Adhyāya 17

संजय उवाच । ततः संशप्तका राजन्समे देशे व्यवस्थिताः । व्यूह्यानीकं रथैरेव चन्द्रार्धाख्यं मुदान्विताः ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ saṁśaptakā rājan same deśe vyavasthitāḥ । vyūhyānīkaṁ rathair eva candrārdhākhyaṁ mudānvitāḥ ॥

ते किरीटिनमायान्तं दृष्ट्वा हर्षेण मारिष । उदक्रोशन्नरव्याघ्राः शब्देन महता तदा ॥

te kirīṭinam āyāntaṁ dr̥ṣṭvā harṣeṇa māriṣa । udakrośan naravyāghrāḥ śabdena mahatā tadā ॥

स शब्दः प्रदिशः सर्वा दिशः खं च समावृणोत् । आवृतत्वाच्च लोकस्य नासीत्तत्र प्रतिस्वनः ॥

sa śabdaḥ pradiśaḥ sarvā diśaḥ khaṁ ca samāvr̥ṇot । āvr̥tatvāc ca lokasya nāsīt tatra pratisvanaḥ ॥

अतीव संप्रहृष्टांस्तानुपलभ्य धनंजयः । किंचिदभ्युत्स्मयन्कृष्णमिदं वचनमब्रवीत् ॥

atīva saṁprahr̥ṣṭāṁs tān upalabhya dhanaṁjayaḥ । kiṁ cid abhyutsmayan kr̥ṣṇam idaṁ vacanam abravīt ॥

पश्यैतान्देवकीमातर्मुमूर्षूनद्य संयुगे । भ्रातॄंस्त्रैगर्तकानेवं रोदितव्ये प्रहर्षितान् ॥

paśyaitān devakīmātar mumūrṣūn adya saṁyuge । bhrātr̥̄ṁs traigartakān evaṁ roditavye praharṣitān ॥

अथ वा हर्षकालोऽयं त्रैगर्तानामसंशयम् । कुनरैर्दुरवापान्हि लोकान्प्राप्स्यन्त्यनुत्तमान् ॥

atha vā harṣakālo ’yaṁ traigartānām asaṁśayam । kunarair duravāpān hi lokān prāpsyanty anuttamān ॥

एवमुक्त्वा महाबाहुर्हृषीकेशं ततोऽर्जुनः । आससाद रणे व्यूढां त्रैगर्तानामनीकिनीम् ॥

evam uktvā mahābāhur hr̥ṣīkeśaṁ tato ’rjunaḥ । āsasāda raṇe vyūḍhāṁ traigartānām anīkinīm ॥

स देवदत्तमादाय शङ्खं हेमपरिष्कृतम् । दध्मौ वेगेन महता फल्गुनः पूरयन्दिशः ॥

sa devadattam ādāya śaṅkhaṁ hemapariṣkr̥tam । dadhmau vegena mahatā phalgunaḥ pūrayan diśaḥ ॥

तेन शब्देन वित्रस्ता संशप्तकवरूथिनी । निश्चेष्टावस्थिता संख्ये अश्मसारमयी यथा ॥

tena śabdena vitrastā saṁśaptakavarūthinī । niśceṣṭāvasthitā saṁkhye aśmasāramayī yathā ॥

वाहास्तेषां विवृत्ताक्षाः स्तब्धकर्णशिरोधराः । विष्टब्धचरणा मूत्रं रुधिरं च प्रसुस्रुवुः ॥

vāhās teṣāṁ vivr̥ttākṣāḥ stabdhakarṇaśirodharāḥ । viṣṭabdhacaraṇā mūtraṁ rudhiraṁ ca prasusruvuḥ ॥

उपलभ्य च ते संज्ञामवस्थाप्य च वाहिनीम् । युगपत्पाण्डुपुत्राय चिक्षिपुः कङ्कपत्रिणः ॥

upalabhya ca te saṁjñām avasthāpya ca vāhinīm । yugapat pāṇḍuputrāya cikṣipuḥ kaṅkapatriṇaḥ ॥

तान्यर्जुनः सहस्राणि दश पञ्चैव चाशुगैः । अनागतान्येव शरैश्चिच्छेदाशुपराक्रमः ॥

tāny arjunaḥ sahasrāṇi daśa pañcaiva cāśugaiḥ । anāgatāny eva śaraiś cicchedāśuparākramaḥ ॥

ततोऽर्जुनं शितैर्बाणैर्दशभिर्दशभिः पुनः । प्रत्यविध्यंस्ततः पार्थस्तानविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः ॥

tato ’rjunaṁ śitair bāṇair daśabhir daśabhiḥ punaḥ । pratyavidhyaṁs tataḥ pārthas tān avidhyat tribhis tribhiḥ ॥

एकैकस्तु ततः पार्थं राजन्विव्याध पञ्चभिः । स च तान्प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमी ॥

ekaikas tu tataḥ pārthaṁ rājan vivyādha pañcabhiḥ । sa ca tān prativivyādha dvābhyāṁ dvābhyāṁ parākramī ॥

भूय एव तु संरब्धास्तेऽर्जुनं सहकेशवम् । आपूरयञ्शरैस्तीक्ष्णैस्तटाकमिव वृष्टिभिः ॥

bhūya eva tu saṁrabdhās te ’rjunaṁ sahakeśavam । āpūrayañ śarais tīkṣṇais taṭākam iva vr̥ṣṭibhiḥ ॥

ततः शरसहस्राणि प्रापतन्नर्जुनं प्रति । भ्रमराणामिव व्राताः फुल्लद्रुमगणे वने ॥

tataḥ śarasahasrāṇi prāpatann arjunaṁ prati । bhramarāṇām iva vrātāḥ phulladrumagaṇe vane ॥

ततः सुबाहुस्त्रिंशद्भिरद्रिसारमयैर्दृढैः । अविध्यदिषुभिर्गाढं किरीटे सव्यसाचिनम् ॥

tataḥ subāhus triṁśadbhir adrisāramayair dr̥ḍhaiḥ । avidhyad iṣubhir gāḍhaṁ kirīṭe savyasācinam ॥

तैः किरीटी किरीटस्थैर्हेमपुङ्खैरजिह्मगैः । शातकुम्भमयापीडो बभौ यूप इवोच्छ्रितः ॥

taiḥ kirīṭī kirīṭasthair hemapuṅkhair ajihmagaiḥ । śātakumbhamayāpīḍo babhau yūpa ivocchritaḥ ॥

हस्तावापं सुबाहोस्तु भल्लेन युधि पाण्डवः । चिच्छेद तं चैव पुनः शरवर्षैरवाकिरत् ॥

hastāvāpaṁ subāhos tu bhallena yudhi pāṇḍavaḥ । ciccheda taṁ caiva punaḥ śaravarṣair avākirat ॥

ततः सुशर्मा दशभिः सुरथश्च किरीटिनम् । सुधर्मा सुधनुश्चैव सुबाहुश्च समर्पयन् ॥

tataḥ suśarmā daśabhiḥ surathaś ca kirīṭinam । sudharmā sudhanuś caiva subāhuś ca samarpayan ॥

तांस्तु सर्वान्पृथग्बाणैर्वानरप्रवरध्वजः । प्रत्यविध्यद्ध्वजांश्चैषां भल्लैश्चिच्छेद काञ्चनान् ॥

tāṁs tu sarvān pr̥thag bāṇair vānarapravaradhvajaḥ । pratyavidhyad dhvajāṁś caiṣāṁ bhallaiś ciccheda kāñcanān ॥

सुधन्वनो धनुश्छित्त्वा हयान्वै न्यवधीच्छरैः । अथास्य सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत् ॥

sudhanvano dhanuś chittvā hayān vai nyavadhīc charaiḥ । athāsya saśirastrāṇaṁ śiraḥ kāyād apāharat ॥

तस्मिंस्तु पतिते वीरे त्रस्तास्तस्य पदानुगाः । व्यद्रवन्त भयाद्भीता येन दौर्योधनं बलम् ॥

tasmiṁs tu patite vīre trastās tasya padānugāḥ । vyadravanta bhayād bhītā yena dauryodhanaṁ balam ॥

ततो जघान संक्रुद्धो वासविस्तां महाचमूम् । शरजालैरविच्छिन्नैस्तमः सूर्य इवांशुभिः ॥

tato jaghāna saṁkruddho vāsavis tāṁ mahācamūm । śarajālair avicchinnais tamaḥ sūrya ivāṁśubhiḥ ॥

ततो भग्ने बले तस्मिन्विप्रयाते समन्ततः । सव्यसाचिनि संक्रुद्धे त्रैगर्तान्भयमाविशत् ॥

tato bhagne bale tasmin viprayāte samantataḥ । savyasācini saṁkruddhe traigartān bhayam āviśat ॥

ते वध्यमानाः पार्थेन शरैः संनतपर्वभिः । अमुह्यंस्तत्र तत्रैव त्रस्ता मृगगणा इव ॥

te vadhyamānāḥ pārthena śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । amuhyaṁs tatra tatraiva trastā mr̥gagaṇā iva ॥

ततस्त्रिगर्तराट्क्रुद्धस्तानुवाच महारथान् । अलं द्रुतेन वः शूरा न भयं कर्तुमर्हथ ॥

tatas trigartarāṭ kruddhas tān uvāca mahārathān । alaṁ drutena vaḥ śūrā na bhayaṁ kartum arhatha ॥

शप्त्वा तु शपथान्घोरान्सर्वसैन्यस्य पश्यतः । गत्वा दौर्योधनं सैन्यं किं वै वक्ष्यथ मुख्यगाः ॥

śaptvā tu śapathān ghorān sarvasainyasya paśyataḥ । gatvā dauryodhanaṁ sainyaṁ kiṁ vai vakṣyatha mukhyagāḥ ॥

नावहास्याः कथं लोके कर्मणानेन संयुगे । भवेम सहिताः सर्वे निवर्तध्वं यथाबलम् ॥

nāvahāsyāḥ kathaṁ loke karmaṇānena saṁyuge । bhavema sahitāḥ sarve nivartadhvaṁ yathābalam ॥

एवमुक्तास्तु ते राजन्नुदक्रोशन्मुहुर्मुहुः । शङ्खांश्च दध्मिरे वीरा हर्षयन्तः परस्परम् ॥

evam uktās tu te rājann udakrośan muhur muhuḥ । śaṅkhāṁś ca dadhmire vīrā harṣayantaḥ parasparam ॥

ततस्ते संन्यवर्तन्त संशप्तकगणाः पुनः । नारायणाश्च गोपालाः कृत्वा मृत्युं निवर्तनम् ॥

tatas te saṁnyavartanta saṁśaptakagaṇāḥ punaḥ । nārāyaṇāś ca gopālāḥ kr̥tvā mr̥tyuṁ nivartanam ॥