Adhyāya 28

धृतराष्ट्र उवाच । तथा क्रुद्धः किमकरोद्भगदत्तस्य पाण्डवः । प्राग्ज्योतिषो वा पार्थस्य तन्मे शंस यथातथम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tathā kruddhaḥ kim akarod bhagadattasya pāṇḍavaḥ । prāgjyotiṣo vā pārthasya tan me śaṁsa yathātatham ॥

संजय उवाच । प्राग्ज्योतिषेण संसक्तावुभौ दाशार्हपाण्डवौ । मृत्योरिवान्तिकं प्राप्तौ सर्वभूतानि मेनिरे ॥

saṁjaya uvāca । prāgjyotiṣeṇa saṁsaktāv ubhau dāśārhapāṇḍavau । mr̥tyor ivāntikaṁ prāptau sarvabhūtāni menire ॥

तथा हि शरवर्षाणि पातयत्यनिशं प्रभो । भगदत्तो गजस्कन्धात्कृष्णयोः स्यन्दनस्थयोः ॥

tathā hi śaravarṣāṇi pātayaty aniśaṁ prabho । bhagadatto gajaskandhāt kr̥ṣṇayoḥ syandanasthayoḥ ॥

अथ कार्ष्णायसैर्बाणैः पूर्णकार्मुकनिःसृतैः । अविध्यद्देवकीपुत्रं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः ॥

atha kārṣṇāyasair bāṇaiḥ pūrṇakārmukaniḥsr̥taiḥ । avidhyad devakīputraṁ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ ॥

अग्निस्पर्शसमास्तीक्ष्णा भगदत्तेन चोदिताः । निर्भिद्य देवकीपुत्रं क्षितिं जग्मुः शरास्ततः ॥

agnisparśasamās tīkṣṇā bhagadattena coditāḥ । nirbhidya devakīputraṁ kṣitiṁ jagmuḥ śarās tataḥ ॥

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा शरावापं निहत्य च । लाडयन्निव राजानं भगदत्तमयोधयत् ॥

tasya pārtho dhanuś chittvā śarāvāpaṁ nihatya ca । lāḍayann iva rājānaṁ bhagadattam ayodhayat ॥

सोऽर्करश्मिनिभांस्तीक्ष्णांस्तोमरान्वै चतुर्दश । प्रेरयत्सव्यसाची तांस्त्रिधैकैकमथाच्छिनत् ॥

so ’rkaraśminibhāṁs tīkṣṇāṁs tomarān vai caturdaśa । prerayat savyasācī tāṁs tridhaikaikam athācchinat ॥

ततो नागस्य तद्वर्म व्यधमत्पाकशासनिः । शरजालेन स बभौ व्यभ्रः पर्वतराडिव ॥

tato nāgasya tad varma vyadhamat pākaśāsaniḥ । śarajālena sa babhau vyabhraḥ parvatarāḍ iva ॥

ततः प्राग्ज्योतिषः शक्तिं हेमदण्डामयस्मयीम् । व्यसृजद्वासुदेवाय द्विधा तामर्जुनोऽच्छिनत् ॥

tataḥ prāgjyotiṣaḥ śaktiṁ hemadaṇḍām ayasmayīm । vyasr̥jad vāsudevāya dvidhā tām arjuno ’cchinat ॥

ततश्छत्रं ध्वजं चैव छित्त्वा राज्ञोऽर्जुनः शरैः । विव्याध दशभिस्तूर्णमुत्स्मयन्पर्वताधिपम् ॥

tataś chatraṁ dhvajaṁ caiva chittvā rājño ’rjunaḥ śaraiḥ । vivyādha daśabhis tūrṇam utsmayan parvatādhipam ॥

सोऽतिविद्धोऽर्जुनशरैः सुपुङ्खैः कङ्कपत्रिभिः । भगदत्तस्ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य महात्मनः ॥

so ’tividdho ’rjunaśaraiḥ supuṅkhaiḥ kaṅkapatribhiḥ । bhagadattas tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavasya mahātmanaḥ ॥

व्यसृजत्तोमरान्मूर्ध्नि श्वेताश्वस्योन्ननाद च । तैरर्जुनस्य समरे किरीटं परिवर्तितम् ॥

vyasr̥jat tomarān mūrdhni śvetāśvasyonnanāda ca । tair arjunasya samare kirīṭaṁ parivartitam ॥

परिवृत्तं किरीटं तं यमयन्नेव फल्गुनः । सुदृष्टः क्रियतां लोक इति राजानमब्रवीत् ॥

parivr̥ttaṁ kirīṭaṁ taṁ yamayann eva phalgunaḥ । sudr̥ṣṭaḥ kriyatāṁ loka iti rājānam abravīt ॥

एवमुक्तस्तु संक्रुद्धः शरवर्षेण पाण्डवम् । अभ्यवर्षत्सगोविन्दं धनुरादाय भास्वरम् ॥

evam uktas tu saṁkruddhaḥ śaravarṣeṇa pāṇḍavam । abhyavarṣat sagovindaṁ dhanur ādāya bhāsvaram ॥

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा तूणीरान्संनिकृत्य च । त्वरमाणो द्विसप्तत्या सर्वमर्मस्वताडयत् ॥

tasya pārtho dhanuś chittvā tūṇīrān saṁnikr̥tya ca । tvaramāṇo dvisaptatyā sarvamarmasv atāḍayat ॥

विद्धस्तथाप्यव्यथितो वैष्णवास्त्रमुदीरयन् । अभिमन्त्र्याङ्कुशं क्रुद्धो व्यसृजत्पाण्डवोरसि ॥

viddhas tathāpy avyathito vaiṣṇavāstram udīrayan । abhimantryāṅkuśaṁ kruddho vyasr̥jat pāṇḍavorasi ॥

विसृष्टं भगदत्तेन तदस्त्रं सर्वघातकम् । उरसा प्रतिजग्राह पार्थं संछाद्य केशवः ॥

visr̥ṣṭaṁ bhagadattena tad astraṁ sarvaghātakam । urasā pratijagrāha pārthaṁ saṁchādya keśavaḥ ॥

वैजयन्त्यभवन्माला तदस्त्रं केशवोरसि । ततोऽर्जुनः क्लान्तमनाः केशवं प्रत्यभाषत ॥

vaijayanty abhavan mālā tad astraṁ keśavorasi । tato ’rjunaḥ klāntamanāḥ keśavaṁ pratyabhāṣata ॥

अयुध्यमानस्तुरगान्संयन्तास्मि जनार्दन । इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्रतिज्ञां स्वां न रक्षसि ॥

ayudhyamānas turagān saṁyantāsmi janārdana । ity uktvā puṇḍarīkākṣa pratijñāṁ svāṁ na rakṣasi ॥

यद्यहं व्यसनी वा स्यामशक्तो वा निवारणे । ततस्त्वयैवं कार्यं स्यान्न तु कार्यं मयि स्थिते ॥

yady ahaṁ vyasanī vā syām aśakto vā nivāraṇe । tatas tvayaivaṁ kāryaṁ syān na tu kāryaṁ mayi sthite ॥

सबाणः सधनुश्चाहं ससुरासुरमानवान् । शक्तो लोकानिमाञ्जेतुं तच्चापि विदितं तव ॥

sabāṇaḥ sadhanuś cāhaṁ sasurāsuramānavān । śakto lokān imāñ jetuṁ tac cāpi viditaṁ tava ॥

ततोऽर्जुनं वासुदेवः प्रत्युवाचार्थवद्वचः । शृणु गुह्यमिदं पार्थ यथा वृत्तं पुरानघ ॥

tato ’rjunaṁ vāsudevaḥ pratyuvācārthavad vacaḥ । śr̥ṇu guhyam idaṁ pārtha yathā vr̥ttaṁ purānagha ॥

चतुर्मूर्तिरहं शश्वल्लोकत्राणार्थमुद्यतः । आत्मानं प्रविभज्येह लोकानां हितमादधे ॥

caturmūrtir ahaṁ śaśval lokatrāṇārtham udyataḥ । ātmānaṁ pravibhajyeha lokānāṁ hitam ādadhe ॥

एका मूर्तिस्तपश्चर्यां कुरुते मे भुवि स्थिता । अपरा पश्यति जगत्कुर्वाणं साध्वसाधुनी ॥

ekā mūrtis tapaścaryāṁ kurute me bhuvi sthitā । aparā paśyati jagat kurvāṇaṁ sādhvasādhunī ॥

अपरा कुरुते कर्म मानुषं लोकमाश्रिता । शेते चतुर्थी त्वपरा निद्रां वर्षसहस्रिकाम् ॥

aparā kurute karma mānuṣaṁ lokam āśritā । śete caturthī tv aparā nidrāṁ varṣasahasrikām ॥

यासौ वर्षसहस्रान्ते मूर्तिरुत्तिष्ठते मम । वरार्हेभ्यो वराञ्श्रेष्ठांस्तस्मिन्काले ददाति सा ॥

yāsau varṣasahasrānte mūrtir uttiṣṭhate mama । varārhebhyo varāñ śreṣṭhāṁs tasmin kāle dadāti sā ॥

तं तु कालमनुप्राप्तं विदित्वा पृथिवी तदा । प्रायाचत वरं यं मां नरकार्थाय तं शृणु ॥

taṁ tu kālam anuprāptaṁ viditvā pr̥thivī tadā । prāyācata varaṁ yaṁ māṁ narakārthāya taṁ śr̥ṇu ॥

देवानामसुराणां च अवध्यस्तनयोऽस्तु मे । उपेतो वैष्णवास्त्रेण तन्मे त्वं दातुमर्हसि ॥

devānām asurāṇāṁ ca avadhyas tanayo ’stu me । upeto vaiṣṇavāstreṇa tan me tvaṁ dātum arhasi ॥

एवं वरमहं श्रुत्वा जगत्यास्तनये तदा । अमोघमस्त्रमददं वैष्णवं तदहं पुरा ॥

evaṁ varam ahaṁ śrutvā jagatyās tanaye tadā । amogham astram adadaṁ vaiṣṇavaṁ tad ahaṁ purā ॥

अवोचं चैतदस्त्रं वै ह्यमोघं भवतु क्षमे । नरकस्याभिरक्षार्थं नैनं कश्चिद्वधिष्यति ॥

avocaṁ caitad astraṁ vai hy amoghaṁ bhavatu kṣame । narakasyābhirakṣārthaṁ nainaṁ kaś cid vadhiṣyati ॥

अनेनास्त्रेण ते गुप्तः सुतः परबलार्दनः । भविष्यति दुराधर्षः सर्वलोकेषु सर्वदा ॥

anenāstreṇa te guptaḥ sutaḥ parabalārdanaḥ । bhaviṣyati durādharṣaḥ sarvalokeṣu sarvadā ॥

तथेत्युक्त्वा गता देवी कृतकामा मनस्विनी । स चाप्यासीद्दुराधर्षो नरकः शत्रुतापनः ॥

tathety uktvā gatā devī kr̥takāmā manasvinī । sa cāpy āsīd durādharṣo narakaḥ śatrutāpanaḥ ॥

तस्मात्प्राग्ज्योतिषं प्राप्तं तदस्त्रं पार्थ मामकम् । नास्यावध्योऽस्ति लोकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिष ॥

tasmāt prāgjyotiṣaṁ prāptaṁ tad astraṁ pārtha māmakam । nāsyāvadhyo ’sti lokeṣu sendrarudreṣu māriṣa ॥

तन्मया त्वत्कृतेनैतदन्यथा व्यपनाशितम् । वियुक्तं परमास्त्रेण जहि पार्थ महासुरम् ॥

tan mayā tvatkr̥tenaitad anyathā vyapanāśitam । viyuktaṁ paramāstreṇa jahi pārtha mahāsuram ॥

वैरिणं युधि दुर्धर्षं भगदत्तं सुरद्विषम् । यथाहं जघ्निवान्पूर्वं हितार्थं नरकं तथा ॥

vairiṇaṁ yudhi durdharṣaṁ bhagadattaṁ suradviṣam । yathāhaṁ jaghnivān pūrvaṁ hitārthaṁ narakaṁ tathā ॥

एवमुक्तस्ततः पार्थः केशवेन महात्मना । भगदत्तं शितैर्बाणैः सहसा समवाकिरत् ॥

evam uktas tataḥ pārthaḥ keśavena mahātmanā । bhagadattaṁ śitair bāṇaiḥ sahasā samavākirat ॥

ततः पार्थो महाबाहुरसंभ्रान्तो महामनाः । कुम्भयोरन्तरे नागं नाराचेन समार्पयत् ॥

tataḥ pārtho mahābāhur asaṁbhrānto mahāmanāḥ । kumbhayor antare nāgaṁ nārācena samārpayat ॥

समासाद्य तु तं नागं बाणो वज्र इवाचलम् । अभ्यगात्सह पुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः ॥

samāsādya tu taṁ nāgaṁ bāṇo vajra ivācalam । abhyagāt saha puṅkhena valmīkam iva pannagaḥ ॥

स तु विष्टभ्य गात्राणि दन्ताभ्यामवनिं ययौ । नदन्नार्तस्वरं प्राणानुत्ससर्ज महाद्विपः ॥

sa tu viṣṭabhya gātrāṇi dantābhyām avaniṁ yayau । nadann ārtasvaraṁ prāṇān utsasarja mahādvipaḥ ॥

ततश्चन्द्रार्धबिम्बेन शरेण नतपर्वणा । बिभेद हृदयं राज्ञो भगदत्तस्य पाण्डवः ॥

tataś candrārdhabimbena śareṇa nataparvaṇā । bibheda hr̥dayaṁ rājño bhagadattasya pāṇḍavaḥ ॥

स भिन्नहृदयो राजा भगदत्तः किरीटिना । शरासनं शरांश्चैव गतासुः प्रमुमोच ह ॥

sa bhinnahr̥dayo rājā bhagadattaḥ kirīṭinā । śarāsanaṁ śarāṁś caiva gatāsuḥ pramumoca ha ॥

शिरसस्तस्य विभ्रष्टः पपात च वराङ्कुशः । नालताडनविभ्रष्टं पलाशं नलिनादिव ॥

śirasas tasya vibhraṣṭaḥ papāta ca varāṅkuśaḥ । nālatāḍanavibhraṣṭaṁ palāśaṁ nalinād iva ॥

स हेममाली तपनीयभाण्डा;त्पपात नागाद्गिरिसंनिकाशात् । सुपुष्पितो मारुतवेगरुग्णो; महीधराग्रादिव कर्णिकारः ॥

sa hemamālī tapanīyabhāṇḍāt; papāta nāgād girisaṁnikāśāt । supuṣpito mārutavegarugṇo; mahīdharāgrād iva karṇikāraḥ ॥

निहत्य तं नरपतिमिन्द्रविक्रमं; सखायमिन्द्रस्य तथैन्द्रिराहवे । ततोऽपरांस्तव जयकाङ्क्षिणो नरा;न्बभञ्ज वायुर्बलवान्द्रुमानिव ॥

nihatya taṁ narapatim indravikramaṁ; sakhāyam indrasya tathaindrir āhave । tato ’parāṁs tava jayakāṅkṣiṇo narān; babhañja vāyur balavān drumān iva ॥