Adhyāya 166

धृतराष्ट्र उवाच । अधर्मेण हतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संजय । ब्राह्मणं पितरं वृद्धमश्वत्थामा किमब्रवीत् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । adharmeṇa hataṁ śrutvā dhr̥ṣṭadyumnena saṁjaya । brāhmaṇaṁ pitaraṁ vr̥ddham aśvatthāmā kim abravīt ॥

मानुषं वारुणाग्नेयं ब्राह्ममस्त्रं च वीर्यवान् । ऐन्द्रं नारायणं चैव यस्मिन्नित्यं प्रतिष्ठितम् ॥

mānuṣaṁ vāruṇāgneyaṁ brāhmam astraṁ ca vīryavān । aindraṁ nārāyaṇaṁ caiva yasmin nityaṁ pratiṣṭhitam ॥

तमधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संजय । श्रुत्वा निहतमाचार्यमश्वत्थामा किमब्रवीत् ॥

tam adharmeṇa dharmiṣṭhaṁ dhr̥ṣṭadyumnena saṁjaya । śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt ॥

येन रामादवाप्येह धनुर्वेदं महात्मना । प्रोक्तान्यस्त्राणि दिव्यानि पुत्राय गुरुकाङ्क्षिणे ॥

yena rāmād avāpyeha dhanurvedaṁ mahātmanā । proktāny astrāṇi divyāni putrāya gurukāṅkṣiṇe ॥

एकमेव हि लोकेऽस्मिन्नात्मनो गुणवत्तरम् । इच्छन्ति पुत्रं पुरुषा लोके नान्यं कथंचन ॥

ekam eva hi loke ’sminn ātmano guṇavattaram । icchanti putraṁ puruṣā loke nānyaṁ kathaṁ cana ॥

आचार्याणां भवन्त्येव रहस्यानि महात्मनाम् । तानि पुत्राय वा दद्युः शिष्यायानुगताय वा ॥

ācāryāṇāṁ bhavanty eva rahasyāni mahātmanām । tāni putrāya vā dadyuḥ śiṣyāyānugatāya vā ॥

स शिल्पं प्राप्य तत्सर्वं सविशेषं च संजय । शूरः शारद्वतीपुत्रः संख्ये द्रोणादनन्तरः ॥

sa śilpaṁ prāpya tat sarvaṁ saviśeṣaṁ ca saṁjaya । śūraḥ śāradvatīputraḥ saṁkhye droṇād anantaraḥ ॥

रामस्यानुमतः शास्त्रे पुरंदरसमो युधि । कार्तवीर्यसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ ॥

rāmasyānumataḥ śāstre puraṁdarasamo yudhi । kārtavīryasamo vīrye br̥haspatisamo matau ॥

महीधरसमो धृत्या तेजसाग्निसमो युवा । समुद्र इव गाम्भीर्ये क्रोधे सर्पविषोपमः ॥

mahīdharasamo dhr̥tyā tejasāgnisamo yuvā । samudra iva gāmbhīrye krodhe sarpaviṣopamaḥ ॥

स रथी प्रथमो लोके दृढधन्वा जितक्लमः । शीघ्रोऽनिल इवाक्रन्दे चरन्क्रुद्ध इवान्तकः ॥

sa rathī prathamo loke dr̥ḍhadhanvā jitaklamaḥ । śīghro ’nila ivākrande caran kruddha ivāntakaḥ ॥

अस्यता येन संग्रामे धरण्यभिनिपीडिता । यो न व्यथति संग्रामे वीरः सत्यपराक्रमः ॥

asyatā yena saṁgrāme dharaṇyabhinipīḍitā । yo na vyathati saṁgrāme vīraḥ satyaparākramaḥ ॥

वेदस्नातो व्रतस्नातो धनुर्वेदे च पारगः । महोदधिरिवाक्षोभ्यो रामो दाशरथिर्यथा ॥

vedasnāto vratasnāto dhanurvede ca pāragaḥ । mahodadhir ivākṣobhyo rāmo dāśarathir yathā ॥

तमधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संयुगे । श्रुत्वा निहतमाचार्यमश्वत्थामा किमब्रवीत् ॥

tam adharmeṇa dharmiṣṭhaṁ dhr̥ṣṭadyumnena saṁyuge । śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt ॥

धृष्टद्युम्नस्य यो मृत्युः सृष्टस्तेन महात्मना । यथा द्रोणस्य पाञ्चाल्यो यज्ञसेनसुतोऽभवत् ॥

dhr̥ṣṭadyumnasya yo mr̥tyuḥ sr̥ṣṭas tena mahātmanā । yathā droṇasya pāñcālyo yajñasenasuto ’bhavat ॥

तं नृशंसेन पापेन क्रूरेणात्यल्पदर्शिना । श्रुत्वा निहतमाचार्यमश्वत्थामा किमब्रवीत् ॥

taṁ nr̥śaṁsena pāpena krūreṇātyalpadarśinā । śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt ॥

संजय उवाच । छद्मना निहतं श्रुत्वा पितरं पापकर्मणा । बाष्पेणापूर्यत द्रौणी रोषेण च नरर्षभ ॥

saṁjaya uvāca । chadmanā nihataṁ śrutvā pitaraṁ pāpakarmaṇā । bāṣpeṇāpūryata drauṇī roṣeṇa ca nararṣabha ॥

तस्य क्रुद्धस्य राजेन्द्र वपुर्दिव्यमदृश्यत । अन्तकस्येव भूतानि जिहीर्षोः कालपर्यये ॥

tasya kruddhasya rājendra vapur divyam adr̥śyata । antakasyeva bhūtāni jihīrṣoḥ kālaparyaye ॥

अश्रुपूर्णे ततो नेत्रे अपमृज्य पुनः पुनः । उवाच कोपान्निःश्वस्य दुर्योधनमिदं वचः ॥

aśrupūrṇe tato netre apamr̥jya punaḥ punaḥ । uvāca kopān niḥśvasya duryodhanam idaṁ vacaḥ ॥

पिता मम यथा क्षुद्रैर्न्यस्तशस्त्रो निपातितः । धर्मध्वजवता पापं कृतं तद्विदितं मम । अनार्यं सुनृशंसस्य धर्मपुत्रस्य मे श्रुतम् ॥

pitā mama yathā kṣudrair nyastaśastro nipātitaḥ । dharmadhvajavatā pāpaṁ kr̥taṁ tad viditaṁ mama । anāryaṁ sunr̥śaṁsasya dharmaputrasya me śrutam ॥

युद्धेष्वपि प्रवृत्तानां ध्रुवौ जयपराजयौ । द्वयमेतद्भवेद्राजन्वधस्तत्र प्रशस्यते ॥

yuddheṣv api pravr̥ttānāṁ dhruvau jayaparājayau । dvayam etad bhaved rājan vadhas tatra praśasyate ॥

न्यायवृत्तो वधो यस्तु संग्रामे युध्यतो भवेत् । न स दुःखाय भवति तथा दृष्टो हि स द्विजः ॥

nyāyavr̥tto vadho yas tu saṁgrāme yudhyato bhavet । na sa duḥkhāya bhavati tathā dr̥ṣṭo hi sa dvijaḥ ॥

गतः स वीरलोकाय पिता मम न संशयः । न शोच्यः पुरुषव्याघ्रस्तथा स निधनं गतः ॥

gataḥ sa vīralokāya pitā mama na saṁśayaḥ । na śocyaḥ puruṣavyāghras tathā sa nidhanaṁ gataḥ ॥

यत्तु धर्मप्रवृत्तः सन्केशग्रहणमाप्तवान् । पश्यतां सर्वसैन्यानां तन्मे मर्माणि कृन्तति ॥

yat tu dharmapravr̥ttaḥ san keśagrahaṇam āptavān । paśyatāṁ sarvasainyānāṁ tan me marmāṇi kr̥ntati ॥

कामात्क्रोधादवज्ञानाद्दर्पाद्बाल्येन वा पुनः । वैधर्मिकानि कुर्वन्ति तथा परिभवेन च ॥

kāmāt krodhād avajñānād darpād bālyena vā punaḥ । vaidharmikāni kurvanti tathā paribhavena ca ॥

तदिदं पार्षतेनेह महदाधर्मिकं कृतम् । अवज्ञाय च मां नूनं नृशंसेन दुरात्मना ॥

tad idaṁ pārṣateneha mahad ādharmikaṁ kr̥tam । avajñāya ca māṁ nūnaṁ nr̥śaṁsena durātmanā ॥

तस्यानुबन्धं स द्रष्टा धृष्टद्युम्नः सुदारुणम् । अनार्यं परमं कृत्वा मिथ्यावादी च पाण्डवः ॥

tasyānubandhaṁ sa draṣṭā dhr̥ṣṭadyumnaḥ sudāruṇam । anāryaṁ paramaṁ kr̥tvā mithyāvādī ca pāṇḍavaḥ ॥

यो ह्यसौ छद्मनाचार्यं शस्त्रं संन्यासयत्तदा । तस्याद्य धर्मराजस्य भूमिः पास्यति शोणितम् ॥

yo hy asau chadmanācāryaṁ śastraṁ saṁnyāsayat tadā । tasyādya dharmarājasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam ॥

सर्वोपायैर्यतिष्यामि पाञ्चालानामहं वधे । धृष्टद्युम्नं च समरे हन्ताहं पापकारिणम् ॥

sarvopāyair yatiṣyāmi pāñcālānām ahaṁ vadhe । dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca samare hantāhaṁ pāpakāriṇam ॥

कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा । पाञ्चालानां वधं कृत्वा शान्तिं लब्धास्मि कौरव ॥

karmaṇā yena teneha mr̥dunā dāruṇena vā । pāñcālānāṁ vadhaṁ kr̥tvā śāntiṁ labdhāsmi kaurava ॥

यदर्थं पुरुषव्याघ्र पुत्रमिच्छन्ति मानवाः । प्रेत्य चेह च संप्राप्तं त्राणाय महतो भयात् ॥

yadarthaṁ puruṣavyāghra putram icchanti mānavāḥ । pretya ceha ca saṁprāptaṁ trāṇāya mahato bhayāt ॥

पित्रा तु मम सावस्था प्राप्ता निर्बन्धुना यथा । मयि शैलप्रतीकाशे पुत्रे शिष्ये च जीवति ॥

pitrā tu mama sāvasthā prāptā nirbandhunā yathā । mayi śailapratīkāśe putre śiṣye ca jīvati ॥

धिङ्ममास्त्राणि दिव्यानि धिग्बाहू धिक्पराक्रमम् । यन्मां द्रोणः सुतं प्राप्य केशग्रहणमाप्तवान् ॥

dhiṅ mamāstrāṇi divyāni dhig bāhū dhik parākramam । yan māṁ droṇaḥ sutaṁ prāpya keśagrahaṇam āptavān ॥

स तथाहं करिष्यामि यथा भरतसत्तम । परलोकगतस्यापि गमिष्याम्यनृणः पितुः ॥

sa tathāhaṁ kariṣyāmi yathā bharatasattama । paralokagatasyāpi gamiṣyāmy anr̥ṇaḥ pituḥ ॥

आर्येण तु न वक्तव्या कदाचित्स्तुतिरात्मनः । पितुर्वधममृष्यंस्तु वक्ष्याम्यद्येह पौरुषम् ॥

āryeṇa tu na vaktavyā kadā cit stutir ātmanaḥ । pitur vadham amr̥ṣyaṁs tu vakṣyāmy adyeha pauruṣam ॥

अद्य पश्यन्तु मे वीर्यं पाण्डवाः सजनार्दनाः । मृद्नतः सर्वसैन्यानि युगान्तमिव कुर्वतः ॥

adya paśyantu me vīryaṁ pāṇḍavāḥ sajanārdanāḥ । mr̥dnataḥ sarvasainyāni yugāntam iva kurvataḥ ॥

न हि देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः । अद्य शक्ता रणे जेतुं रथस्थं मां नरर्षभ ॥

na hi devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ । adya śaktā raṇe jetuṁ rathasthaṁ māṁ nararṣabha ॥

मदन्यो नास्ति लोकेऽस्मिन्नर्जुनाद्वास्त्रवित्तमः । अहं हि ज्वलतां मध्ये मयूखानामिवांशुमान् । प्रयोक्ता देवसृष्टानामस्त्राणां पृतनागतः ॥

mad anyo nāsti loke ’sminn arjunād vāstravittamaḥ । ahaṁ hi jvalatāṁ madhye mayūkhānām ivāṁśumān । prayoktā devasr̥ṣṭānām astrāṇāṁ pr̥tanāgataḥ ॥

कृशाश्वतनया ह्यद्य मत्प्रयुक्ता महामृधे । दर्शयन्तोऽऽत्मनो वीर्यं प्रमथिष्यन्ति पाण्डवान् ॥

kr̥śāśvatanayā hy adya matprayuktā mahāmr̥dhe । darśayanto ’’tmano vīryaṁ pramathiṣyanti pāṇḍavān ॥

अद्य सर्वा दिशो राजन्धाराभिरिव संकुलाः । आवृताः पत्रिभिस्तीक्ष्णैर्द्रष्टारो मामकैरिह ॥

adya sarvā diśo rājan dhārābhir iva saṁkulāḥ । āvr̥tāḥ patribhis tīkṣṇair draṣṭāro māmakair iha ॥

किरन्हि शरजालानि सर्वतो भैरवस्वरम् । शत्रून्निपातयिष्यामि महावात इव द्रुमान् ॥

kiran hi śarajālāni sarvato bhairavasvaram । śatrūn nipātayiṣyāmi mahāvāta iva drumān ॥

न च जानाति बीभत्सुस्तदस्त्रं न जनार्दनः । न भीमसेनो न यमौ न च राजा युधिष्ठिरः ॥

na ca jānāti bībhatsus tad astraṁ na janārdanaḥ । na bhīmaseno na yamau na ca rājā yudhiṣṭhiraḥ ॥

न पार्षतो दुरात्मासौ न शिखण्डी न सात्यकिः । यदिदं मयि कौरव्य सकल्यं सनिवर्तनम् ॥

na pārṣato durātmāsau na śikhaṇḍī na sātyakiḥ । yad idaṁ mayi kauravya sakalyaṁ sanivartanam ॥

नारायणाय मे पित्रा प्रणम्य विधिपूर्वकम् । उपहारः पुरा दत्तो ब्रह्मरूप उपस्थिते ॥

nārāyaṇāya me pitrā praṇamya vidhipūrvakam । upahāraḥ purā datto brahmarūpa upasthite ॥

तं स्वयं प्रतिगृह्याथ भगवान्स वरं ददौ । वव्रे पिता मे परममस्त्रं नारायणं ततः ॥

taṁ svayaṁ pratigr̥hyātha bhagavān sa varaṁ dadau । vavre pitā me paramam astraṁ nārāyaṇaṁ tataḥ ॥

अथैनमब्रवीद्राजन्भगवान्देवसत्तमः । भविता त्वत्समो नान्यः कश्चिद्युधि नरः क्वचित् ॥

athainam abravīd rājan bhagavān devasattamaḥ । bhavitā tvatsamo nānyaḥ kaś cid yudhi naraḥ kva cit ॥

न त्विदं सहसा ब्रह्मन्प्रयोक्तव्यं कथंचन । न ह्येतदस्त्रमन्यत्र वधाच्छत्रोर्निवर्तते ॥

na tv idaṁ sahasā brahman prayoktavyaṁ kathaṁ cana । na hy etad astram anyatra vadhāc chatror nivartate ॥

न चैतच्छक्यते ज्ञातुं को न वध्येदिति प्रभो । अवध्यमपि हन्याद्धि तस्मान्नैतत्प्रयोजयेत् ॥

na caitac chakyate jñātuṁ ko na vadhyed iti prabho । avadhyam api hanyād dhi tasmān naitat prayojayet ॥

वधः संख्ये द्रवश्चैव शस्त्राणां च विसर्जनम् । प्रयाचनं च शत्रूणां गमनं शरणस्य च ॥

vadhaḥ saṁkhye dravaś caiva śastrāṇāṁ ca visarjanam । prayācanaṁ ca śatrūṇāṁ gamanaṁ śaraṇasya ca ॥

एते प्रशमने योगा महास्त्रस्य परंतप । सर्वथा पीडितो हि स्यादवध्यान्पीडयन्रणे ॥

ete praśamane yogā mahāstrasya paraṁtapa । sarvathā pīḍito hi syād avadhyān pīḍayan raṇe ॥

तज्जग्राह पिता मह्यमब्रवीच्चैव स प्रभुः । त्वं वर्षिष्यसि दिव्यानि शस्त्रवर्षाण्यनेकशः । अनेनास्त्रेण संग्रामे तेजसा च ज्वलिष्यसि ॥

taj jagrāha pitā mahyam abravīc caiva sa prabhuḥ । tvaṁ varṣiṣyasi divyāni śastravarṣāṇy anekaśaḥ । anenāstreṇa saṁgrāme tejasā ca jvaliṣyasi ॥

एवमुक्त्वा स भगवान्दिवमाचक्रमे प्रभुः । एतन्नारायणादस्त्रं तत्प्राप्तं मम बन्धुना ॥

evam uktvā sa bhagavān divam ācakrame prabhuḥ । etan nārāyaṇād astraṁ tat prāptaṁ mama bandhunā ॥

तेनाहं पाण्डवांश्चैव पाञ्चालान्मत्स्यकेकयान् । विद्रावयिष्यामि रणे शचीपतिरिवासुरान् ॥

tenāhaṁ pāṇḍavāṁś caiva pāñcālān matsyakekayān । vidrāvayiṣyāmi raṇe śacīpatir ivāsurān ॥

यथा यथाहमिच्छेयं तथा भूत्वा शरा मम । निपतेयुः सपत्नेषु विक्रमत्स्वपि भारत ॥

yathā yathāham iccheyaṁ tathā bhūtvā śarā mama । nipateyuḥ sapatneṣu vikramatsv api bhārata ॥

यथेष्टमश्मवर्षेण प्रवर्षिष्ये रणे स्थितः । अयोमुखैश्च विहगैर्द्रावयिष्ये महारथान् । परश्वधांश्च विविधान्प्रसक्ष्येऽहमसंशयम् ॥

yatheṣṭam aśmavarṣeṇa pravarṣiṣye raṇe sthitaḥ । ayomukhaiś ca vihagair drāvayiṣye mahārathān । paraśvadhāṁś ca vividhān prasakṣye ’ham asaṁśayam ॥

सोऽहं नारायणास्त्रेण महता शत्रुतापन । शत्रून्विध्वंसयिष्यामि कदर्थीकृत्य पाण्डवान् ॥

so ’haṁ nārāyaṇāstreṇa mahatā śatrutāpana । śatrūn vidhvaṁsayiṣyāmi kadarthīkr̥tya pāṇḍavān ॥

मित्रब्रह्मगुरुद्वेषी जाल्मकः सुविगर्हितः । पाञ्चालापसदश्चाद्य न मे जीवन्विमोक्ष्यते ॥

mitrabrahmagurudveṣī jālmakaḥ suvigarhitaḥ । pāñcālāpasadaś cādya na me jīvan vimokṣyate ॥

तच्छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य पर्यवर्तत वाहिनी । ततः सर्वे महाशङ्खान्दध्मुः पुरुषसत्तमाः ॥

tac chrutvā droṇaputrasya paryavartata vāhinī । tataḥ sarve mahāśaṅkhān dadhmuḥ puruṣasattamāḥ ॥

भेरीश्चाभ्यहनन्हृष्टा डिण्डिमांश्च सहस्रशः । तथा ननाद वसुधा खुरनेमिप्रपीडिता । स शब्दस्तुमुलः खं द्यां पृथिवीं च व्यनादयत् ॥

bherīś cābhyahanan hr̥ṣṭā ḍiṇḍimāṁś ca sahasraśaḥ । tathā nanāda vasudhā khuranemiprapīḍitā । sa śabdas tumulaḥ khaṁ dyāṁ pr̥thivīṁ ca vyanādayat ॥

तं शब्दं पाण्डवाः श्रुत्वा पर्जन्यनिनदोपमम् । समेत्य रथिनां श्रेष्ठाः सहिताः संन्यमन्त्रयन् ॥

taṁ śabdaṁ pāṇḍavāḥ śrutvā parjanyaninadopamam । sametya rathināṁ śreṣṭhāḥ sahitāḥ saṁnyamantrayan ॥

तथोक्त्वा द्रोणपुत्रोऽपि तदोपस्पृश्य भारत । प्रादुश्चकार तद्दिव्यमस्त्रं नारायणं तदा ॥

tathoktvā droṇaputro ’pi tadopaspr̥śya bhārata । prāduścakāra tad divyam astraṁ nārāyaṇaṁ tadā ॥