvinau । avidhyetāṁ mahāvegair niśitair āśugair bhr̥śam ॥

वृषकस्य हयान्सूतं धनुश्छत्रं रथं ध्वजम् । तिलशो व्यधमत्पार्थः सौबलस्य शितैः शरैः ॥

vr̥ṣakasya hayān sūtaṁ dhanuś chatraṁ rathaṁ dhvajam । tilaśo vyadhamat pārthaḥ saubalasya śitaiḥ śaraiḥ ॥

ततोऽर्जुनः शरव्रातैर्नानाप्रहरणैरपि । गान्धारान्व्याकुलांश्चक्रे सौबलप्रमुखान्पुनः ॥

tato ’rjunaḥ śaravrātair nānāpraharaṇair api । gāndhārān vyākulāṁś cakre saubalapramukhān punaḥ ॥

ततः पञ्चशतान्वीरान्गान्धारानुद्यतायुधान् । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्रुद्धो बाणैर्धनंजयः ॥

tataḥ pañcaśatān vīrān gāndhārān udyatāyudhān । prāhiṇon mr̥tyulokāya kruddho bāṇair dhanaṁjayaḥ ॥

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवतीर्य महाभुजः । आरुरोह रथं भ्रातुरन्यच्च धनुराददे ॥

hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avatīrya mahābhujaḥ । āruroha rathaṁ bhrātur anyac ca dhanur ādade ॥

तावेकरथमारूढौ भ्रातरौ वृषकाचलौ । शरवर्षेण बीभत्सुमविध्येतां पुनः पुनः ॥

tāv ekaratham ārūḍhau bhrātarau vr̥ṣakācalau । śaravarṣeṇa bībhatsum avidhyetāṁ punaḥ punaḥ ॥

स्यालौ तव महात्मानौ राजानौ वृषकाचलौ । भृशं निजघ्नतुः पार्थमिन्द्रं वृत्रबलाविव ॥

syālau tava mahātmānau rājānau vr̥ṣakācalau । bhr̥śaṁ nijaghnatuḥ pārtham indraṁ vr̥trabalāv iva ॥

लब्धलक्ष्यौ तु गान्धारावहतां पाण्डवं पुनः । निदाघवार्षिकौ मासौ लोकं घर्माम्बुभिर्यथा ॥

labdhalakṣyau tu gāndhārāv ahatāṁ pāṇḍavaṁ punaḥ । nidāghavārṣikau māsau lokaṁ gharmāmbubhir yathā ॥

तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ राजानौ वृषकाचलौ । संश्लिष्टाङ्गौ स्थितौ राजञ्जघानैकेषुणार्जुनः ॥

tau rathasthau naravyāghrau rājānau vr̥ṣakācalau । saṁśliṣṭāṅgau sthitau rājañ jaghānaikeṣuṇārjunaḥ ॥

तौ रथात्सिंहसंकाशौ लोहिताक्षौ महाभुजौ । गतासू पेततुर्वीरौ सोदर्यावेकलक्षणौ ॥

tau rathāt siṁhasaṁkāśau lohitākṣau mahābhujau । gatāsū petatur vīrau sodaryāv ekalakṣaṇau ॥

तयोर्देहौ रथाद्भूमिं गतौ बन्धुजनप्रियौ । यशो दश दिशः पुण्यं गमयित्वा व्यवस्थितौ ॥

tayor dehau rathād bhūmiṁ gatau bandhujanapriyau । yaśo daśa diśaḥ puṇyaṁ gamayitvā vyavasthitau ॥

दृष्ट्वा विनिहतौ संख्ये मातुलावपलायिनौ । भृशं मुमुचुरश्रूणि पुत्रास्तव विशां पते ॥

dr̥ṣṭvā vinihatau saṁkhye mātulāv apalāyinau । bhr̥śaṁ mumucur aśrūṇi putrās tava viśāṁ pate ॥

निहतौ भ्रातरौ दृष्ट्वा मायाशतविशारदः । कृष्णौ संमोहयन्मायां विदधे शकुनिस्ततः ॥

nihatau bhrātarau dr̥ṣṭvā māyāśataviśāradaḥ । kr̥ṣṇau saṁmohayan māyāṁ vidadhe śakunis tataḥ ॥

लगुडायोगुडाश्मानः शतघ्न्यश्च सशक्तयः । गदापरिघनिस्त्रिंशशूलमुद्गरपट्टिशाः ॥

laguḍāyoguḍāśmānaḥ śataghnyaś ca saśaktayaḥ । gadāparighanistriṁśaśūlamudgarapaṭṭiśāḥ ॥

सकम्पनर्ष्टिनखरा मुसलानि परश्वधाः । क्षुराः क्षुरप्रनालीका वत्सदन्तास्त्रिसंधिनः ॥

sakampanarṣṭinakharā musalāni paraśvadhāḥ । kṣurāḥ kṣurapranālīkā vatsadantās trisaṁdhinaḥ ॥

चक्राणि विशिखाः प्रासा विविधान्यायुधानि च । प्रपेतुः सर्वतो दिग्भ्यः प्रदिग्भ्यश्चार्जुनं प्रति ॥

cakrāṇi viśikhāḥ prāsā vividhāny āyudhāni ca । prapetuḥ sarvato digbhyaḥ pradigbhyaś cārjunaṁ prati ॥

खरोष्ट्रमहिषाः सिंहा व्याघ्राः सृमरचिल्लिकाः । ऋक्षाः सालावृका गृध्राः कपयोऽथ सरीसृपाः ॥

kharoṣṭramahiṣāḥ siṁhā vyāghrāḥ sr̥maracillikāḥ । r̥kṣāḥ sālāvr̥kā gr̥dhrāḥ kapayo ’tha sarīsr̥pāḥ ॥

विविधानि च रक्षांसि क्षुधितान्यर्जुनं प्रति । संक्रुद्धान्यभ्यधावन्त विविधानि वयांसि च ॥

vividhāni ca rakṣāṁsi kṣudhitāny arjunaṁ prati । saṁkruddhāny abhyadhāvanta vividhāni vayāṁsi ca ॥

ततो दिव्यास्त्रविच्छूरः कुन्तीपुत्रो धनंजयः । विसृजन्निषुजालानि सहसा तान्यताडयत् ॥

tato divyāstravic chūraḥ kuntīputro dhanaṁjayaḥ । visr̥jann iṣujālāni sahasā tāny atāḍayat ॥

ते हन्यमानाः शूरेण प्रवरैः सायकैर्दृढैः । विरुवन्तो महारावान्विनेशुः सर्वतो हताः ॥

te hanyamānāḥ śūreṇa pravaraiḥ sāyakair dr̥ḍhaiḥ । viruvanto mahārāvān vineśuḥ sarvato hatāḥ ॥

ततस्तमः प्रादुरभूदर्जुनस्य रथं प्रति । तस्माच्च तमसो वाचः क्रूराः पार्थमभर्त्सयन् ॥

tatas tamaḥ prādurabhūd arjunasya rathaṁ prati । tasmāc ca tamaso vācaḥ krūrāḥ pārtham abhartsayan ॥

तत्तमोऽस्त्रेण महता ज्योतिषेणार्जुनोऽवधीत् । हते तस्मिञ्जलौघास्तु प्रादुरासन्भयानकाः ॥

tat tamo ’streṇa mahatā jyotiṣeṇārjuno ’vadhīt । hate tasmiñ jalaughās tu prādurāsan bhayānakāḥ ॥

अम्भसस्तस्य नाशार्थमादित्यास्त्रमथार्जुनः । प्रायुङ्क्ताम्भस्ततस्तेन प्रायशोऽस्त्रेण शोषितम् ॥

ambhasas tasya nāśārtham ādityāstram athārjunaḥ । prāyuṅktāmbhas tatas tena prāyaśo ’streṇa śoṣitam ॥

एवं बहुविधा मायाः सौबलस्य कृताः कृताः । जघानास्त्रबलेनाशु प्रहसन्नर्जुनस्तदा ॥

evaṁ bahuvidhā māyāḥ saubalasya kr̥tāḥ kr̥tāḥ । jaghānāstrabalenāśu prahasann arjunas tadā ॥

तथा हतासु मायासु त्रस्तोऽर्जुनशराहतः । अपायाज्जवनैरश्वैः शकुनिः प्राकृतो यथा ॥

tathā hatāsu māyāsu trasto ’rjunaśarāhataḥ । apāyāj javanair aśvaiḥ śakuniḥ prākr̥to yathā ॥

ततोऽर्जुनोऽस्त्रविच्छ्रैष्ठ्यं दर्शयन्नात्मनोऽरिषु । अभ्यवर्षच्छरौघेण कौरवाणामनीकिनीम् ॥

tato ’rjuno ’stravic chraiṣṭhyaṁ darśayann ātmano ’riṣu । abhyavarṣac charaugheṇa kauravāṇām anīkinīm ॥

सा हन्यमाना पार्थेन पुत्रस्य तव वाहिनी । द्वैधीभूता महाराज गङ्गेवासाद्य पर्वतम् ॥

sā hanyamānā pārthena putrasya tava vāhinī । dvaidhībhūtā mahārāja gaṅgevāsādya parvatam ॥

द्रोणमेवान्वपद्यन्त केचित्तत्र महारथाः । केचिद्दुर्योधनं राजन्नर्द्यमानाः किरीटिना ॥

droṇam evānvapadyanta ke cit tatra mahārathāḥ । ke cid duryodhanaṁ rājann ardyamānāḥ kirīṭinā ॥

नापश्याम ततस्त्वेतत्सैन्यं वै तमसावृतम् । गाण्डीवस्य च निर्घोषः श्रुतो दक्षिणतो मया ॥

nāpaśyāma tatas tv etat sainyaṁ vai tamasāvr̥tam । gāṇḍīvasya ca nirghoṣaḥ śruto dakṣiṇato mayā ॥

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं वादित्राणां च निस्वनम् । गाण्डीवस्य च निर्घोषो व्यतिक्रम्यास्पृशद्दिवम् ॥

śaṅkhadundubhinirghoṣaṁ vāditrāṇāṁ ca nisvanam । gāṇḍīvasya ca nirghoṣo vyatikramyāspr̥śad divam ॥

ततः पुनर्दक्षिणतः संग्रामश्चित्रयोधिनाम् । सुयुद्धमर्जुनस्यासीदहं तु द्रोणमन्वगाम् ॥

tataḥ punar dakṣiṇataḥ saṁgrāmaś citrayodhinām । suyuddham arjunasyāsīd ahaṁ tu droṇam anvagām ॥

नानाविधान्यनीकानि पुत्राणां तव भारत । अर्जुनो व्यधमत्काले दिवीवाभ्राणि मारुतः ॥

nānāvidhāny anīkāni putrāṇāṁ tava bhārata । arjuno vyadhamat kāle divīvābhrāṇi mārutaḥ ॥

तं वासवमिवायान्तं भूरिवर्षशरौघिणम् । महेष्वासं नरव्याघ्रं नोग्रं कश्चिदवारयत् ॥

taṁ vāsavam ivāyāntaṁ bhūrivarṣaśaraughiṇam । maheṣvāsaṁ naravyāghraṁ nograṁ kaś cid avārayat ॥

ते हन्यमानाः पार्थेन त्वदीया व्यथिता भृशम् । स्वानेव बहवो जघ्नुर्विद्रवन्तस्ततस्ततः ॥

te hanyamānāḥ pārthena tvadīyā vyathitā bhr̥śam । svān eva bahavo jaghnur vidravantas tatas tataḥ ॥

तेऽर्जुनेन शरा मुक्ताः कङ्कपत्रास्तनुच्छिदः । शलभा इव संपेतुः संवृण्वाना दिशो दश ॥

te ’rjunena śarā muktāḥ kaṅkapatrās tanucchidaḥ । śalabhā iva saṁpetuḥ saṁvr̥ṇvānā diśo daśa ॥

तुरगं रथिनं नागं पदातिमपि मारिष । विनिर्भिद्य क्षितिं जग्मुर्वल्मीकमिव पन्नगाः ॥

turagaṁ rathinaṁ nāgaṁ padātim api māriṣa । vinirbhidya kṣitiṁ jagmur valmīkam iva pannagāḥ ॥

न च द्वितीयं व्यसृजत्कुञ्जराश्वनरेषु सः । पृथगेकशरारुग्णा निपेतुस्ते गतासवः ॥

na ca dvitīyaṁ vyasr̥jat kuñjarāśvanareṣu saḥ । pr̥thag ekaśarārugṇā nipetus te gatāsavaḥ ॥

हतैर्मनुष्यैस्तुरगैश्च सर्वतः; शराभिवृष्टैर्द्विरदैश्च पातितैः । तदा श्वगोमायुबडाभिनादितं; विचित्रमायोधशिरो बभूव ह ॥

hatair manuṣyais turagaiś ca sarvataḥ; śarābhivr̥ṣṭair dviradaiś ca pātitaiḥ । tadā śvagomāyubaḍābhināditaṁ; vicitram āyodhaśiro babhūva ha ॥

पिता सुतं त्यजति सुहृद्वरं सुहृ;त्तथैव पुत्रः पितरं शरातुरः । स्वरक्षणे कृतमतयस्तदा जना;स्त्यजन्ति वाहानपि पार्थपीडिताः ॥

pitā sutaṁ tyajati suhr̥dvaraṁ suhr̥t; tathaiva putraḥ pitaraṁ śarāturaḥ । svarakṣaṇe kr̥tamatayas tadā janās; tyajanti vāhān api pārthapīḍitāḥ ॥