Adhyāya 19

संजय उवाच । परिणाम्य निशां तां तु भारद्वाजो महारथः । बहूक्त्वा च ततो राजन्राजानं च सुयोधनम् ॥

saṁjaya uvāca । pariṇāmya niśāṁ tāṁ tu bhāradvājo mahārathaḥ । bahūktvā ca tato rājan rājānaṁ ca suyodhanam ॥

विधाय योगं पार्थेन संशप्तकगणैः सह । निष्क्रान्ते च रणात्पार्थे संशप्तकवधं प्रति ॥

vidhāya yogaṁ pārthena saṁśaptakagaṇaiḥ saha । niṣkrānte ca raṇāt pārthe saṁśaptakavadhaṁ prati ॥

व्यूढानीकस्ततो द्रोणः पाण्डवानां महाचमूम् । अभ्ययाद्भरतश्रेष्ठ धर्मराजजिघृक्षया ॥

vyūḍhānīkas tato droṇaḥ pāṇḍavānāṁ mahācamūm । abhyayād bharataśreṣṭha dharmarājajighr̥kṣayā ॥

व्यूहं दृष्ट्वा सुपर्णं तु भारद्वाजकृतं तदा । व्यूहेन मण्डलार्धेन प्रत्यव्यूहद्युधिष्ठिरः ॥

vyūhaṁ dr̥ṣṭvā suparṇaṁ tu bhāradvājakr̥taṁ tadā । vyūhena maṇḍalārdhena pratyavyūhad yudhiṣṭhiraḥ ॥

मुखमासीत्सुपर्णस्य भारद्वाजो महारथः । शिरो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः सानुगैः सह ॥

mukham āsīt suparṇasya bhāradvājo mahārathaḥ । śiro duryodhano rājā sodaryaiḥ sānugaiḥ saha ॥

चक्षुषी कृतवर्मा च गौतमश्चास्यतां वरः । भूतवर्मा क्षेमशर्मा करकर्षश्च वीर्यवान् ॥

cakṣuṣī kr̥tavarmā ca gautamaś cāsyatāṁ varaḥ । bhūtavarmā kṣemaśarmā karakarṣaś ca vīryavān ॥

कलिङ्गाः सिंहलाः प्राच्याः शूराभीरा दशेरकाः । शका यवनकाम्बोजास्तथा हंसपदाश्च ये ॥

kaliṅgāḥ siṁhalāḥ prācyāḥ śūrābhīrā daśerakāḥ । śakā yavanakāmbojās tathā haṁsapadāś ca ye ॥

ग्रीवायां शूरसेनाश्च दरदा मद्रकेकयाः । गजाश्वरथपत्त्यौघास्तस्थुः शतसहस्रशः ॥

grīvāyāṁ śūrasenāś ca daradā madrakekayāḥ । gajāśvarathapattyaughās tasthuḥ śatasahasraśaḥ ॥

भूरिश्रवाः शलः शल्यः सोमदत्तश्च बाह्लिकः । अक्षौहिण्या वृता वीरा दक्षिणं पक्षमाश्रिताः ॥

bhūriśravāḥ śalaḥ śalyaḥ somadattaś ca bāhlikaḥ । akṣauhiṇyā vr̥tā vīrā dakṣiṇaṁ pakṣam āśritāḥ ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिणः । वामं पक्षं समाश्रित्य द्रोणपुत्राग्रगाः स्थिताः ॥

vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ । vāmaṁ pakṣaṁ samāśritya droṇaputrāgragāḥ sthitāḥ ॥

पृष्ठे कलिङ्गाः साम्बष्ठा मागधाः पौण्ड्रमद्रकाः । गान्धाराः शकुनिप्राग्याः पार्वतीया वसातयः ॥

pr̥ṣṭhe kaliṅgāḥ sāmbaṣṭhā māgadhāḥ pauṇḍramadrakāḥ । gāndhārāḥ śakuniprāgyāḥ pārvatīyā vasātayaḥ ॥

पुच्छे वैकर्तनः कर्णः सपुत्रज्ञातिबान्धवः । महत्या सेनया तस्थौ नानाध्वजसमुत्थया ॥

pucche vaikartanaḥ karṇaḥ saputrajñātibāndhavaḥ । mahatyā senayā tasthau nānādhvajasamutthayā ॥

जयद्रथो भीमरथः सांयात्रिकसभो जयः । भूमिंजयो वृषक्राथो नैषधश्च महाबलः ॥

jayadratho bhīmarathaḥ sāṁyātrikasabho jayaḥ । bhūmiṁjayo vr̥ṣakrātho naiṣadhaś ca mahābalaḥ ॥

वृता बलेन महता ब्रह्मलोकपुरस्कृताः । व्यूहस्योपरि ते राजन्स्थिता युद्धविशारदाः ॥

vr̥tā balena mahatā brahmalokapuraskr̥tāḥ । vyūhasyopari te rājan sthitā yuddhaviśāradāḥ ॥

द्रोणेन विहितो व्यूहः पदात्यश्वरथद्विपैः । वातोद्धूतार्णवाकारः प्रवृत्त इव लक्ष्यते ॥

droṇena vihito vyūhaḥ padātyaśvarathadvipaiḥ । vātoddhūtārṇavākāraḥ pravr̥tta iva lakṣyate ॥

तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः । सविद्युत्स्तनिता मेघाः सर्वदिग्भ्य इवोष्णगे ॥

tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ । savidyutstanitā meghāḥ sarvadigbhya ivoṣṇage ॥

तस्य प्राग्ज्योतिषो मध्ये विधिवत्कल्पितं गजम् । आस्थितः शुशुभे राजन्नंशुमानुदये यथा ॥

tasya prāgjyotiṣo madhye vidhivat kalpitaṁ gajam । āsthitaḥ śuśubhe rājann aṁśumān udaye yathā ॥

माल्यदामवता राजा श्वेतच्छत्रेण धार्यता । कृत्तिकायोगयुक्तेन पौर्णमास्यामिवेन्दुना ॥

mālyadāmavatā rājā śvetacchatreṇa dhāryatā । kr̥ttikāyogayuktena paurṇamāsyām ivendunā ॥

नीलाञ्जनचयप्रख्यो मदान्धो द्विरदो बभौ । अभिवृष्टो महामेघैर्यथा स्यात्पर्वतो महान् ॥

nīlāñjanacayaprakhyo madāndho dvirado babhau । abhivr̥ṣṭo mahāmeghair yathā syāt parvato mahān ॥

नानानृपतिभिर्वीरैर्विविधायुधभूषणैः । समन्वितः पार्वतीयैः शक्रो देवगणैरिव ॥

nānānr̥patibhir vīrair vividhāyudhabhūṣaṇaiḥ । samanvitaḥ pārvatīyaiḥ śakro devagaṇair iva ॥

ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य व्यूहं तमतिमानुषम् । अजय्यमरिभिः संख्ये पार्षतं वाक्यमब्रवीत् ॥

tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya vyūhaṁ tam atimānuṣam । ajayyam aribhiḥ saṁkhye pārṣataṁ vākyam abravīt ॥

ब्राह्मणस्य वशं नाहमियामद्य यथा प्रभो । पारावतसवर्णाश्व तथा नीतिर्विधीयताम् ॥

brāhmaṇasya vaśaṁ nāham iyām adya yathā prabho । pārāvatasavarṇāśva tathā nītir vidhīyatām ॥

धृष्टद्युम्न उवाच । द्रोणस्य यतमानस्य वशं नैष्यसि सुव्रत । अहमावारयिष्यामि द्रोणमद्य सहानुगम् ॥

dhr̥ṣṭadyumna uvāca । droṇasya yatamānasya vaśaṁ naiṣyasi suvrata । aham āvārayiṣyāmi droṇam adya sahānugam ॥

मयि जीवति कौरव्य नोद्वेगं कर्तुमर्हसि । न हि शक्तो रणे द्रोणो विजेतुं मां कथंचन ॥

mayi jīvati kauravya nodvegaṁ kartum arhasi । na hi śakto raṇe droṇo vijetuṁ māṁ kathaṁ cana ॥

संजय उवाच । एवमुक्त्वा किरन्बाणान्द्रुपदस्य सुतो बली । पारावतसवर्णाश्वः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत् ॥

saṁjaya uvāca । evam uktvā kiran bāṇān drupadasya suto balī । pārāvatasavarṇāśvaḥ svayaṁ droṇam upādravat ॥

अनिष्टदर्शनं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नमवस्थितम् । क्षणेनैवाभवद्द्रोणो नातिहृष्टमना इव ॥

aniṣṭadarśanaṁ dr̥ṣṭvā dhr̥ṣṭadyumnam avasthitam । kṣaṇenaivābhavad droṇo nātihr̥ṣṭamanā iva ॥

तं तु संप्रेक्ष्य पुत्रस्ते दुर्मुखः शत्रुकर्शनः । प्रियं चिकीर्षन्द्रोणस्य धृष्टद्युम्नमवारयत् ॥

taṁ tu saṁprekṣya putras te durmukhaḥ śatrukarśanaḥ । priyaṁ cikīrṣan droṇasya dhr̥ṣṭadyumnam avārayat ॥

स संप्रहारस्तुमुलः समरूप इवाभवत् । पार्षतस्य च शूरस्य दुर्मुखस्य च भारत ॥

sa saṁprahāras tumulaḥ samarūpa ivābhavat । pārṣatasya ca śūrasya durmukhasya ca bhārata ॥

पार्षतः शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य दुर्मुखम् । भारद्वाजं शरौघेण महता समवारयत् ॥

pārṣataḥ śarajālena kṣipraṁ pracchādya durmukham । bhāradvājaṁ śaraugheṇa mahatā samavārayat ॥

द्रोणमावारितं दृष्ट्वा भृशायस्तस्तवात्मजः । नानालिङ्गैः शरव्रातैः पार्षतं सममोहयत् ॥

droṇam āvāritaṁ dr̥ṣṭvā bhr̥śāyastas tavātmajaḥ । nānāliṅgaiḥ śaravrātaiḥ pārṣataṁ samamohayat ॥

तयोर्विषक्तयोः संख्ये पाञ्चाल्यकुरुमुख्ययोः । द्रोणो यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुधा व्यधमच्छरैः ॥

tayor viṣaktayoḥ saṁkhye pāñcālyakurumukhyayoḥ । droṇo yaudhiṣṭhiraṁ sainyaṁ bahudhā vyadhamac charaiḥ ॥

अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः । तथा पार्थस्य सैन्यानि विच्छिन्नानि क्वचित्क्वचित् ॥

anilena yathābhrāṇi vicchinnāni samantataḥ । tathā pārthasya sainyāni vicchinnāni kva cit kva cit ॥

मुहूर्तमिव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम् । तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत ॥

muhūrtam iva tad yuddham āsīn madhuradarśanam । tata unmattavad rājan nirmaryādam avartata ॥

नैव स्वे न परे राजन्नज्ञायन्त परस्परम् । अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तत्समवर्तत ॥

naiva sve na pare rājann ajñāyanta parasparam । anumānena saṁjñābhir yuddhaṁ tat samavartata ॥

चूडामणिषु निष्केषु भूषणेष्वसिचर्मसु । तेषामादित्यवर्णाभा मरीच्यः प्रचकाशिरे ॥

cūḍāmaṇiṣu niṣkeṣu bhūṣaṇeṣv asicarmasu । teṣām ādityavarṇābhā marīcyaḥ pracakāśire ॥

तत्प्रकीर्णपताकानां रथवारणवाजिनाम् । बलाकाशबलाभ्राभं ददृशे रूपमाहवे ॥

tat prakīrṇapatākānāṁ rathavāraṇavājinām । balākāśabalābhrābhaṁ dadr̥śe rūpam āhave ॥

नरानेव नरा जघ्नुरुदग्राश्च हया हयान् । रथांश्च रथिनो जघ्नुर्वारणा वरवारणान् ॥

narān eva narā jaghnur udagrāś ca hayā hayān । rathāṁś ca rathino jaghnur vāraṇā varavāraṇān ॥

समुच्छ्रितपताकानां गजानां परमद्विपैः । क्षणेन तुमुलो घोरः संग्रामः समवर्तत ॥

samucchritapatākānāṁ gajānāṁ paramadvipaiḥ । kṣaṇena tumulo ghoraḥ saṁgrāmaḥ samavartata ॥

तेषां संसक्तगात्राणां कर्षतामितरेतरम् । दन्तसंघातसंघर्षात्सधूमोऽग्निरजायत ॥

teṣāṁ saṁsaktagātrāṇāṁ karṣatām itaretaram । dantasaṁghātasaṁgharṣāt sadhūmo ’gnir ajāyata ॥

विप्रकीर्णपताकास्ते विषाणजनिताग्नयः । बभूवुः खं समासाद्य सविद्युत इवाम्बुदाः ॥

viprakīrṇapatākās te viṣāṇajanitāgnayaḥ । babhūvuḥ khaṁ samāsādya savidyuta ivāmbudāḥ ॥

विक्षरद्भिर्नदद्भिश्च निपतद्भिश्च वारणैः । संबभूव मही कीर्णा मेघैर्द्यौरिव शारदी ॥

vikṣaradbhir nadadbhiś ca nipatadbhiś ca vāraṇaiḥ । saṁbabhūva mahī kīrṇā meghair dyaur iva śāradī ॥

तेषामाहन्यमानानां बाणतोमरवृष्टिभिः । वारणानां रवो जज्ञे मेघानामिव संप्लवे ॥

teṣām āhanyamānānāṁ bāṇatomaravr̥ṣṭibhiḥ । vāraṇānāṁ ravo jajñe meghānām iva saṁplave ॥

तोमराभिहताः केचिद्बाणैश्च परमद्विपाः । वित्रेसुः सर्वभूतानां शब्दमेवापरेऽव्रजन् ॥

tomarābhihatāḥ ke cid bāṇaiś ca paramadvipāḥ । vitresuḥ sarvabhūtānāṁ śabdam evāpare ’vrajan ॥

विषाणाभिहताश्चापि केचित्तत्र गजा गजैः । चक्रुरार्तस्वरं घोरमुत्पातजलदा इव ॥

viṣāṇābhihatāś cāpi ke cit tatra gajā gajaiḥ । cakrur ārtasvaraṁ ghoram utpātajaladā iva ॥

प्रतीपं ह्रियमाणाश्च वारणा वरवारणैः । उन्मथ्य पुनराजह्रुः प्रेरिताः परमाङ्कुशैः ॥

pratīpaṁ hriyamāṇāś ca vāraṇā varavāraṇaiḥ । unmathya punar ājahruḥ preritāḥ paramāṅkuśaiḥ ॥

महामात्रा महामात्रैस्ताडिताः शरतोमरैः । गजेभ्यः पृथिवीं जग्मुर्मुक्तप्रहरणाङ्कुशाः ॥

mahāmātrā mahāmātrais tāḍitāḥ śaratomaraiḥ । gajebhyaḥ pr̥thivīṁ jagmur muktapraharaṇāṅkuśāḥ ॥

निर्मनुष्याश्च मातङ्गा विनदन्तस्ततस्ततः । छिन्नाभ्राणीव संपेतुः संप्रविश्य परस्परम् ॥

nirmanuṣyāś ca mātaṅgā vinadantas tatas tataḥ । chinnābhrāṇīva saṁpetuḥ saṁpraviśya parasparam ॥

हतान्परिवहन्तश्च यन्त्रिताः परमायुधैः । दिशो जग्मुर्महानागाः केचिदेकचरा इव ॥

hatān parivahantaś ca yantritāḥ paramāyudhaiḥ । diśo jagmur mahānāgāḥ ke cid ekacarā iva ॥

ताडितास्ताड्यमानाश्च तोमरर्ष्टिपरश्वधैः । पेतुरार्तस्वरं कृत्वा तदा विशसने गजाः ॥

tāḍitās tāḍyamānāś ca tomararṣṭiparaśvadhaiḥ । petur ārtasvaraṁ kr̥tvā tadā viśasane gajāḥ ॥

तेषां शैलोपमैः कायैर्निपतद्भिः समन्ततः । आहता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च ॥

teṣāṁ śailopamaiḥ kāyair nipatadbhiḥ samantataḥ । āhatā sahasā bhūmiś cakampe ca nanāda ca ॥

सादितैः सगजारोहैः सपताकैः समन्ततः । मातङ्गैः शुशुभे भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतैः ॥

sāditaiḥ sagajārohaiḥ sapatākaiḥ samantataḥ । mātaṅgaiḥ śuśubhe bhūmir vikīrṇair iva parvataiḥ ॥

गजस्थाश्च महामात्रा निर्भिन्नहृदया रणे । रथिभिः पातिता भल्लैर्विकीर्णाङ्कुशतोमराः ॥

gajasthāś ca mahāmātrā nirbhinnahr̥dayā raṇe । rathibhiḥ pātitā bhallair vikīrṇāṅkuśatomarāḥ ॥

क्रौञ्चवद्विनदन्तोऽन्ये नाराचाभिहता गजाः । परान्स्वांश्चापि मृद्नन्तः परिपेतुर्दिशो दश ॥

krauñcavad vinadanto ’nye nārācābhihatā gajāḥ । parān svāṁś cāpi mr̥dnantaḥ paripetur diśo daśa ॥

गजाश्वरथसंघानां शरीरौघसमावृता । बभूव पृथिवी राजन्मांसशोणितकर्दमा ॥

gajāśvarathasaṁghānāṁ śarīraughasamāvr̥tā । babhūva pr̥thivī rājan māṁsaśoṇitakardamā ॥

प्रमथ्य च विषाणाग्रैः समुत्क्षिप्य च वारणैः । सचक्राश्च विचक्राश्च रथैरेव महारथाः ॥

pramathya ca viṣāṇāgraiḥ samutkṣipya ca vāraṇaiḥ । sacakrāś ca vicakrāś ca rathair eva mahārathāḥ ॥

रथाश्च रथिभिर्हीना निर्मनुष्याश्च वाजिनः । हतारोहाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुः शरातुराः ॥

rathāś ca rathibhir hīnā nirmanuṣyāś ca vājinaḥ । hatārohāś ca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ ॥

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा । इत्यासीत्तुमुलं युद्धं न प्रज्ञायत किंचन ॥

jaghānātra pitā putraṁ putraś ca pitaraṁ tathā । ity āsīt tumulaṁ yuddhaṁ na prajñāyata kiṁ cana ॥

आ गुल्फेभ्योऽवसीदन्त नराः शोणितकर्दमे । दीप्यमानैः परिक्षिप्ता दावैरिव महाद्रुमाः ॥

ā gulphebhyo ’vasīdanta narāḥ śoṇitakardame । dīpyamānaiḥ parikṣiptā dāvair iva mahādrumāḥ ॥

शोणितैः सिच्यमानानि वस्त्राणि कवचानि च । छत्राणि च पताकाश्च सर्वं रक्तमदृश्यत ॥

śoṇitaiḥ sicyamānāni vastrāṇi kavacāni ca । chatrāṇi ca patākāś ca sarvaṁ raktam adr̥śyata ॥

हयौघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्च निपातिताः । संवृत्ताः पुनरावृत्ता बहुधा रथनेमिभिः ॥

hayaughāś ca rathaughāś ca naraughāś ca nipātitāḥ । saṁvr̥ttāḥ punar āvr̥ttā bahudhā rathanemibhiḥ ॥

स गजौघमहावेगः परासुनरशैवलः । रथौघतुमुलावर्तः प्रबभौ सैन्यसागरः ॥

sa gajaughamahāvegaḥ parāsunaraśaivalaḥ । rathaughatumulāvartaḥ prababhau sainyasāgaraḥ ॥

तं वाहनमहानौभिर्योधा जयधनैषिणः । अवगाह्यावमज्जन्तो नैव मोहं प्रचक्रिरे ॥

taṁ vāhanamahānaubhir yodhā jayadhanaiṣiṇaḥ । avagāhyāvamajjanto naiva mohaṁ pracakrire ॥

शरवर्षाभिवृष्टेषु योधेष्वजितलक्ष्मसु । न हि स्वचित्ततां लेभे कश्चिदाहतलक्षणः ॥

śaravarṣābhivr̥ṣṭeṣu yodheṣv ajitalakṣmasu । na hi svacittatāṁ lebhe kaś cid āhatalakṣaṇaḥ ॥

वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयंकरे । मोहयित्वा परान्द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥

vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayaṁkare । mohayitvā parān droṇo yudhiṣṭhiram upādravat ॥