Adhyāya 18

संजय उवाच । दृष्ट्वा तु संनिवृत्तांस्तान्संशप्तकगणान्पुनः । वासुदेवं महात्मानमर्जुनः समभाषत ॥

saṁjaya uvāca । dr̥ṣṭvā tu saṁnivr̥ttāṁs tān saṁśaptakagaṇān punaḥ । vāsudevaṁ mahātmānam arjunaḥ samabhāṣata ॥

चोदयाश्वान्हृषीकेश संशप्तकगणान्प्रति । नैते हास्यन्ति संग्रामं जीवन्त इति मे मतिः ॥

codayāśvān hr̥ṣīkeśa saṁśaptakagaṇān prati । naite hāsyanti saṁgrāmaṁ jīvanta iti me matiḥ ॥

पश्य मेऽस्त्रबलं घोरं बाह्वोरिष्वसनस्य च । अद्यैतान्पातयिष्यामि क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव ॥

paśya me ’strabalaṁ ghoraṁ bāhvor iṣvasanasya ca । adyaitān pātayiṣyāmi kruddho rudraḥ paśūn iva ॥

ततः कृष्णः स्मितं कृत्वा परिणन्द्य शिवेन तम् । प्रावेशयत दुर्धर्षो यत्र यत्रैच्छदर्जुनः ॥

tataḥ kr̥ṣṇaḥ smitaṁ kr̥tvā pariṇandya śivena tam । prāveśayata durdharṣo yatra yatraicchad arjunaḥ ॥

बभ्राजे स रथोऽत्यर्थमुह्यमानो रणे तदा । उह्यमानमिवाकाशे विमानं पाण्डुरैर्हयैः ॥

babhrāje sa ratho ’tyartham uhyamāno raṇe tadā । uhyamānam ivākāśe vimānaṁ pāṇḍurair hayaiḥ ॥

मण्डलानि ततश्चक्रे गतप्रत्यागतानि च । यथा शक्ररथो राजन्युद्धे देवासुरे पुरा ॥

maṇḍalāni tataś cakre gatapratyāgatāni ca । yathā śakraratho rājan yuddhe devāsure purā ॥

अथ नारायणाः क्रुद्धा विविधायुधपाणयः । छादयन्तः शरव्रातैः परिवव्रुर्धनंजयम् ॥

atha nārāyaṇāḥ kruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ । chādayantaḥ śaravrātaiḥ parivavrur dhanaṁjayam ॥

अदृश्यं च मुहूर्तेन चक्रुस्ते भरतर्षभ । कृष्णेन सहितं युद्धे कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥

adr̥śyaṁ ca muhūrtena cakrus te bharatarṣabha । kr̥ṣṇena sahitaṁ yuddhe kuntīputraṁ dhanaṁjayam ॥

क्रुद्धस्तु फल्गुनः संख्ये द्विगुणीकृतविक्रमः । गाण्डीवमुपसंमृज्य तूर्णं जग्राह संयुगे ॥

kruddhas tu phalgunaḥ saṁkhye dviguṇīkr̥tavikramaḥ । gāṇḍīvam upasaṁmr̥jya tūrṇaṁ jagrāha saṁyuge ॥

बद्ध्वा च भृकुटीं वक्त्रे क्रोधस्य प्रतिलक्षणम् । देवदत्तं महाशङ्खं पूरयामास पाण्डवः ॥

baddhvā ca bhr̥kuṭīṁ vaktre krodhasya pratilakṣaṇam । devadattaṁ mahāśaṅkhaṁ pūrayām āsa pāṇḍavaḥ ॥

अथास्त्रमरिसंघघ्नं त्वाष्ट्रमभ्यस्यदर्जुनः । ततो रूपसहस्राणि प्रादुरासन्पृथक्पृथक् ॥

athāstram arisaṁghaghnaṁ tvāṣṭram abhyasyad arjunaḥ । tato rūpasahasrāṇi prādurāsan pr̥thak pr̥thak ॥

आत्मनः प्रतिरूपैस्तैर्नानारूपैर्विमोहिताः । अन्योन्यमर्जुनं मत्वा स्वमात्मानं च जघ्निरे ॥

ātmanaḥ pratirūpais tair nānārūpair vimohitāḥ । anyonyam arjunaṁ matvā svam ātmānaṁ ca jaghnire ॥

अयमर्जुनोऽयं गोविन्द इमौ यादवपाण्डवौ । इति ब्रुवाणाः संमूढा जघ्नुरन्योन्यमाहवे ॥

ayam arjuno ’yaṁ govinda imau yādavapāṇḍavau । iti bruvāṇāḥ saṁmūḍhā jaghnur anyonyam āhave ॥

मोहिताः परमास्त्रेण क्षयं जग्मुः परस्परम् । अशोभन्त रणे योधाः पुष्पिता इव किंशुकाः ॥

mohitāḥ paramāstreṇa kṣayaṁ jagmuḥ parasparam । aśobhanta raṇe yodhāḥ puṣpitā iva kiṁśukāḥ ॥

ततः शरसहस्राणि तैर्विमुक्तानि भस्मसात् । कृत्वा तदस्त्रं तान्वीराननयद्यमसादनम् ॥

tataḥ śarasahasrāṇi tair vimuktāni bhasmasāt । kr̥tvā tad astraṁ tān vīrān anayad yamasādanam ॥

अथ प्रहस्य बीभत्सुर्ललित्थान्मालवानपि । माचेल्लकांस्त्रिगर्तांश्च यौधेयांश्चार्दयच्छरैः ॥

atha prahasya bībhatsur lalitthān mālavān api । mācellakāṁs trigartāṁś ca yaudheyāṁś cārdayac charaiḥ ॥

ते वध्यमाना वीरेण क्षत्रियाः कालचोदिताः । व्यसृजञ्शरवर्षाणि पार्थे नानाविधानि च ॥

te vadhyamānā vīreṇa kṣatriyāḥ kālacoditāḥ । vyasr̥jañ śaravarṣāṇi pārthe nānāvidhāni ca ॥

ततो नैवार्जुनस्तत्र न रथो न च केशवः । प्रत्यदृश्यत घोरेण शरवर्षेण संवृतः ॥

tato naivārjunas tatra na ratho na ca keśavaḥ । pratyadr̥śyata ghoreṇa śaravarṣeṇa saṁvr̥taḥ ॥

ततस्ते लब्धलक्ष्यत्वादन्योन्यमभिचुक्रुशुः । हतौ कृष्णाविति प्रीता वासांस्यादुधुवुस्तदा ॥

tatas te labdhalakṣyatvād anyonyam abhicukruśuḥ । hatau kr̥ṣṇāv iti prītā vāsāṁsy ādudhuvus tadā ॥

भेरीमृदङ्गशङ्खांश्च दध्मुर्वीराः सहस्रशः । सिंहनादरवांश्चोग्रांश्चक्रिरे तत्र मारिष ॥

bherīmr̥daṅgaśaṅkhāṁś ca dadhmur vīrāḥ sahasraśaḥ । siṁhanādaravāṁś cogrāṁś cakrire tatra māriṣa ॥

ततः प्रसिष्विदे कृष्णः खिन्नश्चार्जुनमब्रवीत् । क्वासि पार्थ न पश्ये त्वां कच्चिज्जीवसि शत्रुहन् ॥

tataḥ prasiṣvide kr̥ṣṇaḥ khinnaś cārjunam abravīt । kvāsi pārtha na paśye tvāṁ kaccij jīvasi śatruhan ॥

तस्य तं मानुषं भावं भावज्ञोऽऽज्ञाय पाण्डवः । वायव्यास्त्रेण तैरस्तां शरवृष्टिमपाहरत् ॥

tasya taṁ mānuṣaṁ bhāvaṁ bhāvajño ’’jñāya pāṇḍavaḥ । vāyavyāstreṇa tair astāṁ śaravr̥ṣṭim apāharat ॥

ततः संशप्तकव्रातान्साश्वद्विपरथायुधान् । उवाह भगवान्वायुः शुष्कपर्णचयानिव ॥

tataḥ saṁśaptakavrātān sāśvadviparathāyudhān । uvāha bhagavān vāyuḥ śuṣkaparṇacayān iva ॥

उह्यमानास्तु ते राजन्बह्वशोभन्त वायुना । प्रडीनाः पक्षिणः काले वृक्षेभ्य इव मारिष ॥

uhyamānās tu te rājan bahv aśobhanta vāyunā । praḍīnāḥ pakṣiṇaḥ kāle vr̥kṣebhya iva māriṣa ॥

तांस्तथा व्याकुलीकृत्य त्वरमाणो धनंजयः । जघान निशितैर्बाणैः सहस्राणि शतानि च ॥

tāṁs tathā vyākulīkr̥tya tvaramāṇo dhanaṁjayaḥ । jaghāna niśitair bāṇaiḥ sahasrāṇi śatāni ca ॥

शिरांसि भल्लैरहरद्बाहूनपि च सायुधान् । हस्तिहस्तोपमांश्चोरूञ्शरैरुर्व्यामपातयत् ॥

śirāṁsi bhallair aharad bāhūn api ca sāyudhān । hastihastopamāṁś corūñ śarair urvyām apātayat ॥

पृष्ठच्छिन्नान्विचरणान्विमस्तिष्केक्षणाङ्गुलीन् । नानाङ्गावयवैर्हीनांश्चकारारीन्धनंजयः ॥

pr̥ṣṭhacchinnān vicaraṇān vimastiṣkekṣaṇāṅgulīn । nānāṅgāvayavair hīnāṁś cakārārīn dhanaṁjayaḥ ॥

गन्धर्वनगराकारान्विधिवत्कल्पितान्रथान् । शरैर्विशकलीकुर्वंश्चक्रे व्यश्वरथद्विपान् ॥

gandharvanagarākārān vidhivat kalpitān rathān । śarair viśakalīkurvaṁś cakre vyaśvarathadvipān ॥

मुण्डतालवनानीव तत्र तत्र चकाशिरे । छिन्नध्वजरथव्राताः केचित्केचित्क्वचित्क्वचित् ॥

muṇḍatālavanānīva tatra tatra cakāśire । chinnadhvajarathavrātāḥ ke cit ke cit kva cit kva cit ॥

सोत्तरायुधिनो नागाः सपताकाङ्कुशायुधाः । पेतुः शक्राशनिहता द्रुमवन्त इवाचलाः ॥

sottarāyudhino nāgāḥ sapatākāṅkuśāyudhāḥ । petuḥ śakrāśanihatā drumavanta ivācalāḥ ॥

चामरापीडकवचाः स्रस्तान्त्रनयनासवः । सारोहास्तुरगाः पेतुः पार्थबाणहताः क्षितौ ॥

cāmarāpīḍakavacāḥ srastāntranayanāsavaḥ । sārohās turagāḥ petuḥ pārthabāṇahatāḥ kṣitau ॥

विप्रविद्धासिनखराश्छिन्नवर्मर्ष्टिशक्तयः । पत्तयश्छिन्नवर्माणः कृपणं शेरते हताः ॥

vipraviddhāsinakharāś chinnavarmarṣṭiśaktayaḥ । pattayaś chinnavarmāṇaḥ kr̥paṇaṁ śerate hatāḥ ॥

तैर्हतैर्हन्यमानैश्च पतद्भिः पतितैरपि । भ्रमद्भिर्निष्टनद्भिश्च घोरमायोधनं बभौ ॥

tair hatair hanyamānaiś ca patadbhiḥ patitair api । bhramadbhir niṣṭanadbhiś ca ghoram āyodhanaṁ babhau ॥

रजश्च महदुद्भूतं शान्तं रुधिरवृष्टिभिः । मही चाप्यभवद्दुर्गा कबन्धशतसंकुला ॥

rajaś ca mahad udbhūtaṁ śāntaṁ rudhiravr̥ṣṭibhiḥ । mahī cāpy abhavad durgā kabandhaśatasaṁkulā ॥

तद्बभौ रौद्रबीभत्सं बीभत्सोर्यानमाहवे । आक्रीड इव रुद्रस्य घ्नतः कालात्यये पशून् ॥

tad babhau raudrabībhatsaṁ bībhatsor yānam āhave । ākrīḍa iva rudrasya ghnataḥ kālātyaye paśūn ॥

ते वध्यमानाः पार्थेन व्याकुलाश्वरथद्विपाः । तमेवाभिमुखाः क्षीणाः शक्रस्यातिथितां गताः ॥

te vadhyamānāḥ pārthena vyākulāśvarathadvipāḥ । tam evābhimukhāḥ kṣīṇāḥ śakrasyātithitāṁ gatāḥ ॥

सा भूमिर्भरतश्रेष्ठ निहतैस्तैर्महारथैः । आस्तीर्णा संबभौ सर्वा प्रेतीभूतैः समन्ततः ॥

sā bhūmir bharataśreṣṭha nihatais tair mahārathaiḥ । āstīrṇā saṁbabhau sarvā pretībhūtaiḥ samantataḥ ॥

एतस्मिन्नन्तरे चैव प्रमत्ते सव्यसाचिनि । व्यूढानीकस्ततो द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥

etasminn antare caiva pramatte savyasācini । vyūḍhānīkas tato droṇo yudhiṣṭhiram upādravat ॥

तं प्रत्यगृह्णंस्त्वरिता व्यूढानीकाः प्रहारिणः । युधिष्ठिरं परीप्सन्तस्तदासीत्तुमुलं महत् ॥

taṁ pratyagr̥hṇaṁs tvaritā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ । yudhiṣṭhiraṁ parīpsantas tadāsīt tumulaṁ mahat ॥