Adhyāya 20

संजय उवाच । ततो युधिष्ठिरो द्रोणं दृष्ट्वान्तिकमुपागतम् । महता शरवर्षेण प्रत्यगृह्णादभीतवत् ॥

saṁjaya uvāca । tato yudhiṣṭhiro droṇaṁ dr̥ṣṭvāntikam upāgatam । mahatā śaravarṣeṇa pratyagr̥hṇād abhītavat ॥

ततो हलहलाशब्द आसीद्यौधिष्ठिरे बले । जिघृक्षति महासिंहे गजानामिव यूथपम् ॥

tato halahalāśabda āsīd yaudhiṣṭhire bale । jighr̥kṣati mahāsiṁhe gajānām iva yūthapam ॥

दृष्ट्वा द्रोणं ततः शूरः सत्यजित्सत्यविक्रमः । युधिष्ठिरं परिप्रेप्सुमाचार्यं समुपाद्रवत् ॥

dr̥ṣṭvā droṇaṁ tataḥ śūraḥ satyajit satyavikramaḥ । yudhiṣṭhiraṁ pariprepsum ācāryaṁ samupādravat ॥

तत आचार्यपाञ्चाल्यौ युयुधाते परस्परम् । विक्षोभयन्तौ तत्सैन्यमिन्द्रवैरोचनाविव ॥

tata ācāryapāñcālyau yuyudhāte parasparam । vikṣobhayantau tat sainyam indravairocanāv iva ॥

ततः सत्यजितं तीक्ष्णैर्दशभिर्मर्मभेदिभिः । अविध्यच्छीघ्रमाचार्यश्छित्त्वास्य सशरं धनुः ॥

tataḥ satyajitaṁ tīkṣṇair daśabhir marmabhedibhiḥ । avidhyac chīghram ācāryaś chittvāsya saśaraṁ dhanuḥ ॥

स शीघ्रतरमादाय धनुरन्यत्प्रतापवान् । द्रोणं सोऽभिजघानाशु विंशद्भिः कङ्कपत्रिभिः ॥

sa śīghrataram ādāya dhanur anyat pratāpavān । droṇaṁ so ’bhijaghānāśu viṁśadbhiḥ kaṅkapatribhiḥ ॥

ज्ञात्वा सत्यजिता द्रोणं ग्रस्यमानमिवाहवे । वृकः शरशतैस्तीक्ष्णैः पाञ्चाल्यो द्रोणमर्दयत् ॥

jñātvā satyajitā droṇaṁ grasyamānam ivāhave । vr̥kaḥ śaraśatais tīkṣṇaiḥ pāñcālyo droṇam ardayat ॥

संछाद्यमानं समरे द्रोणं दृष्ट्वा महारथम् । चुक्रुशुः पाण्डवा राजन्वस्त्राणि दुधुवुश्च ह ॥

saṁchādyamānaṁ samare droṇaṁ dr̥ṣṭvā mahāratham । cukruśuḥ pāṇḍavā rājan vastrāṇi dudhuvuś ca ha ॥

वृकस्तु परमक्रुद्धो द्रोणं षष्ट्या स्तनान्तरे । विव्याध बलवान्राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

vr̥kas tu paramakruddho droṇaṁ ṣaṣṭyā stanāntare । vivyādha balavān rājaṁs tad adbhutam ivābhavat ॥

द्रोणस्तु शरवर्षेण छाद्यमानो महारथः । वेगं चक्रे महावेगः क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी ॥

droṇas tu śaravarṣeṇa chādyamāno mahārathaḥ । vegaṁ cakre mahāvegaḥ krodhād udvr̥tya cakṣuṣī ॥

ततः सत्यजितश्चापं छित्त्वा द्रोणो वृकस्य च । षड्भिः ससूतं सहयं शरैर्द्रोणोऽवधीद्वृकम् ॥

tataḥ satyajitaś cāpaṁ chittvā droṇo vr̥kasya ca । ṣaḍbhiḥ sasūtaṁ sahayaṁ śarair droṇo ’vadhīd vr̥kam ॥

अथान्यद्धनुरादाय सत्यजिद्वेगवत्तरम् । साश्वं ससूतं विशिखैर्द्रोणं विव्याध सध्वजम् ॥

athānyad dhanur ādāya satyajid vegavattaram । sāśvaṁ sasūtaṁ viśikhair droṇaṁ vivyādha sadhvajam ॥

स तन्न ममृषे द्रोणः पाञ्चाल्येनार्दनं मृधे । ततस्तस्य विनाशाय सत्वरं व्यसृजच्छरान् ॥

sa tan na mamr̥ṣe droṇaḥ pāñcālyenārdanaṁ mr̥dhe । tatas tasya vināśāya satvaraṁ vyasr̥jac charān ॥

हयान्ध्वजं धनुर्मुष्टिमुभौ च पार्ष्णिसारथी । अवाकिरत्ततो द्रोणः शरवर्षैः सहस्रशः ॥

hayān dhvajaṁ dhanur muṣṭim ubhau ca pārṣṇisārathī । avākirat tato droṇaḥ śaravarṣaiḥ sahasraśaḥ ॥

तथा संछिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः । पाञ्चाल्यः परमास्त्रज्ञः शोणाश्वं समयोधयत् ॥

tathā saṁchidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ । pāñcālyaḥ paramāstrajñaḥ śoṇāśvaṁ samayodhayat ॥

स सत्यजितमालक्ष्य तथोदीर्णं महाहवे । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद शिरस्तस्य महात्मनः ॥

sa satyajitam ālakṣya tathodīrṇaṁ mahāhave । ardhacandreṇa ciccheda śiras tasya mahātmanaḥ ॥

तस्मिन्हते महामात्रे पाञ्चालानां रथर्षभे । अपायाज्जवनैरश्वैर्द्रोणात्त्रस्तो युधिष्ठिरः ॥

tasmin hate mahāmātre pāñcālānāṁ ratharṣabhe । apāyāj javanair aśvair droṇāt trasto yudhiṣṭhiraḥ ॥

पाञ्चालाः केकया मत्स्याश्चेदिकारूषकोसलाः । युधिष्ठिरमुदीक्षन्तो हृष्टा द्रोणमुपाद्रवन् ॥

pāñcālāḥ kekayā matsyāś cedikārūṣakosalāḥ । yudhiṣṭhiram udīkṣanto hr̥ṣṭā droṇam upādravan ॥

ततो युधिष्ठिरप्रेप्सुराचार्यः शत्रुपूगहा । व्यधमत्तान्यनीकानि तूलराशिमिवानिलः ॥

tato yudhiṣṭhiraprepsur ācāryaḥ śatrupūgahā । vyadhamat tāny anīkāni tūlarāśim ivānilaḥ ॥

निर्दहन्तमनीकानि तानि तानि पुनः पुनः । द्रोणं मत्स्यादवरजः शतानीकोऽभ्यवर्तत ॥

nirdahantam anīkāni tāni tāni punaḥ punaḥ । droṇaṁ matsyād avarajaḥ śatānīko ’bhyavartata ॥

सूर्यरश्मिप्रतीकाशैः कर्मारपरिमार्जितैः । षड्भिः ससूतं सहयं द्रोणं विद्ध्वानदद्भृशम् ॥

sūryaraśmipratīkāśaiḥ karmāraparimārjitaiḥ । ṣaḍbhiḥ sasūtaṁ sahayaṁ droṇaṁ viddhvānadad bhr̥śam ॥

तस्य नानदतो द्रोणः शिरः कायात्सकुण्डलम् । क्षुरेणापाहरत्तूर्णं ततो मत्स्याः प्रदुद्रुवुः ॥

tasya nānadato droṇaḥ śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam । kṣureṇāpāharat tūrṇaṁ tato matsyāḥ pradudruvuḥ ॥

मत्स्याञ्जित्वाजयच्चेदीन्कारूषान्केकयानपि । पाञ्चालान्सृञ्जयान्पाण्डून्भारद्वाजः पुनः पुनः ॥

matsyāñ jitvājayac cedīn kārūṣān kekayān api । pāñcālān sr̥ñjayān pāṇḍūn bhāradvājaḥ punaḥ punaḥ ॥

तं दहन्तमनीकानि क्रुद्धमग्निं यथा वनम् । दृष्ट्वा रुक्मरथं क्रुद्धं समकम्पन्त सृञ्जयाः ॥

taṁ dahantam anīkāni kruddham agniṁ yathā vanam । dr̥ṣṭvā rukmarathaṁ kruddhaṁ samakampanta sr̥ñjayāḥ ॥

उत्तमं ह्यादधानस्य धनुरस्याशुकारिणः । ज्याघोषो निघ्नतोऽमित्रान्दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥

uttamaṁ hy ādadhānasya dhanur asyāśukāriṇaḥ । jyāghoṣo nighnato ’mitrān dikṣu sarvāsu śuśruve ॥

नागानश्वान्पदातींश्च रथिनो गजसादिनः । रौद्रा हस्तवता मुक्ताः प्रमथ्नन्ति स्म सायकाः ॥

nāgān aśvān padātīṁś ca rathino gajasādinaḥ । raudrā hastavatā muktāḥ pramathnanti sma sāyakāḥ ॥

नानद्यमानः पर्जन्यो मिश्रवातो हिमात्यये । अश्मवर्षमिवावर्षत्परेषां भयमादधत् ॥

nānadyamānaḥ parjanyo miśravāto himātyaye । aśmavarṣam ivāvarṣat pareṣāṁ bhayam ādadhat ॥

सर्वा दिशः समचरत्सैन्यं विक्षोभयन्निव । बली शूरो महेष्वासो मित्राणामभयंकरः ॥

sarvā diśaḥ samacarat sainyaṁ vikṣobhayann iva । balī śūro maheṣvāso mitrāṇām abhayaṁkaraḥ ॥

तस्य विद्युदिवाभ्रेषु चापं हेमपरिष्कृतम् । दिक्षु सर्वास्वपश्याम द्रोणस्यामिततेजसः ॥

tasya vidyud ivābhreṣu cāpaṁ hemapariṣkr̥tam । dikṣu sarvāsv apaśyāma droṇasyāmitatejasaḥ ॥

द्रोणस्तु पाण्डवानीके चकार कदनं महत् । यथा दैत्यगणे विष्णुः सुरासुरनमस्कृतः ॥

droṇas tu pāṇḍavānīke cakāra kadanaṁ mahat । yathā daityagaṇe viṣṇuḥ surāsuranamaskr̥taḥ ॥

स शूरः सत्यवाक्प्राज्ञो बलवान्सत्यविक्रमः । महानुभावः कालान्ते रौद्रीं भीरुविभीषणाम् ॥

sa śūraḥ satyavāk prājño balavān satyavikramaḥ । mahānubhāvaḥ kālānte raudrīṁ bhīruvibhīṣaṇām ॥

कवचोर्मिध्वजावर्तां मर्त्यकूलापहारिणीम् । गजवाजिमहाग्राहामसिमीनां दुरासदाम् ॥

kavacormidhvajāvartāṁ martyakūlāpahāriṇīm । gajavājimahāgrāhām asimīnāṁ durāsadām ॥

वीरास्थिशर्करां रौद्रां भेरीमुरजकच्छपाम् । चर्मवर्मप्लवां घोरां केशशैवलशाड्वलाम् ॥

vīrāsthiśarkarāṁ raudrāṁ bherīmurajakacchapām । carmavarmaplavāṁ ghorāṁ keśaśaivalaśāḍvalām ॥

शरौघिणीं धनुःस्रोतां बाहुपन्नगसंकुलाम् । रणभूमिवहां घोरां कुरुसृञ्जयवाहिनीम् । मनुष्यशीर्षपाषाणां शक्तिमीनां गदोडुपाम् ॥

śaraughiṇīṁ dhanuḥsrotāṁ bāhupannagasaṁkulām । raṇabhūmivahāṁ ghorāṁ kurusr̥ñjayavāhinīm । manuṣyaśīrṣapāṣāṇāṁ śaktimīnāṁ gadoḍupām ॥

उष्णीषफेनवसनां निष्कीर्णान्त्रसरीसृपाम् । वीरापहारिणीमुग्रां मांसशोणितकर्दमाम् ॥

uṣṇīṣaphenavasanāṁ niṣkīrṇāntrasarīsr̥pām । vīrāpahāriṇīm ugrāṁ māṁsaśoṇitakardamām ॥

हस्तिग्राहां केतुवृक्षां क्षत्रियाणां निमज्जनीम् । क्रूरां शरीरसंघाटां सादिनक्रां दुरत्ययाम् । द्रोणः प्रावर्तयत्तत्र नदीमन्तकगामिनीम् ॥

hastigrāhāṁ ketuvr̥kṣāṁ kṣatriyāṇāṁ nimajjanīm । krūrāṁ śarīrasaṁghāṭāṁ sādinakrāṁ duratyayām । droṇaḥ prāvartayat tatra nadīm antakagāminīm ॥

क्रव्यादगणसंघुष्टां श्वशृगालगणायुताम् । निषेवितां महारौद्रैः पिशिताशैः समन्ततः ॥

kravyādagaṇasaṁghuṣṭāṁ śvaśr̥gālagaṇāyutām । niṣevitāṁ mahāraudraiḥ piśitāśaiḥ samantataḥ ॥

तं दहन्तमनीकानि रथोदारं कृतान्तवत् । सर्वतोऽभ्यद्रवन्द्रोणं कुन्तीपुत्रपुरोगमाः ॥

taṁ dahantam anīkāni rathodāraṁ kr̥tāntavat । sarvato ’bhyadravan droṇaṁ kuntīputrapurogamāḥ ॥

तांस्तु शूरान्महेष्वासांस्तावकाभ्युद्यतायुधाः । राजानो राजपुत्राश्च समन्तात्पर्यवारयन् ॥

tāṁs tu śūrān maheṣvāsāṁs tāvakābhyudyatāyudhāḥ । rājāno rājaputrāś ca samantāt paryavārayan ॥

ततो द्रोणः सत्यसंधः प्रभिन्न इव कुञ्जरः । अभ्यतीत्य रथानीकं दृढसेनमपातयत् ॥

tato droṇaḥ satyasaṁdhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ । abhyatītya rathānīkaṁ dr̥ḍhasenam apātayat ॥

ततो राजानमासाद्य प्रहरन्तमभीतवत् । अविध्यन्नवभिः क्षेमं स हतः प्रापतद्रथात् ॥

tato rājānam āsādya praharantam abhītavat । avidhyan navabhiḥ kṣemaṁ sa hataḥ prāpatad rathāt ॥

स मध्यं प्राप्य सैन्यानां सर्वाः प्रविचरन्दिशः । त्राता ह्यभवदन्येषां न त्रातव्यः कथंचन ॥

sa madhyaṁ prāpya sainyānāṁ sarvāḥ pravicaran diśaḥ । trātā hy abhavad anyeṣāṁ na trātavyaḥ kathaṁ cana ॥

शिखण्डिनं द्वादशभिर्विंशत्या चोत्तमौजसम् । वसुदानं च भल्लेन प्रेषयद्यमसादनम् ॥

śikhaṇḍinaṁ dvādaśabhir viṁśatyā cottamaujasam । vasudānaṁ ca bhallena preṣayad yamasādanam ॥

अशीत्या क्षत्रवर्माणं षड्विंशत्या सुदक्षिणम् । क्षत्रदेवं तु भल्लेन रथनीडादपाहरत् ॥

aśītyā kṣatravarmāṇaṁ ṣaḍviṁśatyā sudakṣiṇam । kṣatradevaṁ tu bhallena rathanīḍād apāharat ॥

युधामन्युं चतुःषष्ट्या त्रिंशता चैव सात्यकिम् । विद्ध्वा रुक्मरथस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥

yudhāmanyuṁ catuḥṣaṣṭyā triṁśatā caiva sātyakim । viddhvā rukmarathas tūrṇaṁ yudhiṣṭhiram upādravat ॥

ततो युधिष्ठिरः क्षिप्रं कितवो राजसत्तमः । अपायाज्जवनैरश्वैः पाञ्चाल्यो द्रोणमभ्ययात् ॥

tato yudhiṣṭhiraḥ kṣipraṁ kitavo rājasattamaḥ । apāyāj javanair aśvaiḥ pāñcālyo droṇam abhyayāt ॥

तं द्रोणः सधनुष्कं तु साश्वयन्तारमक्षिणोत् । स हतः प्रापतद्भूमौ रथाज्ज्योतिरिवाम्बरात् ॥

taṁ droṇaḥ sadhanuṣkaṁ tu sāśvayantāram akṣiṇot । sa hataḥ prāpatad bhūmau rathāj jyotir ivāmbarāt ॥

तस्मिन्हते राजपुत्रे पाञ्चालानां यशस्करे । हत द्रोणं हत द्रोणमित्यासीत्तुमुलं महत् ॥

tasmin hate rājaputre pāñcālānāṁ yaśaskare । hata droṇaṁ hata droṇam ity āsīt tumulaṁ mahat ॥

तांस्तथा भृशसंक्रुद्धान्पाञ्चालान्मत्स्यकेकयान् । सृञ्जयान्पाण्डवांश्चैव द्रोणो व्यक्षोभयद्बली ॥

tāṁs tathā bhr̥śasaṁkruddhān pāñcālān matsyakekayān । sr̥ñjayān pāṇḍavāṁś caiva droṇo vyakṣobhayad balī ॥

सात्यकिं चेकितानं च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । वार्धक्षेमिं चित्रसेनं सेनाबिन्दुं सुवर्चसम् ॥

sātyakiṁ cekitānaṁ ca dhr̥ṣṭadyumnaśikhaṇḍinau । vārdhakṣemiṁ citrasenaṁ senābinduṁ suvarcasam ॥

एतांश्चान्यांश्च सुबहून्नानाजनपदेश्वरान् । सर्वान्द्रोणोऽजयद्युद्धे कुरुभिः परिवारितः ॥

etāṁś cānyāṁś ca subahūn nānājanapadeśvarān । sarvān droṇo ’jayad yuddhe kurubhiḥ parivāritaḥ ॥

तावकास्तु महाराज जयं लब्ध्वा महाहवे । पाण्डवेयान्रणे जघ्नुर्द्रवमाणान्समन्ततः ॥

tāvakās tu mahārāja jayaṁ labdhvā mahāhave । pāṇḍaveyān raṇe jaghnur dravamāṇān samantataḥ ॥

ते दानवा इवेन्द्रेण वध्यमाना महात्मना । पाञ्चालाः केकया मत्स्याः समकम्पन्त भारत ॥

te dānavā ivendreṇa vadhyamānā mahātmanā । pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ samakampanta bhārata ॥