Adhyāya 165

संजय उवाच । क्रूरमायोधनं जज्ञे तस्मिन्राजसमागमे । रुद्रस्येव हि क्रुद्धस्य निघ्नतस्तु पशून्यथा ॥

saṁjaya uvāca । krūram āyodhanaṁ jajñe tasmin rājasamāgame । rudrasyeva hi kruddhasya nighnatas tu paśūn yathā ॥

हस्तानामुत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च भारत । छत्राणां चापविद्धानां चामराणां च संयुगे ॥

hastānām uttamāṅgānāṁ kārmukāṇāṁ ca bhārata । chatrāṇāṁ cāpaviddhānāṁ cāmarāṇāṁ ca saṁyuge ॥

भग्नचक्रै रथैश्चापि पातितैश्च महाध्वजैः । सादिभिश्च हतैः शूरैः संकीर्णा वसुधाभवत् ॥

bhagnacakrai rathaiś cāpi pātitaiś ca mahādhvajaiḥ । sādibhiś ca hataiḥ śūraiḥ saṁkīrṇā vasudhābhavat ॥

बाणपातनिकृत्तास्तु योधास्ते कुरुसत्तम । चेष्टन्तो विविधाश्चेष्टा व्यदृश्यन्त महाहवे ॥

bāṇapātanikr̥ttās tu yodhās te kurusattama । ceṣṭanto vividhāś ceṣṭā vyadr̥śyanta mahāhave ॥

वर्तमाने तथा युद्धे घोरे देवासुरोपमे । अब्रवीत्क्षत्रियांस्तत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः । अभिद्रवत संयत्ताः कुम्भयोनिं महारथाः ॥

vartamāne tathā yuddhe ghore devāsuropame । abravīt kṣatriyāṁs tatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । abhidravata saṁyattāḥ kumbhayoniṁ mahārathāḥ ॥

एष वै पार्षतो वीरो भारद्वाजेन संगतः । घटते च यथाशक्ति भारद्वाजस्य नाशने ॥

eṣa vai pārṣato vīro bhāradvājena saṁgataḥ । ghaṭate ca yathāśakti bhāradvājasya nāśane ॥

यादृशानि हि रूपाणि दृश्यन्ते नो महारणे । अद्य द्रोणं रणे क्रुद्धः पातयिष्यति पार्षतः । ते यूयं सहिता भूत्वा कुम्भयोनिं परीप्सत ॥

yādr̥śāni hi rūpāṇi dr̥śyante no mahāraṇe । adya droṇaṁ raṇe kruddhaḥ pātayiṣyati pārṣataḥ । te yūyaṁ sahitā bhūtvā kumbhayoniṁ parīpsata ॥

युधिष्ठिरसमाज्ञप्ताः सृञ्जयानां महारथाः । अभ्यद्रवन्त संयत्ता भारद्वाजं जिघांसवः ॥

yudhiṣṭhirasamājñaptāḥ sr̥ñjayānāṁ mahārathāḥ । abhyadravanta saṁyattā bhāradvājaṁ jighāṁsavaḥ ॥

तान्समापततः सर्वान्भारद्वाजो महारथः । अभ्यद्रवत वेगेन मर्तव्यमिति निश्चितः ॥

tān samāpatataḥ sarvān bhāradvājo mahārathaḥ । abhyadravata vegena martavyam iti niścitaḥ ॥

प्रयाते सत्यसंधे तु समकम्पत मेदिनी । ववुर्वाताः सनिर्घातास्त्रासयन्तो वरूथिनीम् ॥

prayāte satyasaṁdhe tu samakampata medinī । vavur vātāḥ sanirghātās trāsayanto varūthinīm ॥

पपात महती चोल्का आदित्यान्निर्गतेव ह । दीपयन्तीव तापेन शंसन्तीव महद्भयम् ॥

papāta mahatī colkā ādityān nirgateva ha । dīpayantīva tāpena śaṁsantīva mahad bhayam ॥

जज्वलुश्चैव शस्त्राणि भारद्वाजस्य मारिष । रथाः स्वनन्ति चात्यर्थं हयाश्चाश्रूण्यवासृजन् ॥

jajvaluś caiva śastrāṇi bhāradvājasya māriṣa । rathāḥ svananti cātyarthaṁ hayāś cāśrūṇy avāsr̥jan ॥

हतौजा इव चाप्यासीद्भारद्वाजो महारथः । ऋषीणां ब्रह्मवादानां स्वर्गस्य गमनं प्रति । सुयुद्धेन ततः प्राणानुत्स्रष्टुमुपचक्रमे ॥

hataujā iva cāpy āsīd bhāradvājo mahārathaḥ । r̥ṣīṇāṁ brahmavādānāṁ svargasya gamanaṁ prati । suyuddhena tataḥ prāṇān utsraṣṭum upacakrame ॥

ततश्चतुर्दिशं सैन्यैर्द्रुपदस्याभिसंवृतः । निर्दहन्क्षत्रियव्रातान्द्रोणः पर्यचरद्रणे ॥

tataś caturdiśaṁ sainyair drupadasyābhisaṁvr̥taḥ । nirdahan kṣatriyavrātān droṇaḥ paryacarad raṇe ॥

हत्वा विंशतिसाहस्रान्क्षत्रियानरिमर्दनः । दशायुतानि तीक्ष्णाग्रैरवधीद्विशिखैः शितैः ॥

hatvā viṁśatisāhasrān kṣatriyān arimardanaḥ । daśāyutāni tīkṣṇāgrair avadhīd viśikhaiḥ śitaiḥ ॥

सोऽतिष्ठदाहवे यत्तो विधूम इव पावकः । क्षत्रियाणामभावाय ब्राह्ममात्मानमास्थितः ॥

so ’tiṣṭhad āhave yatto vidhūma iva pāvakaḥ । kṣatriyāṇām abhāvāya brāhmam ātmānam āsthitaḥ ॥

पाञ्चाल्यं विरथं भीमो हतसर्वायुधं वशी । अविषण्णं महात्मानं त्वरमाणः समभ्ययात् ॥

pāñcālyaṁ virathaṁ bhīmo hatasarvāyudhaṁ vaśī । aviṣaṇṇaṁ mahātmānaṁ tvaramāṇaḥ samabhyayāt ॥

ततः स्वरथमारोप्य पाञ्चाल्यमरिमर्दनः । अब्रवीदभिसंप्रेक्ष्य द्रोणमस्यन्तमन्तिकात् ॥

tataḥ svaratham āropya pāñcālyam arimardanaḥ । abravīd abhisaṁprekṣya droṇam asyantam antikāt ॥

न त्वदन्य इहाचार्यं योद्धुमुत्सहते पुमान् । त्वरस्व प्राग्वधायैव त्वयि भारः समाहितः ॥

na tvad anya ihācāryaṁ yoddhum utsahate pumān । tvarasva prāgvadhāyaiva tvayi bhāraḥ samāhitaḥ ॥

स तथोक्तो महाबाहुः सर्वभारसहं नवम् । अभिपत्याददे क्षिप्रमायुधप्रवरं दृढम् ॥

sa tathokto mahābāhuḥ sarvabhārasahaṁ navam । abhipatyādade kṣipram āyudhapravaraṁ dr̥ḍham ॥

संरब्धश्च शरानस्यन्द्रोणं दुर्वारणं रणे । विवारयिषुराचार्यं शरवर्षैरवाकिरत् ॥

saṁrabdhaś ca śarān asyan droṇaṁ durvāraṇaṁ raṇe । vivārayiṣur ācāryaṁ śaravarṣair avākirat ॥

तौ न्यवारयतां श्रेष्ठौ संरब्धौ रणशोभिनौ । उदीरयेतां ब्राह्माणि दिव्यान्यस्त्राण्यनेकशः ॥

tau nyavārayatāṁ śreṣṭhau saṁrabdhau raṇaśobhinau । udīrayetāṁ brāhmāṇi divyāny astrāṇy anekaśaḥ ॥

स महास्त्रैर्महाराज द्रोणमाच्छादयद्रणे । निहत्य सर्वाण्यस्त्राणि भारद्वाजस्य पार्षतः ॥

sa mahāstrair mahārāja droṇam ācchādayad raṇe । nihatya sarvāṇy astrāṇi bhāradvājasya pārṣataḥ ॥

स वसातीञ्शिबींश्चैव बाह्लीकान्कौरवानपि । रक्षिष्यमाणान्संग्रामे द्रोणं व्यधमदच्युतः ॥

sa vasātīñ śibīṁś caiva bāhlīkān kauravān api । rakṣiṣyamāṇān saṁgrāme droṇaṁ vyadhamad acyutaḥ ॥

धृष्टद्युम्नस्तदा राजन्गभस्तिभिरिवांशुमान् । बभौ प्रच्छादयन्नाशाः शरजालैः समन्ततः ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tadā rājan gabhastibhir ivāṁśumān । babhau pracchādayann āśāḥ śarajālaiḥ samantataḥ ॥

तस्य द्रोणो धनुश्छित्त्वा विद्ध्वा चैनं शिलीमुखैः । मर्माण्यभ्यहनद्भूयः स व्यथां परमामगात् ॥

tasya droṇo dhanuś chittvā viddhvā cainaṁ śilīmukhaiḥ । marmāṇy abhyahanad bhūyaḥ sa vyathāṁ paramām agāt ॥

ततो भीमो दृढक्रोधो द्रोणस्याश्लिष्य तं रथम् । शनकैरिव राजेन्द्र द्रोणं वचनमब्रवीत् ॥

tato bhīmo dr̥ḍhakrodho droṇasyāśliṣya taṁ ratham । śanakair iva rājendra droṇaṁ vacanam abravīt ॥

यदि नाम न युध्येरञ्शिक्षिता ब्रह्मबन्धवः । स्वकर्मभिरसंतुष्टा न स्म क्षत्रं क्षयं व्रजेत् ॥

yadi nāma na yudhyerañ śikṣitā brahmabandhavaḥ । svakarmabhir asaṁtuṣṭā na sma kṣatraṁ kṣayaṁ vrajet ॥

अहिंसा सर्वभूतेषु धर्मं ज्यायस्तरं विदुः । तस्य च ब्राह्मणो मूलं भवांश्च ब्रह्मवित्तमः ॥

ahiṁsā sarvabhūteṣu dharmaṁ jyāyastaraṁ viduḥ । tasya ca brāhmaṇo mūlaṁ bhavāṁś ca brahmavittamaḥ ॥

श्वपाकवन्म्लेच्छगणान्हत्वा चान्यान्पृथग्विधान् । अज्ञानान्मूढवद्ब्रह्मन्पुत्रदारधनेप्सया ॥

śvapākavan mlecchagaṇān hatvā cānyān pr̥thagvidhān । ajñānān mūḍhavad brahman putradāradhanepsayā ॥

एकस्यार्थे बहून्हत्वा पुत्रस्याधर्मविद्यथा । स्वकर्मस्थान्विकर्मस्थो न व्यपत्रपसे कथम् ॥

ekasyārthe bahūn hatvā putrasyādharmavid yathā । svakarmasthān vikarmastho na vyapatrapase katham ॥

स चाद्य पतितः शेते पृष्टेनावेदितस्तव । धर्मराजेन तद्वाक्यं नातिशङ्कितुमर्हसि ॥

sa cādya patitaḥ śete pr̥ṣṭenāveditas tava । dharmarājena tad vākyaṁ nātiśaṅkitum arhasi ॥

एवमुक्तस्ततो द्रोणो भीमेनोत्सृज्य तद्धनुः । सर्वाण्यस्त्राणि धर्मात्मा हातुकामोऽभ्यभाषत । कर्ण कर्ण महेष्वास कृप दुर्योधनेति च ॥

evam uktas tato droṇo bhīmenotsr̥jya tad dhanuḥ । sarvāṇy astrāṇi dharmātmā hātukāmo ’bhyabhāṣata । karṇa karṇa maheṣvāsa kr̥pa duryodhaneti ca ॥

संग्रामे क्रियतां यत्नो ब्रवीम्येष पुनः पुनः । पाण्डवेभ्यः शिवं वोऽस्तु शस्त्रमभ्युत्सृजाम्यहम् ॥

saṁgrāme kriyatāṁ yatno bravīmy eṣa punaḥ punaḥ । pāṇḍavebhyaḥ śivaṁ vo ’stu śastram abhyutsr̥jāmy aham ॥

इति तत्र महाराज प्राक्रोशद्द्रौणिमेव च । उत्सृज्य च रणे शस्त्रं रथोपस्थे निवेश्य च । अभयं सर्वभूतानां प्रददौ योगयुक्तवान् ॥

iti tatra mahārāja prākrośad drauṇim eva ca । utsr̥jya ca raṇe śastraṁ rathopasthe niveśya ca । abhayaṁ sarvabhūtānāṁ pradadau yogayuktavān ॥

तस्य तच्छिद्रमाज्ञाय धृष्टद्युम्नः समुत्थितः । खड्गी रथादवप्लुत्य सहसा द्रोणमभ्ययात् ॥

tasya tac chidram ājñāya dhr̥ṣṭadyumnaḥ samutthitaḥ । khaḍgī rathād avaplutya sahasā droṇam abhyayāt ॥

हाहाकृतानि भूतानि मानुषाणीतराणि च । द्रोणं तथागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवशं गतम् ॥

hāhākr̥tāni bhūtāni mānuṣāṇītarāṇi ca । droṇaṁ tathāgataṁ dr̥ṣṭvā dhr̥ṣṭadyumnavaśaṁ gatam ॥

हाहाकारं भृशं चक्रुरहो धिगिति चाब्रुवन् । द्रोणोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्य परमं साम्यमास्थितः ॥

hāhākāraṁ bhr̥śaṁ cakrur aho dhig iti cābruvan । droṇo ’pi śastrāṇy utsr̥jya paramaṁ sāmyam āsthitaḥ ॥

तथोक्त्वा योगमास्थाय ज्योतिर्भूतो महातपाः । दिवमाक्रामदाचार्यः सद्भिः सह दुराक्रमम् ॥

tathoktvā yogam āsthāya jyotirbhūto mahātapāḥ । divam ākrāmad ācāryaḥ sadbhiḥ saha durākramam ॥

द्वौ सूर्याविति नो बुद्धिरासीत्तस्मिंस्तथा गते । एकाग्रमिव चासीद्धि ज्योतिर्भिः पूरितं नभः । समपद्यत चार्काभे भारद्वाजनिशाकरे ॥

dvau sūryāv iti no buddhir āsīt tasmiṁs tathā gate । ekāgram iva cāsīd dhi jyotirbhiḥ pūritaṁ nabhaḥ । samapadyata cārkābhe bhāradvājaniśākare ॥

निमेषमात्रेण च तज्ज्योतिरन्तरधीयत । आसीत्किलकिलाशब्दः प्रहृष्टानां दिवौकसाम् । ब्रह्मलोकं गते द्रोणे धृष्टद्युम्ने च मोहिते ॥

nimeṣamātreṇa ca taj jyotir antaradhīyata । āsīt kilakilāśabdaḥ prahr̥ṣṭānāṁ divaukasām । brahmalokaṁ gate droṇe dhr̥ṣṭadyumne ca mohite ॥

वयमेव तदाद्राक्ष्म पञ्च मानुषयोनयः । योगयुक्तं महात्मानं गच्छन्तं परमां गतिम् ॥

vayam eva tadādrākṣma pañca mānuṣayonayaḥ । yogayuktaṁ mahātmānaṁ gacchantaṁ paramāṁ gatim ॥

अहं धनंजयः पार्थः कृपः शारद्वतो द्विजः । वासुदेवश्च वार्ष्णेयो धर्मराजश्च पाण्डवः ॥

ahaṁ dhanaṁjayaḥ pārthaḥ kr̥paḥ śāradvato dvijaḥ । vāsudevaś ca vārṣṇeyo dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ ॥

अन्ये तु सर्वे नापश्यन्भारद्वाजस्य धीमतः । महिमानं महाराज योगयुक्तस्य गच्छतः ॥

anye tu sarve nāpaśyan bhāradvājasya dhīmataḥ । mahimānaṁ mahārāja yogayuktasya gacchataḥ ॥

गतिं परमिकां प्राप्तमजानन्तो नृयोनयः । नापश्यन्गच्छमानं हि तं सार्धमृषिपुंगवैः । आचार्यं योगमास्थाय ब्रह्मलोकमरिंदमम् ॥

gatiṁ paramikāṁ prāptam ajānanto nr̥yonayaḥ । nāpaśyan gacchamānaṁ hi taṁ sārdham r̥ṣipuṁgavaiḥ । ācāryaṁ yogam āsthāya brahmalokam ariṁdamam ॥

वितुन्नाङ्गं शरशतैर्न्यस्तायुधमसृक्क्षरम् । धिक्कृतः पार्षतस्तं तु सर्वभूतैः परामृशत् ॥

vitunnāṅgaṁ śaraśatair nyastāyudham asr̥kkṣaram । dhikkr̥taḥ pārṣatas taṁ tu sarvabhūtaiḥ parāmr̥śat ॥

तस्य मूर्धानमालम्ब्य गतसत्त्वस्य देहिनः । किंचिदब्रुवतः कायाद्विचकर्तासिना शिरः ॥

tasya mūrdhānam ālambya gatasattvasya dehinaḥ । kiṁ cid abruvataḥ kāyād vicakartāsinā śiraḥ ॥

हर्षेण महता युक्तो भारद्वाजे निपातिते । सिंहनादरवं चक्रे भ्रामयन्खड्गमाहवे ॥

harṣeṇa mahatā yukto bhāradvāje nipātite । siṁhanādaravaṁ cakre bhrāmayan khaḍgam āhave ॥

आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिपञ्चकः । त्वत्कृते व्यचरत्संख्ये स तु षोडशवर्षवत् ॥

ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītipañcakaḥ । tvatkr̥te vyacarat saṁkhye sa tu ṣoḍaśavarṣavat ॥

उक्तवांश्च महाबाहुः कुन्तीपुत्रो धनंजयः । जीवन्तमानयाचार्यं मा वधीर्द्रुपदात्मज ॥

uktavāṁś ca mahābāhuḥ kuntīputro dhanaṁjayaḥ । jīvantam ānayācāryaṁ mā vadhīr drupadātmaja ॥

न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सैनिकाश्च ह । उत्क्रोशन्नर्जुनश्चैव सानुक्रोशस्तमाद्रवत् ॥

na hantavyo na hantavya iti te sainikāś ca ha । utkrośann arjunaś caiva sānukrośas tam ādravat ॥

क्रोशमानेऽर्जुने चैव पार्थिवेषु च सर्वशः । धृष्टद्युम्नोऽवधीद्द्रोणं रथतल्पे नरर्षभम् ॥

krośamāne ’rjune caiva pārthiveṣu ca sarvaśaḥ । dhr̥ṣṭadyumno ’vadhīd droṇaṁ rathatalpe nararṣabham ॥

शोणितेन परिक्लिन्नो रथाद्भूमिमरिंदमः । लोहिताङ्ग इवादित्यो दुर्दर्शः समपद्यत । एवं तं निहतं संख्ये ददृशे सैनिको जनः ॥

śoṇitena pariklinno rathād bhūmim ariṁdamaḥ । lohitāṅga ivādityo durdarśaḥ samapadyata । evaṁ taṁ nihataṁ saṁkhye dadr̥śe sainiko janaḥ ॥

धृष्टद्युम्नस्तु तद्राजन्भारद्वाजशिरो महत् । तावकानां महेष्वासः प्रमुखे तत्समाक्षिपत् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu tad rājan bhāradvājaśiro mahat । tāvakānāṁ maheṣvāsaḥ pramukhe tat samākṣipat ॥

ते तु दृष्ट्वा शिरो राजन्भारद्वाजस्य तावकाः । पलायनकृतोत्साहा दुद्रुवुः सर्वतोदिशम् ॥

te tu dr̥ṣṭvā śiro rājan bhāradvājasya tāvakāḥ । palāyanakr̥totsāhā dudruvuḥ sarvatodiśam ॥

द्रोणस्तु दिवमास्थाय नक्षत्रपथमाविशत् । अहमेव तदाद्राक्षं द्रोणस्य निधनं नृप ॥

droṇas tu divam āsthāya nakṣatrapatham āviśat । aham eva tadādrākṣaṁ droṇasya nidhanaṁ nr̥pa ॥

ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य सत्यवत्याः सुतस्य च । विधूमामिव संयान्तीमुल्कां प्रज्वलितामिव । अपश्याम दिवं स्तब्ध्वा गच्छन्तं तं महाद्युतिम् ॥

r̥ṣeḥ prasādāt kr̥ṣṇasya satyavatyāḥ sutasya ca । vidhūmām iva saṁyāntīm ulkāṁ prajvalitām iva । apaśyāma divaṁ stabdhvā gacchantaṁ taṁ mahādyutim ॥

हते द्रोणे निरुत्साहान्कुरून्पाण्डवसृञ्जयाः । अभ्यद्रवन्महावेगास्ततः सैन्यं व्यदीर्यत ॥

hate droṇe nirutsāhān kurūn pāṇḍavasr̥ñjayāḥ । abhyadravan mahāvegās tataḥ sainyaṁ vyadīryata ॥

निहता हयभूयिष्ठाः संग्रामे निशितैः शरैः । तावका निहते द्रोणे गतासव इवाभवन् ॥

nihatā hayabhūyiṣṭhāḥ saṁgrāme niśitaiḥ śaraiḥ । tāvakā nihate droṇe gatāsava ivābhavan ॥

पराजयमथावाप्य परत्र च महद्भयम् । उभयेनैव ते हीना नाविन्दन्धृतिमात्मनः ॥

parājayam athāvāpya paratra ca mahad bhayam । ubhayenaiva te hīnā nāvindan dhr̥tim ātmanaḥ ॥

अन्विच्छन्तः शरीरं तु भारद्वाजस्य पार्थिवाः । नाध्यगच्छंस्तदा राजन्कबन्धायुतसंकुले ॥

anvicchantaḥ śarīraṁ tu bhāradvājasya pārthivāḥ । nādhyagacchaṁs tadā rājan kabandhāyutasaṁkule ॥

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा परत्र च महद्यशः । बाणशब्दरवांश्चक्रुः सिंहनादांश्च पुष्कलान् ॥

pāṇḍavās tu jayaṁ labdhvā paratra ca mahad yaśaḥ । bāṇaśabdaravāṁś cakruḥ siṁhanādāṁś ca puṣkalān ॥

भीमसेनस्ततो राजन्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । वरूथिन्यामनृत्येतां परिष्वज्य परस्परम् ॥

bhīmasenas tato rājan dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । varūthinyām anr̥tyetāṁ pariṣvajya parasparam ॥

अब्रवीच्च तदा भीमः पार्षतं शत्रुतापनम् । भूयोऽहं त्वां विजयिनं परिष्वक्ष्यामि पार्षत । सूतपुत्रे हते पापे धार्तराष्ट्रे च संयुगे ॥

abravīc ca tadā bhīmaḥ pārṣataṁ śatrutāpanam । bhūyo ’haṁ tvāṁ vijayinaṁ pariṣvakṣyāmi pārṣata । sūtaputre hate pāpe dhārtarāṣṭre ca saṁyuge ॥

एतावदुक्त्वा भीमस्तु हर्षेण महता युतः । बाहुशब्देन पृथिवीं कम्पयामास पाण्डवः ॥

etāvad uktvā bhīmas tu harṣeṇa mahatā yutaḥ । bāhuśabdena pr̥thivīṁ kampayām āsa pāṇḍavaḥ ॥

तस्य शब्देन वित्रस्ताः प्राद्रवंस्तावका युधि । क्षत्रधर्मं समुत्सृज्य पलायनपरायणाः ॥

tasya śabdena vitrastāḥ prādravaṁs tāvakā yudhi । kṣatradharmaṁ samutsr̥jya palāyanaparāyaṇāḥ ॥

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा हृष्टा ह्यासन्विशां पते । अरिक्षयं च संग्रामे तेन ते सुखमाप्नुवन् ॥

pāṇḍavās tu jayaṁ labdhvā hr̥ṣṭā hy āsan viśāṁ pate । arikṣayaṁ ca saṁgrāme tena te sukham āpnuvan ॥

ततो द्रोणे हते राजन्कुरवः शस्त्रपीडिताः । हतप्रवीरा विध्वस्ता भृशं शोकपरायणाः ॥

tato droṇe hate rājan kuravaḥ śastrapīḍitāḥ । hatapravīrā vidhvastā bhr̥śaṁ śokaparāyaṇāḥ ॥

विचेतसो हतोत्साहाः कश्मलाभिहतौजसः । आर्तस्वरेण महता पुत्रं ते पर्यवारयन् ॥

vicetaso hatotsāhāḥ kaśmalābhihataujasaḥ । ārtasvareṇa mahatā putraṁ te paryavārayan ॥

रजस्वला वेपमाना वीक्षमाणा दिशो दश । अश्रुकण्ठा यथा दैत्या हिरण्याक्षे पुरा हते ॥

rajasvalā vepamānā vīkṣamāṇā diśo daśa । aśrukaṇṭhā yathā daityā hiraṇyākṣe purā hate ॥

स तैः परिवृतो राजा त्रस्तैः क्षुद्रमृगैरिव । अशक्नुवन्नवस्थातुमपायात्तनयस्तव ॥

sa taiḥ parivr̥to rājā trastaiḥ kṣudramr̥gair iva । aśaknuvann avasthātum apāyāt tanayas tava ॥

क्षुत्पिपासापरिश्रान्तास्ते योधास्तव भारत । आदित्येन च संतप्ता भृशं विमनसोऽभवन् ॥

kṣutpipāsāpariśrāntās te yodhās tava bhārata । ādityena ca saṁtaptā bhr̥śaṁ vimanaso ’bhavan ॥

भास्करस्येव पतनं समुद्रस्येव शोषणम् । विपर्यासं यथा मेरोर्वासवस्येव निर्जयम् ॥

bhāskarasyeva patanaṁ samudrasyeva śoṣaṇam । viparyāsaṁ yathā meror vāsavasyeva nirjayam ॥

अमर्षणीयं तद्दृष्ट्वा भारद्वाजस्य पातनम् । त्रस्तरूपतरा राजन्कौरवाः प्राद्रवन्भयात् ॥

amarṣaṇīyaṁ tad dr̥ṣṭvā bhāradvājasya pātanam । trastarūpatarā rājan kauravāḥ prādravan bhayāt ॥

गान्धारराजः शकुनिस्त्रस्तस्त्रस्ततरैः सह । हतं रुक्मरथं दृष्ट्वा प्राद्रवत्सहितो रथैः ॥

gāndhārarājaḥ śakunis trastas trastataraiḥ saha । hataṁ rukmarathaṁ dr̥ṣṭvā prādravat sahito rathaiḥ ॥

वरूथिनीं वेगवतीं विद्रुतां सपताकिनीम् । परिगृह्य महासेनां सूतपुत्रोऽपयाद्भयात् ॥

varūthinīṁ vegavatīṁ vidrutāṁ sapatākinīm । parigr̥hya mahāsenāṁ sūtaputro ’payād bhayāt ॥

रथनागाश्वकलिलां पुरस्कृत्य तु वाहिनीम् । मद्राणामीश्वरः शल्यो वीक्षमाणोऽपयाद्भयात् ॥

rathanāgāśvakalilāṁ puraskr̥tya tu vāhinīm । madrāṇām īśvaraḥ śalyo vīkṣamāṇo ’payād bhayāt ॥

हतप्रवीरैर्भूयिष्ठं द्विपैर्बहुपदातिभिः । वृतः शारद्वतोऽगच्छत्कष्टं कष्टमिति ब्रुवन् ॥

hatapravīrair bhūyiṣṭhaṁ dvipair bahupadātibhiḥ । vr̥taḥ śāradvato ’gacchat kaṣṭaṁ kaṣṭam iti bruvan ॥

भोजानीकेन शिष्टेन कलिङ्गारट्टबाह्लिकैः । कृतवर्मा वृतो राजन्प्रायात्सुजवनैर्हयैः ॥

bhojānīkena śiṣṭena kaliṅgāraṭṭabāhlikaiḥ । kr̥tavarmā vr̥to rājan prāyāt sujavanair hayaiḥ ॥

पदातिगणसंयुक्तस्त्रस्तो राजन्भयार्दितः । उलूकः प्राद्रवत्तत्र दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम् ॥

padātigaṇasaṁyuktas trasto rājan bhayārditaḥ । ulūkaḥ prādravat tatra dr̥ṣṭvā droṇaṁ nipātitam ॥

दर्शनीयो युवा चैव शौर्ये च कृतलक्षणः । दुःशासनो भृशोद्विग्नः प्राद्रवद्गजसंवृतः ॥

darśanīyo yuvā caiva śaurye ca kr̥talakṣaṇaḥ । duḥśāsano bhr̥śodvignaḥ prādravad gajasaṁvr̥taḥ ॥

गजाश्वरथसंयुक्तो वृतश्चैव पदातिभिः । दुर्योधनो महाराज प्रायात्तत्र महारथः ॥

gajāśvarathasaṁyukto vr̥taś caiva padātibhiḥ । duryodhano mahārāja prāyāt tatra mahārathaḥ ॥

गजान्रथान्समारुह्य परस्यापि हयाञ्जनाः । प्रकीर्णकेशा विध्वस्ता न द्वावेकत्र धावतः ॥

gajān rathān samāruhya parasyāpi hayāñ janāḥ । prakīrṇakeśā vidhvastā na dvāv ekatra dhāvataḥ ॥

नेदमस्तीति पुरुषा हतोत्साहा हतौजसः । उत्सृज्य कवचानन्ये प्राद्रवंस्तावका विभो ॥

nedam astīti puruṣā hatotsāhā hataujasaḥ । utsr̥jya kavacān anye prādravaṁs tāvakā vibho ॥

अन्योन्यं ते समाक्रोशन्सैनिका भरतर्षभ । तिष्ठ तिष्ठेति न च ते स्वयं तत्रावतस्थिरे ॥

anyonyaṁ te samākrośan sainikā bharatarṣabha । tiṣṭha tiṣṭheti na ca te svayaṁ tatrāvatasthire ॥

धुर्यान्प्रमुच्य तु रथाद्धतसूतान्स्वलंकृतान् । अधिरुह्य हयान्योधाः क्षिप्रं पद्भिरचोदयन् ॥

dhuryān pramucya tu rathād dhatasūtān svalaṁkr̥tān । adhiruhya hayān yodhāḥ kṣipraṁ padbhir acodayan ॥

द्रवमाणे तथा सैन्ये त्रस्तरूपे हतौजसि । प्रतिस्रोत इव ग्राहो द्रोणपुत्रः परानियात् ॥

dravamāṇe tathā sainye trastarūpe hataujasi । pratisrota iva grāho droṇaputraḥ parān iyāt ॥

हत्वा बहुविधां सेनां पाण्डूनां युद्धदुर्मदः । कथंचित्संकटान्मुक्तो मत्तद्विरदविक्रमः ॥

hatvā bahuvidhāṁ senāṁ pāṇḍūnāṁ yuddhadurmadaḥ । kathaṁ cit saṁkaṭān mukto mattadviradavikramaḥ ॥

द्रवमाणं बलं दृष्ट्वा पलायनकृतक्षणम् । दुर्योधनं समासाद्य द्रोणपुत्रोऽब्रवीदिदम् ॥

dravamāṇaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā palāyanakr̥takṣaṇam । duryodhanaṁ samāsādya droṇaputro ’bravīd idam ॥

किमियं द्रवते सेना त्रस्तरूपेव भारत । द्रवमाणां च राजेन्द्र नावस्थापयसे रणे ॥

kim iyaṁ dravate senā trastarūpeva bhārata । dravamāṇāṁ ca rājendra nāvasthāpayase raṇe ॥

त्वं चापि न यथापूर्वं प्रकृतिस्थो नराधिप । कर्णप्रभृतयश्चेमे नावतिष्ठन्ति पार्थिवाः ॥

tvaṁ cāpi na yathāpūrvaṁ prakr̥tistho narādhipa । karṇaprabhr̥tayaś ceme nāvatiṣṭhanti pārthivāḥ ॥

अन्येष्वपि च युद्धेषु नैव सेनाद्रवत्तदा । कच्चित्क्षेमं महाबाहो तव सैन्यस्य भारत ॥

anyeṣv api ca yuddheṣu naiva senādravat tadā । kaccit kṣemaṁ mahābāho tava sainyasya bhārata ॥

कस्मिन्निदं हते राजन्रथसिंहे बलं तव । एतामवस्थां संप्राप्तं तन्ममाचक्ष्व कौरव ॥

kasminn idaṁ hate rājan rathasiṁhe balaṁ tava । etām avasthāṁ saṁprāptaṁ tan mamācakṣva kaurava ॥

तत्तु दुर्योधनः श्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य भाषितम् । घोरमप्रियमाख्यातुं नाशकत्पार्थिवर्षभः ॥

tat tu duryodhanaḥ śrutvā droṇaputrasya bhāṣitam । ghoram apriyam ākhyātuṁ nāśakat pārthivarṣabhaḥ ॥

भिन्ना नौरिव ते पुत्रो निमग्नः शोकसागरे । बाष्पेण पिहितो दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं रथे स्थितम् ॥

bhinnā naur iva te putro nimagnaḥ śokasāgare । bāṣpeṇa pihito dr̥ṣṭvā droṇaputraṁ rathe sthitam ॥

ततः शारद्वतं राजा सव्रीडमिदमब्रवीत् । शंसेह सर्वं भद्रं ते यथा सैन्यमिदं द्रुतम् ॥

tataḥ śāradvataṁ rājā savrīḍam idam abravīt । śaṁseha sarvaṁ bhadraṁ te yathā sainyam idaṁ drutam ॥

अथ शारद्वतो राजन्नार्तिं गच्छन्पुनः पुनः । शशंस द्रोणपुत्राय यथा द्रोणो निपातितः ॥

atha śāradvato rājann ārtiṁ gacchan punaḥ punaḥ । śaśaṁsa droṇaputrāya yathā droṇo nipātitaḥ ॥

कृप उवाच । वयं द्रोणं पुरस्कृत्य पृथिव्यां प्रवरं रथम् । प्रावर्तयाम संग्रामं पाञ्चालैरेव केवलैः ॥

kr̥pa uvāca । vayaṁ droṇaṁ puraskr̥tya pr̥thivyāṁ pravaraṁ ratham । prāvartayāma saṁgrāmaṁ pāñcālair eva kevalaiḥ ॥

ततः प्रवृत्ते संग्रामे विमिश्राः कुरुसोमकाः । अन्योन्यमभिगर्जन्तः शस्त्रैर्देहानपातयन् ॥

tataḥ pravr̥tte saṁgrāme vimiśrāḥ kurusomakāḥ । anyonyam abhigarjantaḥ śastrair dehān apātayan ॥

ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं विकुर्वाणो नरर्षभः । अहनच्छात्रवान्भल्लैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tato droṇo brāhmam astraṁ vikurvāṇo nararṣabhaḥ । ahanac chātravān bhallaiḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

पाण्डवाः केकया मत्स्याः पाञ्चालाश्च विशेषतः । संख्ये द्रोणरथं प्राप्य व्यनशन्कालचोदिताः ॥

pāṇḍavāḥ kekayā matsyāḥ pāñcālāś ca viśeṣataḥ । saṁkhye droṇarathaṁ prāpya vyanaśan kālacoditāḥ ॥

सहस्रं रथसिंहानां द्विसाहस्रं च दन्तिनाम् । द्रोणो ब्रह्मास्त्रनिर्दग्धं प्रेषयामास मृत्यवे ॥

sahasraṁ rathasiṁhānāṁ dvisāhasraṁ ca dantinām । droṇo brahmāstranirdagdhaṁ preṣayām āsa mr̥tyave ॥

आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिपञ्चकः । रणे पर्यचरद्द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत् ॥

ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītipañcakaḥ । raṇe paryacarad droṇo vr̥ddhaḥ ṣoḍaśavarṣavat ॥

क्लिश्यमानेषु सैन्येषु वध्यमानेषु राजसु । अमर्षवशमापन्नाः पाञ्चाला विमुखाभवन् ॥

kliśyamāneṣu sainyeṣu vadhyamāneṣu rājasu । amarṣavaśam āpannāḥ pāñcālā vimukhābhavan ॥

तेषु किंचित्प्रभग्नेषु विमुखेषु सपत्नजित् । दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणो बभूवार्क इवोदितः ॥

teṣu kiṁ cit prabhagneṣu vimukheṣu sapatnajit । divyam astraṁ vikurvāṇo babhūvārka ivoditaḥ ॥

स मध्यं प्राप्य पाण्डूनां शररश्मिः प्रतापवान् । मध्यंगत इवादित्यो दुष्प्रेक्ष्यस्ते पिताभवत् ॥

sa madhyaṁ prāpya pāṇḍūnāṁ śararaśmiḥ pratāpavān । madhyaṁgata ivādityo duṣprekṣyas te pitābhavat ॥

ते दह्यमाना द्रोणेन सूर्येणेव विराजता । दग्धवीर्या निरुत्साहा बभूवुर्गतचेतसः ॥

te dahyamānā droṇena sūryeṇeva virājatā । dagdhavīryā nirutsāhā babhūvur gatacetasaḥ ॥

तान्दृष्ट्वा पीडितान्बाणैर्द्रोणेन मधुसूदनः । जयैषी पाण्डुपुत्राणामिदं वचनमब्रवीत् ॥

tān dr̥ṣṭvā pīḍitān bāṇair droṇena madhusūdanaḥ । jayaiṣī pāṇḍuputrāṇām idaṁ vacanam abravīt ॥

नैष जातु परैः शक्यो जेतुं शस्त्रभृतां वरः । अपि वृत्रहणा संख्ये रथयूथपयूथपः ॥

naiṣa jātu paraiḥ śakyo jetuṁ śastrabhr̥tāṁ varaḥ । api vr̥trahaṇā saṁkhye rathayūthapayūthapaḥ ॥

ते यूयं धर्ममुत्सृज्य जयं रक्षत पाण्डवाः । यथा वः संयुगे सर्वान्न हन्याद्रुक्मवाहनः ॥

te yūyaṁ dharmam utsr̥jya jayaṁ rakṣata pāṇḍavāḥ । yathā vaḥ saṁyuge sarvān na hanyād rukmavāhanaḥ ॥

अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येदिति मतिर्मम । हतं तं संयुगे कश्चिदाख्यात्वस्मै मृषा नरः ॥

aśvatthāmni hate naiṣa yudhyed iti matir mama । hataṁ taṁ saṁyuge kaś cid ākhyātv asmai mr̥ṣā naraḥ ॥

एतन्नारोचयद्वाक्यं कुन्तीपुत्रो धनंजयः । अरोचयंस्तु सर्वेऽन्ये कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः ॥

etan nārocayad vākyaṁ kuntīputro dhanaṁjayaḥ । arocayaṁs tu sarve ’nye kr̥cchreṇa tu yudhiṣṭhiraḥ ॥

भीमसेनस्तु सव्रीडमब्रवीत्पितरं तव । अश्वत्थामा हत इति तच्चाबुध्यत ते पिता ॥

bhīmasenas tu savrīḍam abravīt pitaraṁ tava । aśvatthāmā hata iti tac cābudhyata te pitā ॥

स शङ्कमानस्तन्मिथ्या धर्मराजमपृच्छत । हतं वाप्यहतं वाजौ त्वां पिता पुत्रवत्सलः ॥

sa śaṅkamānas tan mithyā dharmarājam apr̥cchata । hataṁ vāpy ahataṁ vājau tvāṁ pitā putravatsalaḥ ॥

तदतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः । अश्वत्थामानमाहेदं हतः कुञ्जर इत्युत । भीमेन गिरिवर्ष्माणं मालवस्येन्द्रवर्मणः ॥

tadatathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥ । aśvatthāmānam āhedaṁ hataḥ kuñjara ity uta । bhīmena girivarṣmāṇaṁ mālavasyendravarmaṇaḥ ॥

उपसृत्य तदा द्रोणमुच्चैरिदमभाषत । यस्यार्थे शस्त्रमाधत्से यमवेक्ष्य च जीवसि । पुत्रस्ते दयितो नित्यं सोऽश्वत्थामा निपातितः ॥

upasr̥tya tadā droṇam uccair idam abhāṣata । yasyārthe śastram ādhatse yam avekṣya ca jīvasi । putras te dayito nityaṁ so ’śvatthāmā nipātitaḥ ॥

तच्छ्रुत्वा विमनास्तत्र आचार्यो महदप्रियम् । नियम्य दिव्यान्यस्त्राणि नायुध्यत यथा पुरा ॥

tac chrutvā vimanās tatra ācāryo mahad apriyam । niyamya divyāny astrāṇi nāyudhyata yathā purā ॥

तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम् । पाञ्चालराजस्य सुतः क्रूरकर्मा समाद्रवत् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā paramodvignaṁ śokopahatacetasam । pāñcālarājasya sutaḥ krūrakarmā samādravat ॥

तं दृष्ट्वा विहितं मृत्युं लोकतत्त्वविचक्षणः । दिव्यान्यस्त्राण्यथोत्सृज्य रणे प्राय उपाविशत् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā vihitaṁ mr̥tyuṁ lokatattvavicakṣaṇaḥ । divyāny astrāṇy athotsr̥jya raṇe prāya upāviśat ॥

ततोऽस्य केशान्सव्येन गृहीत्वा पाणिना तदा । पार्षतः क्रोशमानानां वीराणामच्छिनच्छिरः ॥

tato ’sya keśān savyena gr̥hītvā pāṇinā tadā । pārṣataḥ krośamānānāṁ vīrāṇām acchinac chiraḥ ॥

न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सर्वतोऽब्रुवन् । तथैव चार्जुनो वाहादवरुह्यैनमाद्रवत् ॥

na hantavyo na hantavya iti te sarvato ’bruvan । tathaiva cārjuno vāhād avaruhyainam ādravat ॥

उद्यम्य बाहू त्वरितो ब्रुवाणश्च पुनः पुनः । जीवन्तमानयाचार्यं मा वधीरिति धर्मवित् ॥

udyamya bāhū tvarito bruvāṇaś ca punaḥ punaḥ । jīvantam ānayācāryaṁ mā vadhīr iti dharmavit ॥

तथापि वार्यमाणेन कौरवैरर्जुनेन च । हत एव नृशंसेन पिता तव नरर्षभ ॥

tathāpi vāryamāṇena kauravair arjunena ca । hata eva nr̥śaṁsena pitā tava nararṣabha ॥

सैनिकाश्च ततः सर्वे प्राद्रवन्त भयार्दिताः । वयं चापि निरुत्साहा हते पितरि तेऽनघ ॥

sainikāś ca tataḥ sarve prādravanta bhayārditāḥ । vayaṁ cāpi nirutsāhā hate pitari te ’nagha ॥

संजय उवाच । तच्छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस्तु निधनं पितुराहवे । क्रोधमाहारयत्तीव्रं पदाहत इवोरगः ॥

saṁjaya uvāca । tac chrutvā droṇaputras tu nidhanaṁ pitur āhave । krodham āhārayat tīvraṁ padāhata ivoragaḥ ॥