Adhyāya 16

संजय उवाच । ते सेने शिबिरं गत्वा न्यविशेतां विशां पते । यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वशः ॥

saṁjaya uvāca । te sene śibiraṁ gatvā nyaviśetāṁ viśāṁ pate । yathābhāgaṁ yathānyāyaṁ yathāgulmaṁ ca sarvaśaḥ ॥

कृत्वावहारं सैन्यानां द्रोणः परमदुर्मनाः । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सव्रीडमिदमब्रवीत् ॥

kr̥tvāvahāraṁ sainyānāṁ droṇaḥ paramadurmanāḥ । duryodhanam abhiprekṣya savrīḍam idam abravīt ॥

उक्तमेतन्मया पूर्वं न तिष्ठति धनंजये । शक्यो ग्रहीतुं संग्रामे देवैरपि युधिष्ठिरः ॥

uktam etan mayā pūrvaṁ na tiṣṭhati dhanaṁjaye । śakyo grahītuṁ saṁgrāme devair api yudhiṣṭhiraḥ ॥

इति तद्वः प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे । मातिशङ्कीर्वचो मह्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ ॥

iti tad vaḥ prayatatāṁ kr̥taṁ pārthena saṁyuge । mātiśaṅkīr vaco mahyam ajeyau kr̥ṣṇapāṇḍavau ॥

अपनीते तु योगेन केनचिच्छ्वेतवाहने । तत एष्यति ते राजन्वशमद्य युधिष्ठिरः ॥

apanīte tu yogena kena cic chvetavāhane । tata eṣyati te rājan vaśam adya yudhiṣṭhiraḥ ॥

कश्चिदाह्वयतां संख्ये देशमन्यं प्रकर्षतु । तमजित्वा तु कौन्तेयो न निवर्तेत्कथंचन ॥

kaś cid āhvayatāṁ saṁkhye deśam anyaṁ prakarṣatu । tam ajitvā tu kaunteyo na nivartet kathaṁ cana ॥

एतस्मिन्नन्तरे शून्ये धर्मराजमहं नृप । ग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ॥

etasminn antare śūnye dharmarājam ahaṁ nr̥pa । grahīṣyāmi camūṁ bhittvā dhr̥ṣṭadyumnasya paśyataḥ ॥

अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सृजते रणम् । मामुपायान्तमालोक्य गृहीतमिति विद्धि तम् ॥

arjunena vihīnas tu yadi notsr̥jate raṇam । mām upāyāntam ālokya gr̥hītam iti viddhi tam ॥

एवं ते सहसा राजन्धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशयः ॥

evaṁ te sahasā rājan dharmaputraṁ yudhiṣṭhiram । samāneṣyāmi sagaṇaṁ vaśam adya na saṁśayaḥ ॥

यदि तिष्ठति संग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डवः । अथापयाति संग्रामाद्विजयात्तद्विशिष्यते ॥

yadi tiṣṭhati saṁgrāme muhūrtam api pāṇḍavaḥ । athāpayāti saṁgrāmād vijayāt tad viśiṣyate ॥

द्रोणस्य तु वचः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्ततः । भ्रातृभिः सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥

droṇasya tu vacaḥ śrutvā trigartādhipatis tataḥ । bhrātr̥bhiḥ sahito rājann idaṁ vacanam abravīt ॥

वयं विनिकृता राजन्सदा गाण्डीवधन्वना । अनागःस्वपि चागस्कृदस्मासु भरतर्षभ ॥

vayaṁ vinikr̥tā rājan sadā gāṇḍīvadhanvanā । anāgaḥsv api cāgaskr̥d asmāsu bharatarṣabha ॥

ते वयं स्मरमाणास्तान्विनिकारान्पृथग्विधान् । क्रोधाग्निना दह्यमाना न शेमहि सदा निशाः ॥

te vayaṁ smaramāṇās tān vinikārān pr̥thagvidhān । krodhāgninā dahyamānā na śemahi sadā niśāḥ ॥

स नो दिव्यास्त्रसंपन्नश्चक्षुर्विषयमागतः । कर्तारः स्म वयं सर्वं यच्चिकीर्षाम हृद्गतम् ॥

sa no divyāstrasaṁpannaś cakṣurviṣayam āgataḥ । kartāraḥ sma vayaṁ sarvaṁ yac cikīrṣāma hr̥dgatam ॥

भवतश्च प्रियं यत्स्यादस्माकं च यशस्करम् । वयमेनं हनिष्यामो निकृष्यायोधनाद्बहिः ॥

bhavataś ca priyaṁ yat syād asmākaṁ ca yaśaskaram । vayam enaṁ haniṣyāmo nikr̥ṣyāyodhanād bahiḥ ॥

अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताथ वा पुनः । सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति ॥

adyāstv anarjunā bhūmir atrigartātha vā punaḥ । satyaṁ te pratijānīmo naitan mithyā bhaviṣyati ॥

एवं सत्यरथश्चोक्त्वा सत्यधर्मा च भारत । सत्यवर्मा च सत्येषुः सत्यकर्मा तथैव च ॥

evaṁ satyarathaś coktvā satyadharmā ca bhārata । satyavarmā ca satyeṣuḥ satyakarmā tathaiva ca ॥

सहिता भ्रातरः पञ्च रथानामयुतेन च । न्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे ॥

sahitā bhrātaraḥ pañca rathānām ayutena ca । nyavartanta mahārāja kr̥tvā śapatham āhave ॥

मालवास्तुण्डिकेराश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः । सुशर्मा च नरव्याघ्रस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः ॥

mālavās tuṇḍikerāś ca rathānām ayutais tribhiḥ । suśarmā ca naravyāghras trigartaḥ prasthalādhipaḥ ॥

माचेल्लकैर्ललित्थैश्च सहितो मद्रकैरपि । रथानामयुतेनैव सोऽशपद्भ्रातृभिः सह ॥

mācellakair lalitthaiś ca sahito madrakair api । rathānām ayutenaiva so ’śapad bhrātr̥bhiḥ saha ॥

नानाजनपदेभ्यश्च रथानामयुतं पुनः । समुत्थितं विशिष्टानां संशपार्थमुपागतम् ॥

nānājanapadebhyaś ca rathānām ayutaṁ punaḥ । samutthitaṁ viśiṣṭānāṁ saṁśapārtham upāgatam ॥

ततो ज्वलनमादाय हुत्वा सर्वे पृथक्पृथक् । जगृहुः कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च ॥

tato jvalanam ādāya hutvā sarve pr̥thak pr̥thak । jagr̥huḥ kuśacīrāṇi citrāṇi kavacāni ca ॥

ते च बद्धतनुत्राणा घृताक्ताः कुशचीरिणः । मौर्वीमेखलिनो वीराः सहस्रशतदक्षिणाः ॥

te ca baddhatanutrāṇā ghr̥tāktāḥ kuśacīriṇaḥ । maurvīmekhalino vīrāḥ sahasraśatadakṣiṇāḥ ॥

यज्वानः पुत्रिणो लोक्याः कृतकृत्यास्तनुत्यजः । योक्ष्यमाणास्तदात्मानं यशसा विजयेन च ॥

yajvānaḥ putriṇo lokyāḥ kr̥takr̥tyās tanutyajaḥ । yokṣyamāṇās tadātmānaṁ yaśasā vijayena ca ॥

ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः । प्राप्य लोकान्सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासवः ॥

brahmacaryaśrutimukhaiḥ kratubhiś cāptadakṣiṇaiḥ । prāpya lokān suyuddhena kṣipram eva yiyāsavaḥ ॥

ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा च निष्कान्दत्त्वा पृथक्पृथक् । गाश्च वासांसि च पुनः समाभाष्य परस्परम् ॥

brāhmaṇāṁs tarpayitvā ca niṣkān dattvā pr̥thak pr̥thak । gāś ca vāsāṁsi ca punaḥ samābhāṣya parasparam ॥

प्रज्वाल्य कृष्णवर्त्मानमुपागम्य रणे व्रतम् । तस्मिन्नग्नौ तदा चक्रुः प्रतिज्ञां दृढनिश्चयाः ॥

prajvālya kr̥ṣṇavartmānam upāgamya raṇe vratam । tasminn agnau tadā cakruḥ pratijñāṁ dr̥ḍhaniścayāḥ ॥

शृण्वतां सर्वभूतानामुच्चैर्वाचः स्म मेनिरे । धृत्वा धनंजयवधे प्रतिज्ञां चापि चक्रिरे ॥

śr̥ṇvatāṁ sarvabhūtānām uccair vācaḥ sma menire । dhr̥tvā dhanaṁjayavadhe pratijñāṁ cāpi cakrire ॥

ये वै लोकाश्चानृतानां ये चैव ब्रह्मघातिनाम् । पानपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च ॥

ye vai lokāś cānr̥tānāṁ ye caiva brahmaghātinām । pānapasya ca ye lokā gurudāraratasya ca ॥

ब्रह्मस्वहारिणश्चैव राजपिण्डापहारिणः । शरणागतं च त्यजतो याचमानं तथा घ्नतः ॥

brahmasvahāriṇaś caiva rājapiṇḍāpahāriṇaḥ । śaraṇāgataṁ ca tyajato yācamānaṁ tathā ghnataḥ ॥

अगारदाहिनां ये च ये च गां निघ्नतामपि । अपचारिणां च ये लोका ये च ब्रह्मद्विषामपि ॥

agāradāhināṁ ye ca ye ca gāṁ nighnatām api । apacāriṇāṁ ca ye lokā ye ca brahmadviṣām api ॥

जायां च ऋतुकाले वै ये मोहादभिगच्छताम् । श्राद्धसंगतिकानां च ये चाप्यात्मापहारिणाम् ॥

jāyāṁ ca r̥tukāle vai ye mohād abhigacchatām । śrāddhasaṁgatikānāṁ ca ye cāpy ātmāpahāriṇām ॥

न्यासापहारिणां ये च श्रुतं नाशयतां च ये । कोपेन युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम् ॥

nyāsāpahāriṇāṁ ye ca śrutaṁ nāśayatāṁ ca ye । kopena yudhyamānānāṁ ye ca nīcānusāriṇām ॥

नास्तिकानां च ये लोका येऽग्निहोरापितृत्यजाम् । तानाप्नुयामहे लोकान्ये च पापकृतामपि ॥

nāstikānāṁ ca ye lokā ye ’gnihorāpitr̥tyajām । tān āpnuyāmahe lokān ye ca pāpakr̥tām api ॥

यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनंजयम् । तेन चाभ्यर्दितास्त्रासाद्भवेम हि पराङ्मुखाः ॥

yady ahatvā vayaṁ yuddhe nivartema dhanaṁjayam । tena cābhyarditās trāsād bhavema hi parāṅmukhāḥ ॥

यदि त्वसुकरं लोके कर्म कुर्याम संयुगे । इष्टान्पुण्यकृतां लोकान्प्राप्नुयाम न संशयः ॥

yadi tv asukaraṁ loke karma kuryāma saṁyuge । iṣṭān puṇyakr̥tāṁ lokān prāpnuyāma na saṁśayaḥ ॥

एवमुक्त्वा ततो राजंस्तेऽभ्यवर्तन्त संयुगे । आह्वयन्तोऽर्जुनं वीराः पितृजुष्टां दिशं प्रति ॥

evam uktvā tato rājaṁs te ’bhyavartanta saṁyuge । āhvayanto ’rjunaṁ vīrāḥ pitr̥juṣṭāṁ diśaṁ prati ॥

आहूतस्तैर्नरव्याघ्रैः पार्थः परपुरंजयः । धर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ॥

āhūtas tair naravyāghraiḥ pārthaḥ parapuraṁjayaḥ । dharmarājam idaṁ vākyam apadāntaram abravīt ॥

आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् । संशप्तकाश्च मां राजन्नाह्वयन्ति पुनः पुनः ॥

āhūto na nivarteyam iti me vratam āhitam । saṁśaptakāś ca māṁ rājann āhvayanti punaḥ punaḥ ॥

एष च भ्रातृभिः सार्धं सुशर्माह्वयते रणे । वधाय सगणस्यास्य मामनुज्ञातुमर्हसि ॥

eṣa ca bhrātr̥bhiḥ sārdhaṁ suśarmāhvayate raṇe । vadhāya sagaṇasyāsya mām anujñātum arhasi ॥

नैतच्छक्नोमि संसोढुमाह्वानं पुरुषर्षभ । सत्यं ते प्रतिजानामि हतान्विद्धि परान्युधि ॥

naitac chaknomi saṁsoḍhum āhvānaṁ puruṣarṣabha । satyaṁ te pratijānāmi hatān viddhi parān yudhi ॥

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतमेतत्त्वया तात यद्द्रोणस्य चिकीर्षितम् । यथा तदनृतं तस्य भवेत्तद्वत्समाचर ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrutam etat tvayā tāta yad droṇasya cikīrṣitam । yathā tad anr̥taṁ tasya bhavet tadvat samācara ॥

द्रोणो हि बलवाञ्शूरः कृतास्त्रश्च जितश्रमः । प्रतिज्ञातं च तेनैतद्ग्रहणं मे महारथ ॥

droṇo hi balavāñ śūraḥ kr̥tāstraś ca jitaśramaḥ । pratijñātaṁ ca tenaitad grahaṇaṁ me mahāratha ॥

अर्जुन उवाच । अयं वै सत्यजिद्राजन्नद्य ते रक्षिता युधि । ध्रियमाणे हि पाञ्चाल्ये नाचार्यः काममाप्स्यति ॥

arjuna uvāca । ayaṁ vai satyajid rājann adya te rakṣitā yudhi । dhriyamāṇe hi pāñcālye nācāryaḥ kāmam āpsyati ॥

हते तु पुरुषव्याघ्रे रणे सत्यजिति प्रभो । सर्वैरपि समेतैर्वा न स्थातव्यं कथंचन ॥

hate tu puruṣavyāghre raṇe satyajiti prabho । sarvair api sametair vā na sthātavyaṁ kathaṁ cana ॥

संजय उवाच । अनुज्ञातस्ततो राज्ञा परिष्वक्तश्च फल्गुनः । प्रेम्णा दृष्टश्च बहुधा आशिषा च प्रयोजितः ॥

saṁjaya uvāca । anujñātas tato rājñā pariṣvaktaś ca phalgunaḥ । premṇā dr̥ṣṭaś ca bahudhā āśiṣā ca prayojitaḥ ॥

विहायैनं ततः पार्थस्त्रिगर्तान्प्रत्ययाद्बली । क्षुधितः क्षुद्विघातार्थं सिंहो मृगगणानिव ॥

vihāyainaṁ tataḥ pārthas trigartān pratyayād balī । kṣudhitaḥ kṣudvighātārthaṁ siṁho mr̥gagaṇān iva ॥

ततो दौर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम् । गतेऽर्जुने भृशं क्रुद्धं धर्मराजस्य निग्रहे ॥

tato dauryodhanaṁ sainyaṁ mudā paramayā yutam । gate ’rjune bhr̥śaṁ kruddhaṁ dharmarājasya nigrahe ॥

ततोऽन्योन्येन ते सेने समाजग्मतुरोजसा । गङ्गासरय्वोर्वेगेन प्रावृषीवोल्बणोदके ॥

tato ’nyonyena te sene samājagmatur ojasā । gaṅgāsarayvor vegena prāvr̥ṣīvolbaṇodake ॥