Adhyāya 167

संजय उवाच । प्रादुर्भूते ततस्तस्मिन्नस्त्रे नारायणे तदा । प्रावात्सपृषतो वायुरनभ्रे स्तनयित्नुमान् ॥

saṁjaya uvāca । prādurbhūte tatas tasminn astre nārāyaṇe tadā । prāvāt sapr̥ṣato vāyur anabhre stanayitnumān ॥

चचाल पृथिवी चापि चुक्षुभे च महोदधिः । प्रतिस्रोतः प्रवृत्ताश्च गन्तुं तत्र समुद्रगाः ॥

cacāla pr̥thivī cāpi cukṣubhe ca mahodadhiḥ । pratisrotaḥ pravr̥ttāś ca gantuṁ tatra samudragāḥ ॥

शिखराणि व्यदीर्यन्त गिरीणां तत्र भारत । अपसव्यं मृगाश्चैव पाण्डुपुत्रान्प्रचक्रिरे ॥

śikharāṇi vyadīryanta girīṇāṁ tatra bhārata । apasavyaṁ mr̥gāś caiva pāṇḍuputrān pracakrire ॥

तमसा चावकीर्यन्त सूर्यश्च कलुषोऽभवत् । संपतन्ति च भूतानि क्रव्यादानि प्रहृष्टवत् ॥

tamasā cāvakīryanta sūryaś ca kaluṣo ’bhavat । saṁpatanti ca bhūtāni kravyādāni prahr̥ṣṭavat ॥

देवदानवगन्धर्वास्त्रस्ता आसन्विशां पते । कथं कथाभवत्तीव्रा दृष्ट्वा तद्व्याकुलं महत् ॥

devadānavagandharvās trastā āsan viśāṁ pate । kathaṁ kathābhavat tīvrā dr̥ṣṭvā tad vyākulaṁ mahat ॥

व्यथिताः सर्वराजानस्तदा ह्यासन्विचेतसः । तद्दृष्ट्वा घोररूपं तु द्रौणेरस्त्रं भयावहम् ॥

vyathitāḥ sarvarājānas tadā hy āsan vicetasaḥ । tad dr̥ṣṭvā ghorarūpaṁ tu drauṇer astraṁ bhayāvaham ॥

धृतराष्ट्र उवाच । निवर्तितेषु सैन्येषु द्रोणपुत्रेण संयुगे । भृशं शोकाभितप्तेन पितुर्वधममृष्यता ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । nivartiteṣu sainyeṣu droṇaputreṇa saṁyuge । bhr̥śaṁ śokābhitaptena pitur vadham amr̥ṣyatā ॥

कुरूनापततो दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य रक्षणे । को मन्त्रः पाण्डवेष्वासीत्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

kurūn āpatato dr̥ṣṭvā dhr̥ṣṭadyumnasya rakṣaṇe । ko mantraḥ pāṇḍaveṣv āsīt tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । प्रागेव विद्रुतान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्युधिष्ठिरः । पुनश्च तुमुलं शब्दं श्रुत्वार्जुनमभाषत ॥

saṁjaya uvāca । prāg eva vidrutān dr̥ṣṭvā dhārtarāṣṭrān yudhiṣṭhiraḥ । punaś ca tumulaṁ śabdaṁ śrutvārjunam abhāṣata ॥

आचार्ये निहते द्रोणे धृष्टद्युम्नेन संयुगे । निहते वज्रहस्तेन यथा वृत्रे महासुरे ॥

ācārye nihate droṇe dhr̥ṣṭadyumnena saṁyuge । nihate vajrahastena yathā vr̥tre mahāsure ॥

नाशंसन्त जयं युद्धे दीनात्मानो धनंजय । आत्मत्राणे मतिं कृत्वा प्राद्रवन्कुरवो यथा ॥

nāśaṁsanta jayaṁ yuddhe dīnātmāno dhanaṁjaya । ātmatrāṇe matiṁ kr̥tvā prādravan kuravo yathā ॥

केचिद्भ्रान्तै रथैस्तूर्णं निहतपार्ष्णियन्तृभिः । विपताकध्वजच्छत्रैः पार्थिवाः शीर्णकूबरैः ॥

ke cid bhrāntai rathais tūrṇaṁ nihatapārṣṇiyantr̥bhiḥ । vipatākadhvajacchatraiḥ pārthivāḥ śīrṇakūbaraiḥ ॥

भग्ननीडैराकुलाश्वैरारुह्यान्ये विचेतसः । भीताः पादैर्हयान्केचित्त्वरयन्तः स्वयं रथैः । युगचक्राक्षभग्नैश्च द्रुताः केचिद्भयातुराः ॥

bhagnanīḍair ākulāśvair āruhyānye vicetasaḥ । bhītāḥ pādair hayān ke cit tvarayantaḥ svayaṁ rathaiḥ । yugacakrākṣabhagnaiś ca drutāḥ ke cid bhayāturāḥ ॥

गजस्कन्धेषु संस्यूता नाराचैश्चलितासनाः । शरार्तैर्विद्रुतैर्नागैर्हृताः केचिद्दिशो दश ॥

gajaskandheṣu saṁsyūtā nārācaiś calitāsanāḥ । śarārtair vidrutair nāgair hr̥tāḥ ke cid diśo daśa ॥

विशस्त्रकवचाश्चान्ये वाहनेभ्यः क्षितिं गताः । संछिन्ना नेमिषु गता मृदिताश्च हयद्विपैः ॥

viśastrakavacāś cānye vāhanebhyaḥ kṣitiṁ gatāḥ । saṁchinnā nemiṣu gatā mr̥ditāś ca hayadvipaiḥ ॥

क्रोशन्तस्तात पुत्रेति पलायन्तोऽपरे भयात् । नाभिजानन्ति चान्योन्यं कश्मलाभिहतौजसः ॥

krośantas tāta putreti palāyanto ’pare bhayāt । nābhijānanti cānyonyaṁ kaśmalābhihataujasaḥ ॥

पुत्रान्पितॄन्सखीन्भ्रातॄन्समारोप्य दृढक्षतान् । जलेन क्लेदयन्त्यन्ये विमुच्य कवचान्यपि ॥

putrān pitr̥̄n sakhīn bhrātr̥̄n samāropya dr̥ḍhakṣatān । jalena kledayanty anye vimucya kavacāny api ॥

अवस्थां तादृशीं प्राप्य हते द्रोणे द्रुतं बलम् । पुनरावर्तितं केन यदि जानासि शंस मे ॥

avasthāṁ tādr̥śīṁ prāpya hate droṇe drutaṁ balam । punar āvartitaṁ kena yadi jānāsi śaṁsa me ॥

हयानां हेषतां शब्दः कुञ्जराणां च बृंहताम् । रथनेमिस्वनश्चात्र विमिश्रः श्रूयते महान् ॥

hayānāṁ heṣatāṁ śabdaḥ kuñjarāṇāṁ ca br̥ṁhatām । rathanemisvanaś cātra vimiśraḥ śrūyate mahān ॥

एते शब्दा भृशं तीव्राः प्रवृत्ताः कुरुसागरे । मुहुर्मुहुरुदीर्यन्तः कम्पयन्ति हि मामकान् ॥

ete śabdā bhr̥śaṁ tīvrāḥ pravr̥ttāḥ kurusāgare । muhur muhur udīryantaḥ kampayanti hi māmakān ॥

य एष तुमुलः शब्दः श्रूयते लोमहर्षणः । सेन्द्रानप्येष लोकांस्त्रीन्भञ्ज्यादिति मतिर्मम ॥

ya eṣa tumulaḥ śabdaḥ śrūyate lomaharṣaṇaḥ । sendrān apy eṣa lokāṁs trīn bhañjyād iti matir mama ॥

मन्ये वज्रधरस्यैष निनादो भैरवस्वनः । द्रोणे हते कौरवार्थं व्यक्तमभ्येति वासवः ॥

manye vajradharasyaiṣa ninādo bhairavasvanaḥ । droṇe hate kauravārthaṁ vyaktam abhyeti vāsavaḥ ॥

प्रहृष्टलोमकूपाः स्म संविग्नरथकुञ्जराः । धनंजय गुरुं श्रुत्वा तत्र नादं सुभीषणम् ॥

prahr̥ṣṭalomakūpāḥ sma saṁvignarathakuñjarāḥ । dhanaṁjaya guruṁ śrutvā tatra nādaṁ subhīṣaṇam ॥

क एष कौरवान्दीर्णानवस्थाप्य महारथः । निवर्तयति युद्धार्थं मृधे देवेश्वरो यथा ॥

ka eṣa kauravān dīrṇān avasthāpya mahārathaḥ । nivartayati yuddhārthaṁ mr̥dhe deveśvaro yathā ॥

अर्जुन उवाच । उद्यम्यात्मानमुग्राय कर्मणे धैर्यमास्थिताः । धमन्ति कौरवाः शङ्खान्यस्य वीर्यमुपाश्रिताः ॥

arjuna uvāca । udyamyātmānam ugrāya karmaṇe dhairyam āsthitāḥ । dhamanti kauravāḥ śaṅkhān yasya vīryam upāśritāḥ ॥

यत्र ते संशयो राजन्न्यस्तशस्त्रे गुरौ हते । धार्तराष्ट्रानवस्थाप्य क एष नदतीति ह ॥

yatra te saṁśayo rājan nyastaśastre gurau hate । dhārtarāṣṭrān avasthāpya ka eṣa nadatīti ha ॥

ह्रीमन्तं तं महाबाहुं मत्तद्विरदगामिनम् । व्याख्यास्याम्युग्रकर्माणं कुरूणामभयंकरम् ॥

hrīmantaṁ taṁ mahābāhuṁ mattadviradagāminam । vyākhyāsyāmy ugrakarmāṇaṁ kurūṇām abhayaṁkaram ॥

यस्मिञ्जाते ददौ द्रोणो गवां दशशतं धनम् । ब्राह्मणेभ्यो महार्हेभ्यः सोऽश्वत्थामैष गर्जति ॥

yasmiñ jāte dadau droṇo gavāṁ daśaśataṁ dhanam । brāhmaṇebhyo mahārhebhyaḥ so ’śvatthāmaiṣa garjati ॥

जातमात्रेण वीरेण येनोच्चैःश्रवसा इव । हेषता कम्पिता भूमिर्लोकाश्च सकलास्त्रयः ॥

jātamātreṇa vīreṇa yenoccaiḥśravasā iva । heṣatā kampitā bhūmir lokāś ca sakalās trayaḥ ॥

तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतं नाम चास्याकरोत्तदा । अश्वत्थामेति सोऽद्यैष शूरो नदति पाण्डव ॥

tac chrutvāntarhitaṁ bhūtaṁ nāma cāsyākarot tadā । aśvatthāmeti so ’dyaiṣa śūro nadati pāṇḍava ॥

योऽद्यानाथ इवाक्रम्य पार्षतेन हतस्तथा । कर्मणा सुनृशंसेन तस्य नाथो व्यवस्थितः ॥

yo ’dyānātha ivākramya pārṣatena hatas tathā । karmaṇā sunr̥śaṁsena tasya nātho vyavasthitaḥ ॥

गुरुं मे यत्र पाञ्चाल्यः केशपक्षे परामृशत् । तन्न जातु क्षमेद्द्रौणिर्जानन्पौरुषमात्मनः ॥

guruṁ me yatra pāñcālyaḥ keśapakṣe parāmr̥śat । tan na jātu kṣamed drauṇir jānan pauruṣam ātmanaḥ ॥

उपचीर्णो गुरुर्मिथ्या भवता राज्यकारणात् । धर्मज्ञेन सता नाम सोऽधर्मः सुमहान्कृतः ॥

upacīrṇo gurur mithyā bhavatā rājyakāraṇāt । dharmajñena satā nāma so ’dharmaḥ sumahān kr̥taḥ ॥

सर्वधर्मोपपन्नोऽयं मम शिष्यश्च पाण्डवः । नायं वक्ष्यति मिथ्येति प्रत्ययं कृतवांस्त्वयि ॥

sarvadharmopapanno ’yaṁ mama śiṣyaś ca pāṇḍavaḥ । nāyaṁ vakṣyati mithyeti pratyayaṁ kr̥tavāṁs tvayi ॥

स सत्यकञ्चुकं नाम प्रविष्टेन ततोऽनृतम् । आचार्य उक्तो भवता हतः कुञ्जर इत्युत ॥

sa satyakañcukaṁ nāma praviṣṭena tato ’nr̥tam । ācārya ukto bhavatā hataḥ kuñjara ity uta ॥

ततः शस्त्रं समुत्सृज्य निर्ममो गतचेतनः । आसीत्स विह्वलो राजन्यथा दृष्टस्त्वया विभुः ॥

tataḥ śastraṁ samutsr̥jya nirmamo gatacetanaḥ । āsīt sa vihvalo rājan yathā dr̥ṣṭas tvayā vibhuḥ ॥

स तु शोकेन चाविष्टो विमुखः पुत्रवत्सलः । शाश्वतं धर्ममुत्सृज्य गुरुः शिष्येण घातितः ॥

sa tu śokena cāviṣṭo vimukhaḥ putravatsalaḥ । śāśvataṁ dharmam utsr̥jya guruḥ śiṣyeṇa ghātitaḥ ॥

न्यस्तशस्त्रमधर्मेण घातयित्वा गुरुं भवान् । रक्षत्विदानीं सामात्यो यदि शक्नोषि पार्षतम् ॥

nyastaśastram adharmeṇa ghātayitvā guruṁ bhavān । rakṣatv idānīṁ sāmātyo yadi śaknoṣi pārṣatam ॥

ग्रस्तमाचार्यपुत्रेण क्रुद्धेन हतबन्धुना । सर्वे वयं परित्रातुं न शक्ष्यामोऽद्य पार्षतम् ॥

grastam ācāryaputreṇa kruddhena hatabandhunā । sarve vayaṁ paritrātuṁ na śakṣyāmo ’dya pārṣatam ॥

सौहार्दं सर्वभूतेषु यः करोत्यतिमात्रशः । सोऽद्य केशग्रहं श्रुत्वा पितुर्धक्ष्यति नो रणे ॥

sauhārdaṁ sarvabhūteṣu yaḥ karoty atimātraśaḥ । so ’dya keśagrahaṁ śrutvā pitur dhakṣyati no raṇe ॥

विक्रोशमाने हि मयि भृशमाचार्यगृद्धिनि । अवकीर्य स्वधर्मं हि शिष्येण निहतो गुरुः ॥

vikrośamāne hi mayi bhr̥śam ācāryagr̥ddhini । avakīrya svadharmaṁ hi śiṣyeṇa nihato guruḥ ॥

यदा गतं वयो भूयः शिष्टमल्पतरं च नः । तस्येदानीं विकारोऽयमधर्मो यत्कृतो महान् ॥

yadā gataṁ vayo bhūyaḥ śiṣṭam alpataraṁ ca naḥ । tasyedānīṁ vikāro ’yam adharmo yatkr̥to mahān ॥

पितेव नित्यं सौहार्दात्पितेव स हि धर्मतः । सोऽल्पकालस्य राज्यस्य कारणान्निहतो गुरुः ॥

piteva nityaṁ sauhārdāt piteva sa hi dharmataḥ । so ’lpakālasya rājyasya kāraṇān nihato guruḥ ॥

धृतराष्ट्रेण भीष्माय द्रोणाय च विशां पते । विसृष्टा पृथिवी सर्वा सह पुत्रैश्च तत्परैः ॥

dhr̥tarāṣṭreṇa bhīṣmāya droṇāya ca viśāṁ pate । visr̥ṣṭā pr̥thivī sarvā saha putraiś ca tatparaiḥ ॥

स प्राप्य तादृशीं वृत्तिं सत्कृतः सततं परैः । अवृणीत सदा पुत्रान्मामेवाभ्यधिकं गुरुः ॥

sa prāpya tādr̥śīṁ vr̥ttiṁ satkr̥taḥ satataṁ paraiḥ । avr̥ṇīta sadā putrān mām evābhyadhikaṁ guruḥ ॥

अक्षीयमाणो न्यस्तास्त्रस्त्वद्वाक्येनाहवे हतः । न त्वेनं युध्यमानं वै हन्यादपि शतक्रतुः ॥

akṣīyamāṇo nyastāstras tvadvākyenāhave hataḥ । na tv enaṁ yudhyamānaṁ vai hanyād api śatakratuḥ ॥

तस्याचार्यस्य वृद्धस्य द्रोहो नित्योपकारिणः । कृतो ह्यनार्यैरस्माभी राज्यार्थे लघुबुद्धिभिः ॥

tasyācāryasya vr̥ddhasya droho nityopakāriṇaḥ । kr̥to hy anāryair asmābhī rājyārthe laghubuddhibhiḥ ॥

पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्दाराञ्जीवितं चैव वासविः । त्यजेत्सर्वं मम प्रेम्णा जानात्येतद्धि मे गुरुः ॥

putrān bhrātr̥̄n pitr̥̄n dārāñ jīvitaṁ caiva vāsaviḥ । tyajet sarvaṁ mama premṇā jānāty etad dhi me guruḥ ॥

स मया राज्यकामेन हन्यमानोऽप्युपेक्षितः । तस्मादवाक्शिरा राजन्प्राप्तोऽस्मि नरकं विभो ॥

sa mayā rājyakāmena hanyamāno ’py upekṣitaḥ । tasmād avākśirā rājan prāpto ’smi narakaṁ vibho ॥

ब्राह्मणं वृद्धमाचार्यं न्यस्तशस्त्रं यथा मुनिम् । घातयित्वाद्य राज्यार्थे मृतं श्रेयो न जीवितम् ॥

brāhmaṇaṁ vr̥ddham ācāryaṁ nyastaśastraṁ yathā munim । ghātayitvādya rājyārthe mr̥taṁ śreyo na jīvitam ॥