Adhyāya 164

संजय उवाच । तस्मिंस्तथा वर्तमाने नराश्वगजसंक्षये । दुःशासनो महाराज धृष्टद्युम्नमयोधयत् ॥

saṁjaya uvāca । tasmiṁs tathā vartamāne narāśvagajasaṁkṣaye । duḥśāsano mahārāja dhr̥ṣṭadyumnam ayodhayat ॥

स तु रुक्मरथासक्तो दुःशासनशरार्दितः । अमर्षात्तव पुत्रस्य शरैर्वाहानवाकिरत् ॥

sa tu rukmarathāsakto duḥśāsanaśarārditaḥ । amarṣāt tava putrasya śarair vāhān avākirat ॥

क्षणेन स रथस्तस्य सध्वजः सहसारथिः । नादृश्यत महाराज पार्षतस्य शरैश्चितः ॥

kṣaṇena sa rathas tasya sadhvajaḥ sahasārathiḥ । nādr̥śyata mahārāja pārṣatasya śaraiś citaḥ ॥

दुःशासनस्तु राजेन्द्र पाञ्चाल्यस्य महात्मनः । नाशकत्प्रमुखे स्थातुं शरजालप्रपीडितः ॥

duḥśāsanas tu rājendra pāñcālyasya mahātmanaḥ । nāśakat pramukhe sthātuṁ śarajālaprapīḍitaḥ ॥

स तु दुःशासनं बाणैर्विमुखीकृत्य पार्षतः । किरञ्शरसहस्राणि द्रोणमेवाभ्ययाद्रणे ॥

sa tu duḥśāsanaṁ bāṇair vimukhīkr̥tya pārṣataḥ । kirañ śarasahasrāṇi droṇam evābhyayād raṇe ॥

प्रत्यपद्यत हार्दिक्यः कृतवर्मा तदन्तरम् । सोदर्याणां त्रयश्चैव त एनं पर्यवारयन् ॥

pratyapadyata hārdikyaḥ kr̥tavarmā tadantaram । sodaryāṇāṁ trayaś caiva ta enaṁ paryavārayan ॥

तं यमौ पृष्ठतोऽन्वैतां रक्षन्तौ पुरुषर्षभौ । द्रोणायाभिमुखं यान्तं दीप्यमानमिवानलम् ॥

taṁ yamau pr̥ṣṭhato ’nvaitāṁ rakṣantau puruṣarṣabhau । droṇāyābhimukhaṁ yāntaṁ dīpyamānam ivānalam ॥

संप्रहारमकुर्वंस्ते सर्वे सप्त महारथाः । अमर्षिताः सत्त्ववन्तः कृत्वा मरणमग्रतः ॥

saṁprahāram akurvaṁs te sarve sapta mahārathāḥ । amarṣitāḥ sattvavantaḥ kr̥tvā maraṇam agrataḥ ॥

शुद्धात्मानः शुद्धवृत्ता राजन्स्वर्गपुरस्कृताः । आर्यं युद्धमकुर्वन्त परस्परजिगीषवः ॥

śuddhātmānaḥ śuddhavr̥ttā rājan svargapuraskr̥tāḥ । āryaṁ yuddham akurvanta parasparajigīṣavaḥ ॥

शुक्लाभिजनकर्माणो मतिमन्तो जनाधिपाः । धर्मयुद्धमयुध्यन्त प्रेक्षन्तो गतिमुत्तमाम् ॥

śuklābhijanakarmāṇo matimanto janādhipāḥ । dharmayuddham ayudhyanta prekṣanto gatim uttamām ॥

न तत्रासीदधर्मिष्ठमशस्त्रं युद्धमेव च । नात्र कर्णी न नालीको न लिप्तो न च वस्तकः ॥

na tatrāsīd adharmiṣṭham aśastraṁ yuddham eva ca । nātra karṇī na nālīko na lipto na ca vastakaḥ ॥

न सूची कपिशो नात्र न गवास्थिर्गजास्थिकः । इषुरासीन्न संश्लिष्टो न पूतिर्न च जिह्मगः ॥

na sūcī kapiśo nātra na gavāsthir gajāsthikaḥ । iṣur āsīn na saṁśliṣṭo na pūtir na ca jihmagaḥ ॥

ऋजून्येव विशुद्धानि सर्वे शस्त्राण्यधारयन् । सुयुद्धेन पराँल्लोकानीप्सन्तः कीर्तिमेव च ॥

r̥jūny eva viśuddhāni sarve śastrāṇy adhārayan । suyuddhena parām̐l lokān īpsantaḥ kīrtim eva ca ॥

तदासीत्तुमुलं युद्धं सर्वदोषविवर्जितम् । चतुर्णां तव योधानां तैस्त्रिभिः पाण्डवैः सह ॥

tadāsīt tumulaṁ yuddhaṁ sarvadoṣavivarjitam । caturṇāṁ tava yodhānāṁ tais tribhiḥ pāṇḍavaiḥ saha ॥

धृष्टद्युम्नस्तु तान्हित्वा तव राजन्रथर्षभान् । यमाभ्यां वारितान्दृष्ट्वा शीघ्रास्त्रो द्रोणमभ्ययात् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu tān hitvā tava rājan ratharṣabhān । yamābhyāṁ vāritān dr̥ṣṭvā śīghrāstro droṇam abhyayāt ॥

निवारितास्तु ते वीरास्तयोः पुरुषसिंहयोः । समसज्जन्त चत्वारो वाताः पर्वतयोरिव ॥

nivāritās tu te vīrās tayoḥ puruṣasiṁhayoḥ । samasajjanta catvāro vātāḥ parvatayor iva ॥

द्वाभ्यां द्वाभ्यां यमौ सार्धं रथाभ्यां रथपुंगवौ । समासक्तौ ततो द्रोणं धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्तत ॥

dvābhyāṁ dvābhyāṁ yamau sārdhaṁ rathābhyāṁ rathapuṁgavau । samāsaktau tato droṇaṁ dhr̥ṣṭadyumno ’bhyavartata ॥

दृष्ट्वा द्रोणाय पाञ्चाल्यं व्रजन्तं युद्धदुर्मदम् । यमाभ्यां तांश्च संसक्तांस्तदन्तरमुपाद्रवत् ॥

dr̥ṣṭvā droṇāya pāñcālyaṁ vrajantaṁ yuddhadurmadam । yamābhyāṁ tāṁś ca saṁsaktāṁs tadantaram upādravat ॥

दुर्योधनो महाराज किरञ्शोणितभोजनान् । तं सात्यकिः शीघ्रतरं पुनरेवाभ्यवर्तत ॥

duryodhano mahārāja kirañ śoṇitabhojanān । taṁ sātyakiḥ śīghrataraṁ punar evābhyavartata ॥

तौ परस्परमासाद्य समीपे कुरुमाधवौ । हसमानौ नृशार्दूलावभीतौ समगच्छताम् ॥

tau parasparam āsādya samīpe kurumādhavau । hasamānau nr̥śārdūlāv abhītau samagacchatām ॥

बाल्ये वृत्तानि सर्वाणि प्रीयमाणौ विचिन्त्य तौ । अन्योन्यं प्रेक्षमाणौ च हसमानौ पुनः पुनः ॥

bālye vr̥ttāni sarvāṇi prīyamāṇau vicintya tau । anyonyaṁ prekṣamāṇau ca hasamānau punaḥ punaḥ ॥

अथ दुर्योधनो राजा सात्यकिं प्रत्यभाषत । प्रियं सखायं सततं गर्हयन्वृत्तमात्मनः ॥

atha duryodhano rājā sātyakiṁ pratyabhāṣata । priyaṁ sakhāyaṁ satataṁ garhayan vr̥ttam ātmanaḥ ॥

धिक्क्रोधं धिक्सखे लोभं धिङ्मोहं धिगमर्षितम् । धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम् ॥

dhik krodhaṁ dhik sakhe lobhaṁ dhiṅ mohaṁ dhig amarṣitam । dhig astu kṣātram ācāraṁ dhig astu balam aurasam ॥

यत्त्वं मामभिसंधत्से त्वां चाहं शिनिपुंगव । त्वं हि प्राणैः प्रियतरो ममाहं च सदा तव ॥

yat tvaṁ mām abhisaṁdhatse tvāṁ cāhaṁ śinipuṁgava । tvaṁ hi prāṇaiḥ priyataro mamāhaṁ ca sadā tava ॥

स्मरामि तानि सर्वाणि बाल्ये वृत्तानि यानि नौ । तानि सर्वाणि जीर्णानि सांप्रतं नौ रणाजिरे । किमन्यत्क्रोधलोभाभ्यां युध्यामि त्वाद्य सात्वत ॥

smarāmi tāni sarvāṇi bālye vr̥ttāni yāni nau । tāni sarvāṇi jīrṇāni sāṁprataṁ nau raṇājire । kim anyat krodhalobhābhyāṁ yudhyāmi tvādya sātvata ॥

तं तथावादिनं राजन्सात्यकिः प्रत्यभाषत । प्रहसन्विशिखांस्तीक्ष्णानुद्यम्य परमास्त्रवित् ॥

taṁ tathāvādinaṁ rājan sātyakiḥ pratyabhāṣata । prahasan viśikhāṁs tīkṣṇān udyamya paramāstravit ॥

नेयं सभा राजपुत्र न चाचार्यनिवेशनम् । यत्र क्रीडितमस्माभिस्तदा राजन्समागतैः ॥

neyaṁ sabhā rājaputra na cācāryaniveśanam । yatra krīḍitam asmābhis tadā rājan samāgataiḥ ॥

दुर्योधन उवाच । क्व सा क्रीडा गतास्माकं बाल्ये वै शिनिपुंगव । क्व च युद्धमिदं भूयः कालो हि दुरतिक्रमः ॥

duryodhana uvāca । kva sā krīḍā gatāsmākaṁ bālye vai śinipuṁgava । kva ca yuddham idaṁ bhūyaḥ kālo hi duratikramaḥ ॥

किं नु नो विद्यते कृत्यं धनेन धनलिप्सया । यत्र युध्यामहे सर्वे धनलोभात्समागताः ॥

kiṁ nu no vidyate kr̥tyaṁ dhanena dhanalipsayā । yatra yudhyāmahe sarve dhanalobhāt samāgatāḥ ॥

संजय उवाच । तं तथावादिनं तत्र राजानं माधवोऽब्रवीत् । एवंवृत्तं सदा क्षत्रं यद्धन्तीह गुरूनपि ॥

saṁjaya uvāca । taṁ tathāvādinaṁ tatra rājānaṁ mādhavo ’bravīt । evaṁvr̥ttaṁ sadā kṣatraṁ yad dhantīha gurūn api ॥

यदि तेऽहं प्रियो राजञ्जहि मां मा चिरं कृथाः । त्वत्कृते सुकृताँल्लोकान्गच्छेयं भरतर्षभ ॥

yadi te ’haṁ priyo rājañ jahi māṁ mā ciraṁ kr̥thāḥ । tvatkr̥te sukr̥tām̐l lokān gaccheyaṁ bharatarṣabha ॥

या ते शक्तिर्बलं चैव तत्क्षिप्रं मयि दर्शय । नेच्छाम्येतदहं द्रष्टुं मित्राणां व्यसनं महत् ॥

yā te śaktir balaṁ caiva tat kṣipraṁ mayi darśaya । necchāmy etad ahaṁ draṣṭuṁ mitrāṇāṁ vyasanaṁ mahat ॥

इत्येवं व्यक्तमाभाष्य प्रतिभाष्य च सात्यकिः । अभ्ययात्तूर्णमव्यग्रो निरपेक्षो विशां पते ॥

ity evaṁ vyaktam ābhāṣya pratibhāṣya ca sātyakiḥ । abhyayāt tūrṇam avyagro nirapekṣo viśāṁ pate ॥

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य प्रत्यगृह्णात्तवात्मजः । शरैश्चावाकिरद्राजञ्शैनेयं तनयस्तव ॥

tam āyāntam abhiprekṣya pratyagr̥hṇāt tavātmajaḥ । śaraiś cāvākirad rājañ śaineyaṁ tanayas tava ॥

ततः प्रववृते युद्धं कुरुमाधवसिंहयोः । अन्योन्यं क्रुद्धयोर्घोरं यथा द्विरदसिंहयोः ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ kurumādhavasiṁhayoḥ । anyonyaṁ kruddhayor ghoraṁ yathā dviradasiṁhayoḥ ॥

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः सात्वतं युद्धदुर्मदम् । दुर्योधनः प्रत्यविध्यद्दशभिर्निशितैः शरैः ॥

tataḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭaiḥ sātvataṁ yuddhadurmadam । duryodhanaḥ pratyavidhyad daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

तं सात्यकिः प्रत्यविध्यत्तथैव दशभिः शरैः । पञ्चाशता पुनश्चाजौ त्रिंशता दशभिश्च ह ॥

taṁ sātyakiḥ pratyavidhyat tathaiva daśabhiḥ śaraiḥ । pañcāśatā punaś cājau triṁśatā daśabhiś ca ha ॥

तस्य संदधतश्चेषून्संहितेषुं च कार्मुकम् । अच्छिनत्सात्यकिस्तूर्णं शरैश्चैवाभ्यवीवृषत् ॥

tasya saṁdadhataś ceṣūn saṁhiteṣuṁ ca kārmukam । acchinat sātyakis tūrṇaṁ śaraiś caivābhyavīvr̥ṣat ॥

स गाढविद्धो व्यथितः प्रत्यपायाद्रथान्तरम् । दुर्योधनो महाराज दाशार्हशरपीडितः ॥

sa gāḍhaviddho vyathitaḥ pratyapāyād rathāntaram । duryodhano mahārāja dāśārhaśarapīḍitaḥ ॥

समाश्वस्य तु पुत्रस्ते सात्यकिं पुनरभ्ययात् । विसृजन्निषुजालानि युयुधानरथं प्रति ॥

samāśvasya tu putras te sātyakiṁ punar abhyayāt । visr̥jann iṣujālāni yuyudhānarathaṁ prati ॥

तथैव सात्यकिर्बाणान्दुर्योधनरथं प्रति । प्रततं व्यसृजद्राजंस्तत्संकुलमवर्तत ॥

tathaiva sātyakir bāṇān duryodhanarathaṁ prati । pratataṁ vyasr̥jad rājaṁs tat saṁkulam avartata ॥

तत्रेषुभिः क्षिप्यमाणैः पतद्भिश्च समन्ततः । अग्नेरिव महाकक्षे शब्दः समभवन्महान् ॥

tatreṣubhiḥ kṣipyamāṇaiḥ patadbhiś ca samantataḥ । agner iva mahākakṣe śabdaḥ samabhavan mahān ॥

तत्राभ्यधिकमालक्ष्य माधवं रथसत्तमम् । क्षिप्रमभ्यपतत्कर्णः परीप्संस्तनयं तव ॥

tatrābhyadhikam ālakṣya mādhavaṁ rathasattamam । kṣipram abhyapatat karṇaḥ parīpsaṁs tanayaṁ tava ॥

न तु तं मर्षयामास भीमसेनो महाबलः । अभ्ययात्त्वरितः कर्णं विसृजन्सायकान्बहून् ॥

na tu taṁ marṣayām āsa bhīmaseno mahābalaḥ । abhyayāt tvaritaḥ karṇaṁ visr̥jan sāyakān bahūn ॥

तस्य कर्णः शितान्बाणान्प्रतिहन्य हसन्निव । धनुः शरांश्च चिच्छेद सूतं चाभ्यहनच्छरैः ॥

tasya karṇaḥ śitān bāṇān pratihanya hasann iva । dhanuḥ śarāṁś ca ciccheda sūtaṁ cābhyahanac charaiḥ ॥

भीमसेनस्तु संक्रुद्धो गदामादाय पाण्डवः । ध्वजं धनुश्च सूतं च संममर्दाहवे रिपोः ॥

bhīmasenas tu saṁkruddho gadām ādāya pāṇḍavaḥ । dhvajaṁ dhanuś ca sūtaṁ ca saṁmamardāhave ripoḥ ॥

अमृष्यमाणः कर्णस्तु भीमसेनमयुध्यत । विविधैरिषुजालैश्च नानाशस्त्रैश्च संयुगे ॥

amr̥ṣyamāṇaḥ karṇas tu bhīmasenam ayudhyata । vividhair iṣujālaiś ca nānāśastraiś ca saṁyuge ॥

संकुले वर्तमाने तु राजा धर्मसुतोऽब्रवीत् । पाञ्चालानां नरव्याघ्रान्मत्स्यानां च नरर्षभान् ॥

saṁkule vartamāne tu rājā dharmasuto ’bravīt । pāñcālānāṁ naravyāghrān matsyānāṁ ca nararṣabhān ॥

ये नः प्राणाः शिरो ये नो ये नो योधा महाबलाः । त एते धार्तराष्ट्रेषु विषक्ताः पुरुषर्षभाः ॥

ye naḥ prāṇāḥ śiro ye no ye no yodhā mahābalāḥ । ta ete dhārtarāṣṭreṣu viṣaktāḥ puruṣarṣabhāḥ ॥

किं तिष्ठत यथा मूढाः सर्वे विगतचेतसः । तत्र गच्छत यत्रैते युध्यन्ते मामका रथाः ॥

kiṁ tiṣṭhata yathā mūḍhāḥ sarve vigatacetasaḥ । tatra gacchata yatraite yudhyante māmakā rathāḥ ॥

क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य सर्व एव गतज्वराः । जयन्तो वध्यमाना वा गतिमिष्टां गमिष्यथ ॥

kṣatradharmaṁ puraskr̥tya sarva eva gatajvarāḥ । jayanto vadhyamānā vā gatim iṣṭāṁ gamiṣyatha ॥

जित्वा च बहुभिर्यज्ञैर्यक्ष्यध्वं भूरिदक्षिणैः । हता वा देवसाद्भूत्वा लोकान्प्राप्स्यथ पुष्कलान् ॥

jitvā ca bahubhir yajñair yakṣyadhvaṁ bhūridakṣiṇaiḥ । hatā vā devasād bhūtvā lokān prāpsyatha puṣkalān ॥

ते राज्ञा चोदिता वीरा योत्स्यमाना महारथाः । चतुर्धा वहिनीं कृत्वा त्वरिता द्रोणमभ्ययुः ॥

te rājñā coditā vīrā yotsyamānā mahārathāḥ । caturdhā vahinīṁ kr̥tvā tvaritā droṇam abhyayuḥ ॥

पाञ्चालास्त्वेकतो द्रोणमभ्यघ्नन्बहुभिः शरैः । भीमसेनपुरोगाश्च एकतः पर्यवारयन् ॥

pāñcālās tv ekato droṇam abhyaghnan bahubhiḥ śaraiḥ । bhīmasenapurogāś ca ekataḥ paryavārayan ॥

आसंस्तु पाण्डुपुत्राणां त्रयोऽजिह्मा महारथाः । यमौ च भीमसेनश्च प्राक्रोशन्त धनंजयम् ॥

āsaṁs tu pāṇḍuputrāṇāṁ trayo ’jihmā mahārathāḥ । yamau ca bhīmasenaś ca prākrośanta dhanaṁjayam ॥

अभिद्रवार्जुन क्षिप्रं कुरून्द्रोणादपानुद । तत एनं हनिष्यन्ति पाञ्चाला हतरक्षिणम् ॥

abhidravārjuna kṣipraṁ kurūn droṇād apānuda । tata enaṁ haniṣyanti pāñcālā hatarakṣiṇam ॥

कौरवेयांस्ततः पार्थः सहसा समुपाद्रवत् । पाञ्चालानेव तु द्रोणो धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ॥

kauraveyāṁs tataḥ pārthaḥ sahasā samupādravat । pāñcālān eva tu droṇo dhr̥ṣṭadyumnapurogamān ॥

पाञ्चालानां ततो द्रोणोऽप्यकरोत्कदनं महत् । यथा क्रुद्धो रणे शक्रो दानवानां क्षयं पुरा ॥

pāñcālānāṁ tato droṇo ’py akarot kadanaṁ mahat । yathā kruddho raṇe śakro dānavānāṁ kṣayaṁ purā ॥

द्रोणास्त्रेण महाराज वध्यमानाः परे युधि । नात्रसन्त रणे द्रोणात्सत्त्ववन्तो महारथाः ॥

droṇāstreṇa mahārāja vadhyamānāḥ pare yudhi । nātrasanta raṇe droṇāt sattvavanto mahārathāḥ ॥

वध्यमाना महाराज पाञ्चालाः सृञ्जयास्तथा । द्रोणमेवाभ्ययुर्युद्धे मोहयन्तो महारथम् ॥

vadhyamānā mahārāja pāñcālāḥ sr̥ñjayās tathā । droṇam evābhyayur yuddhe mohayanto mahāratham ॥

तेषां तूत्साद्यमानानां पाञ्चालानां समन्ततः । अभवद्भैरवो नादो वध्यतां शरशक्तिभिः ॥

teṣāṁ tūtsādyamānānāṁ pāñcālānāṁ samantataḥ । abhavad bhairavo nādo vadhyatāṁ śaraśaktibhiḥ ॥

वध्यमानेषु संग्रामे पाञ्चालेषु महात्मना । उदीर्यमाणे द्रोणास्त्रे पाण्डवान्भयमाविशत् ॥

vadhyamāneṣu saṁgrāme pāñcāleṣu mahātmanā । udīryamāṇe droṇāstre pāṇḍavān bhayam āviśat ॥

दृष्ट्वाश्वनरसंघानां विपुलं च क्षयं युधि । पाण्डवेया महाराज नाशंसुर्विजयं तदा ॥

dr̥ṣṭvāśvanarasaṁghānāṁ vipulaṁ ca kṣayaṁ yudhi । pāṇḍaveyā mahārāja nāśaṁsur vijayaṁ tadā ॥

कच्चिद्द्रोणो न नः सर्वान्क्षपयेत्परमास्त्रवित् । समिद्धः शिशिरापाये दहन्कक्षमिवानलः ॥

kaccid droṇo na naḥ sarvān kṣapayet paramāstravit । samiddhaḥ śiśirāpāye dahan kakṣam ivānalaḥ ॥

न चैनं संयुगे कश्चित्समर्थः प्रतिवीक्षितुम् । न चैनमर्जुनो जातु प्रतियुध्येत धर्मवित् ॥

na cainaṁ saṁyuge kaś cit samarthaḥ prativīkṣitum । na cainam arjuno jātu pratiyudhyeta dharmavit ॥

त्रस्तान्कुन्तीसुतान्दृष्ट्वा द्रोणसायकपीडितान् । मतिमाञ्श्रेयसे युक्तः केशवोऽर्जुनमब्रवीत् ॥

trastān kuntīsutān dr̥ṣṭvā droṇasāyakapīḍitān । matimāñ śreyase yuktaḥ keśavo ’rjunam abravīt ॥

नैष युद्धेन संग्रामे जेतुं शक्यः कथंचन । अपि वृत्रहणा युद्धे रथयूथपयूथपः ॥

naiṣa yuddhena saṁgrāme jetuṁ śakyaḥ kathaṁ cana । api vr̥trahaṇā yuddhe rathayūthapayūthapaḥ ॥

आस्थीयतां जये योगो धर्ममुत्सृज्य पाण्डव । यथा वः संयुगे सर्वान्न हन्याद्रुक्मवाहनः ॥

āsthīyatāṁ jaye yogo dharmam utsr̥jya pāṇḍava । yathā vaḥ saṁyuge sarvān na hanyād rukmavāhanaḥ ॥

अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येदिति मतिर्मम । तं हतं संयुगे कश्चिदस्मै शंसतु मानवः ॥

aśvatthāmni hate naiṣa yudhyed iti matir mama । taṁ hataṁ saṁyuge kaś cid asmai śaṁsatu mānavaḥ ॥

एतन्नारोचयद्राजन्कुन्तीपुत्रो धनंजयः । अन्ये त्वरोचयन्सर्वे कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः ॥

etan nārocayad rājan kuntīputro dhanaṁjayaḥ । anye tv arocayan sarve kr̥cchreṇa tu yudhiṣṭhiraḥ ॥

ततो भीमो महाबाहुरनीके स्वे महागजम् । जघान गदया राजन्नश्वत्थामानमित्युत ॥

tato bhīmo mahābāhur anīke sve mahāgajam । jaghāna gadayā rājann aśvatthāmānam ity uta ॥

भीमसेनस्तु सव्रीडमुपेत्य द्रोणमाहवे । अश्वत्थामा हत इति शब्दमुच्चैश्चकार ह ॥

bhīmasenas tu savrīḍam upetya droṇam āhave । aśvatthāmā hata iti śabdam uccaiś cakāra ha ॥

अश्वत्थामेति हि गजः ख्यातो नाम्ना हतोऽभवत् । कृत्वा मनसि तं भीमो मिथ्या व्याहृतवांस्तदा ॥

aśvatthāmeti hi gajaḥ khyāto nāmnā hato ’bhavat । kr̥tvā manasi taṁ bhīmo mithyā vyāhr̥tavāṁs tadā ॥

भीमसेनवचः श्रुत्वा द्रोणस्तत्परमप्रियम् । मनसा सन्नगात्रोऽभूद्यथा सैकतमम्भसि ॥

bhīmasenavacaḥ śrutvā droṇas tat param apriyam । manasā sannagātro ’bhūd yathā saikatam ambhasi ॥

शङ्कमानः स तन्मिथ्या वीर्यज्ञः स्वसुतस्य वै । हतः स इति च श्रुत्वा नैव धैर्यादकम्पत ॥

śaṅkamānaḥ sa tan mithyā vīryajñaḥ svasutasya vai । hataḥ sa iti ca śrutvā naiva dhairyād akampata ॥

स लब्ध्वा चेतनां द्रोणः क्षणेनैव समाश्वसत् । अनुचिन्त्यात्मनः पुत्रमविषह्यमरातिभिः ॥

sa labdhvā cetanāṁ droṇaḥ kṣaṇenaiva samāśvasat । anucintyātmanaḥ putram aviṣahyam arātibhiḥ ॥

स पार्षतमभिद्रुत्य जिघांसुर्मृत्युमात्मनः । अवाकिरत्सहस्रेण तीक्ष्णानां कङ्कपत्रिणाम् ॥

sa pārṣatam abhidrutya jighāṁsur mr̥tyum ātmanaḥ । avākirat sahasreṇa tīkṣṇānāṁ kaṅkapatriṇām ॥

तं वै विंशतिसाहस्राः पाञ्चालानां नरर्षभाः । तथा चरन्तं संग्रामे सर्वतो व्यकिरञ्शरैः ॥

taṁ vai viṁśatisāhasrāḥ pāñcālānāṁ nararṣabhāḥ । tathā carantaṁ saṁgrāme sarvato vyakirañ śaraiḥ ॥

ततः प्रादुष्करोद्द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं परंतपः । वधाय तेषां शूराणां पाञ्चालानाममर्षितः ॥

tataḥ prāduṣkarod droṇo brāhmam astraṁ paraṁtapaḥ । vadhāya teṣāṁ śūrāṇāṁ pāñcālānām amarṣitaḥ ॥

ततो व्यरोचत द्रोणो विनिघ्नन्सर्वसोमकान् । शिरांस्यपातयच्चापि पाञ्चालानां महामृधे । तथैव परिघाकारान्बाहून्कनकभूषणान् ॥

tato vyarocata droṇo vinighnan sarvasomakān । śirāṁsy apātayac cāpi pāñcālānāṁ mahāmr̥dhe । tathaiva parighākārān bāhūn kanakabhūṣaṇān ॥

ते वध्यमानाः समरे भारद्वाजेन पार्थिवाः । मेदिन्यामन्वकीर्यन्त वातनुन्ना इव द्रुमाः ॥

te vadhyamānāḥ samare bhāradvājena pārthivāḥ । medinyām anvakīryanta vātanunnā iva drumāḥ ॥

कुञ्जराणां च पततां हयौघानां च भारत । अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ॥

kuñjarāṇāṁ ca patatāṁ hayaughānāṁ ca bhārata । agamyarūpā pr̥thivī māṁsaśoṇitakardamā ॥

हत्वा विंशतिसाहस्रान्पाञ्चालानां रथव्रजान् । अतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥

hatvā viṁśatisāhasrān pāñcālānāṁ rathavrajān । atiṣṭhad āhave droṇo vidhūmo ’gnir iva jvalan ॥

तथैव च पुनः क्रुद्धो भारद्वाजः प्रतापवान् । वसुदानस्य भल्लेन शिरः कायादपाहरत् ॥

tathaiva ca punaḥ kruddho bhāradvājaḥ pratāpavān । vasudānasya bhallena śiraḥ kāyād apāharat ॥

पुनः पञ्चशतान्मत्स्यान्षट्सहस्रांश्च सृञ्जयान् । हस्तिनामयुतं हत्वा जघानाश्वायुतं पुनः ॥

punaḥ pañcaśatān matsyān ṣaṭsahasrāṁś ca sr̥ñjayān । hastinām ayutaṁ hatvā jaghānāśvāyutaṁ punaḥ ॥

क्षत्रियाणामभावाय दृष्ट्वा द्रोणमवस्थितम् । ऋषयोऽभ्यागमंस्तूर्णं हव्यवाहपुरोगमाः ॥

kṣatriyāṇām abhāvāya dr̥ṣṭvā droṇam avasthitam । r̥ṣayo ’bhyāgamaṁs tūrṇaṁ havyavāhapurogamāḥ ॥

विश्वामित्रो जमदग्निर्भारद्वाजोऽथ गौतमः । वसिष्ठः कश्यपोऽत्रिश्च ब्रह्मलोकं निनीषवः ॥

viśvāmitro jamadagnir bhāradvājo ’tha gautamaḥ । vasiṣṭhaḥ kaśyapo ’triś ca brahmalokaṁ ninīṣavaḥ ॥

सिकताः पृश्नयो गर्गा बालखिल्या मरीचिपाः । भृगवोऽङ्गिरसश्चैव सूक्ष्माश्चान्ये महर्षयः ॥

sikatāḥ pr̥śnayo gargā bālakhilyā marīcipāḥ । bhr̥gavo ’ṅgirasaś caiva sūkṣmāś cānye maharṣayaḥ ॥

त एनमब्रुवन्सर्वे द्रोणमाहवशोभिनम् । अधर्मतः कृतं युद्धं समयो निधनस्य ते ॥

ta enam abruvan sarve droṇam āhavaśobhinam । adharmataḥ kr̥taṁ yuddhaṁ samayo nidhanasya te ॥

न्यस्यायुधं रणे द्रोण समेत्यास्मानवस्थितान् । नातः क्रूरतरं कर्म पुनः कर्तुं त्वमर्हसि ॥

nyasyāyudhaṁ raṇe droṇa sametyāsmān avasthitān । nātaḥ krūrataraṁ karma punaḥ kartuṁ tvam arhasi ॥

वेदवेदाङ्गविदुषः सत्यधर्मपरस्य च । ब्राह्मणस्य विशेषेण तवैतन्नोपपद्यते ॥

vedavedāṅgaviduṣaḥ satyadharmaparasya ca । brāhmaṇasya viśeṣeṇa tavaitan nopapadyate ॥

न्यस्यायुधममोघेषो तिष्ठ वर्त्मनि शाश्वते । परिपूर्णश्च कालस्ते वस्तुं लोकेऽद्य मानुषे ॥

nyasyāyudham amogheṣo tiṣṭha vartmani śāśvate । paripūrṇaś ca kālas te vastuṁ loke ’dya mānuṣe ॥

इति तेषां वचः श्रुत्वा भीमसेनवचश्च तत् । धृष्टद्युम्नं च संप्रेक्ष्य रणे स विमनाभवत् ॥

iti teṣāṁ vacaḥ śrutvā bhīmasenavacaś ca tat । dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca saṁprekṣya raṇe sa vimanābhavat ॥

स दह्यमानो व्यथितः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । अहतं वा हतं वेति पप्रच्छ सुतमात्मनः ॥

sa dahyamāno vyathitaḥ kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram । ahataṁ vā hataṁ veti papraccha sutam ātmanaḥ ॥

स्थिरा बुद्धिर्हि द्रोणस्य न पार्थो वक्ष्यतेऽनृतम् । त्रयाणामपि लोकानामैश्वर्यार्थे कथंचन ॥

sthirā buddhir hi droṇasya na pārtho vakṣyate ’nr̥tam । trayāṇām api lokānām aiśvaryārthe kathaṁ cana ॥

तस्मात्तं परिपप्रच्छ नान्यं कंचिद्विशेषतः । तस्मिंस्तस्य हि सत्याशा बाल्यात्प्रभृति पाण्डवे ॥

tasmāt taṁ paripapraccha nānyaṁ kaṁ cid viśeṣataḥ । tasmiṁs tasya hi satyāśā bālyāt prabhr̥ti pāṇḍave ॥

ततो निष्पाण्डवामुर्वीं करिष्यन्तं युधां पतिम् । द्रोणं ज्ञात्वा धर्मराजं गोविन्दो व्यथितोऽब्रवीत् ॥

tato niṣpāṇḍavām urvīṁ kariṣyantaṁ yudhāṁ patim । droṇaṁ jñātvā dharmarājaṁ govindo vyathito ’bravīt ॥

यद्यर्धदिवसं द्रोणो युध्यते मन्युमास्थितः । सत्यं ब्रवीमि ते सेना विनाशं समुपैष्यति ॥

yady ardhadivasaṁ droṇo yudhyate manyum āsthitaḥ । satyaṁ bravīmi te senā vināśaṁ samupaiṣyati ॥

स भवांस्त्रातु नो द्रोणात्सत्याज्ज्यायोऽनृतं भवेत् । अनृतं जीवितस्यार्थे वदन्न स्पृश्यतेऽनृतैः ॥

sa bhavāṁs trātu no droṇāt satyāj jyāyo ’nr̥taṁ bhavet । anr̥taṁ jīvitasyārthe vadan na spr̥śyate ’nr̥taiḥ ॥

तयोः संवदतोरेवं भीमसेनोऽब्रवीदिदम् । श्रुत्वैव तं महाराज वधोपायं महात्मनः ॥

tayoḥ saṁvadator evaṁ bhīmaseno ’bravīd idam । śrutvaiva taṁ mahārāja vadhopāyaṁ mahātmanaḥ ॥

गाहमानस्य ते सेनां मालवस्येन्द्रवर्मणः । अश्वत्थामेति विख्यातो गजः शक्रगजोपमः ॥

gāhamānasya te senāṁ mālavasyendravarmaṇaḥ । aśvatthāmeti vikhyāto gajaḥ śakragajopamaḥ ॥

निहतो युधि विक्रम्य ततोऽहं द्रोणमब्रुवम् । अश्वत्थामा हतो ब्रह्मन्निवर्तस्वाहवादिति ॥

nihato yudhi vikramya tato ’haṁ droṇam abruvam । aśvatthāmā hato brahman nivartasvāhavād iti ॥

नूनं नाश्रद्दधद्वाक्यमेष मे पुरुषर्षभः । स त्वं गोविन्दवाक्यानि मानयस्व जयैषिणः ॥

nūnaṁ nāśraddadhad vākyam eṣa me puruṣarṣabhaḥ । sa tvaṁ govindavākyāni mānayasva jayaiṣiṇaḥ ॥

द्रोणाय निहतं शंस राजञ्शारद्वतीसुतम् । त्वयोक्तो नैष युध्येत जातु राजन्द्विजर्षभः । सत्यवान्हि नृलोकेऽस्मिन्भवान्ख्यातो जनाधिप ॥

droṇāya nihataṁ śaṁsa rājañ śāradvatīsutam । tvayokto naiṣa yudhyeta jātu rājan dvijarṣabhaḥ । satyavān hi nr̥loke ’smin bhavān khyāto janādhipa ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णवाक्यप्रचोदितः । भावित्वाच्च महाराज वक्तुं समुपचक्रमे ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā kr̥ṣṇavākyapracoditaḥ । bhāvitvāc ca mahārāja vaktuṁ samupacakrame ॥

तमतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः । अव्यक्तमब्रवीद्राजन्हतः कुञ्जर इत्युत ॥

tam atathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥ । avyaktam abravīd rājan hataḥ kuñjara ity uta ॥

तस्य पूर्वं रथः पृथ्व्याश्चतुरङ्गुल उत्तरः । बभूवैवं तु तेनोक्ते तस्य वाहास्पृशन्महीम् ॥

tasya pūrvaṁ rathaḥ pr̥thvyāś caturaṅgula uttaraḥ । babhūvaivaṁ tu tenokte tasya vāhāspr̥śan mahīm ॥

युधिष्ठिरात्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा द्रोणो महारथः । पुत्रव्यसनसंतप्तो निराशो जीवितेऽभवत् ॥

yudhiṣṭhirāt tu tad vākyaṁ śrutvā droṇo mahārathaḥ । putravyasanasaṁtapto nirāśo jīvite ’bhavat ॥

आगस्कृतमिवात्मानं पाण्डवानां महात्मनाम् । ऋषिवाक्यं च मन्वानः श्रुत्वा च निहतं सुतम् ॥

āgaskr̥tam ivātmānaṁ pāṇḍavānāṁ mahātmanām । r̥ṣivākyaṁ ca manvānaḥ śrutvā ca nihataṁ sutam ॥

विचेताः परमोद्विग्नो धृष्टद्युम्नमवेक्ष्य च । योद्धुं नाशक्नुवद्राजन्यथापूर्वमरिंदम ॥

vicetāḥ paramodvigno dhr̥ṣṭadyumnam avekṣya ca । yoddhuṁ nāśaknuvad rājan yathāpūrvam ariṁdama ॥

तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम् । पाञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नः समाद्रवत् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā paramodvignaṁ śokopahatacetasam । pāñcālarājasya suto dhr̥ṣṭadyumnaḥ samādravat ॥

य इष्ट्वा मनुजेन्द्रेण द्रुपदेन महामखे । लब्धो द्रोणविनाशाय समिद्धाद्धव्यवाहनात् ॥

ya iṣṭvā manujendreṇa drupadena mahāmakhe । labdho droṇavināśāya samiddhād dhavyavāhanāt ॥

स धनुर्जैत्रमादाय घोरं जलदनिस्वनम् । दृढज्यमजरं दिव्यं शरांश्चाशीविषोपमान् ॥

sa dhanur jaitram ādāya ghoraṁ jaladanisvanam । dr̥ḍhajyam ajaraṁ divyaṁ śarāṁś cāśīviṣopamān ॥

संदधे कार्मुके तस्मिञ्शरमाशीविषोपमम् । द्रोणं जिघांसुः पाञ्चाल्यो महाज्वालमिवानलम् ॥

saṁdadhe kārmuke tasmiñ śaram āśīviṣopamam । droṇaṁ jighāṁsuḥ pāñcālyo mahājvālam ivānalam ॥

तस्य रूपं शरस्यासीद्धनुर्ज्यामण्डलान्तरे । द्योततो भास्करस्येव घनान्ते परिवेशिनः ॥

tasya rūpaṁ śarasyāsīd dhanurjyāmaṇḍalāntare । dyotato bhāskarasyeva ghanānte pariveśinaḥ ॥

पार्षतेन परामृष्टं ज्वलन्तमिव तद्धनुः । अन्तकालमिव प्राप्तं मेनिरे वीक्ष्य सैनिकाः ॥

pārṣatena parāmr̥ṣṭaṁ jvalantam iva tad dhanuḥ । antakālam iva prāptaṁ menire vīkṣya sainikāḥ ॥

तमिषुं संहितं तेन भारद्वाजः प्रतापवान् । दृष्ट्वामन्यत देहस्य कालपर्यायमागतम् ॥

tam iṣuṁ saṁhitaṁ tena bhāradvājaḥ pratāpavān । dr̥ṣṭvāmanyata dehasya kālaparyāyam āgatam ॥

ततः स यत्नमातिष्ठदाचार्यस्तस्य वारणे । न चास्यास्त्राणि राजेन्द्र प्रादुरासन्महात्मनः ॥

tataḥ sa yatnam ātiṣṭhad ācāryas tasya vāraṇe । na cāsyāstrāṇi rājendra prādurāsan mahātmanaḥ ॥

तस्य त्वहानि चत्वारि क्षपा चैकास्यतो गता । तस्य चाह्नस्त्रिभागेन क्षयं जग्मुः पतत्रिणः ॥

tasya tv ahāni catvāri kṣapā caikāsyato gatā । tasya cāhnas tribhāgena kṣayaṁ jagmuḥ patatriṇaḥ ॥

स शरक्षयमासाद्य पुत्रशोकेन चार्दितः । विविधानां च दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम् ॥

sa śarakṣayam āsādya putraśokena cārditaḥ । vividhānāṁ ca divyānām astrāṇām aprasannatām ॥

उत्स्रष्टुकामः शस्त्राणि विप्रवाक्याभिचोदितः । तेजसा प्रेर्यमाणश्च युयुधे सोऽतिमानुषम् ॥

utsraṣṭukāmaḥ śastrāṇi vipravākyābhicoditaḥ । tejasā preryamāṇaś ca yuyudhe so ’timānuṣam ॥

अथान्यत्स समादाय दिव्यमाङ्गिरसं धनुः । शरांश्च ब्रह्मदण्डाभान्धृष्टद्युम्नमयोधयत् ॥

athānyat sa samādāya divyam āṅgirasaṁ dhanuḥ । śarāṁś ca brahmadaṇḍābhān dhr̥ṣṭadyumnam ayodhayat ॥

ततस्तं शरवर्षेण महता समवाकिरत् । व्यशातयच्च संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नममर्षणः ॥

tatas taṁ śaravarṣeṇa mahatā samavākirat । vyaśātayac ca saṁkruddho dhr̥ṣṭadyumnam amarṣaṇaḥ ॥

तं शरं शतधा चास्य द्रोणश्चिच्छेद सायकैः । ध्वजं धनुश्च निशितैः सारथिं चाप्यपातयत् ॥

taṁ śaraṁ śatadhā cāsya droṇaś ciccheda sāyakaiḥ । dhvajaṁ dhanuś ca niśitaiḥ sārathiṁ cāpy apātayat ॥

धृष्टद्युम्नः प्रहस्यान्यत्पुनरादाय कार्मुकम् । शितेन चैनं बाणेन प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥

dhr̥ṣṭadyumnaḥ prahasyānyat punar ādāya kārmukam । śitena cainaṁ bāṇena pratyavidhyat stanāntare ॥

सोऽतिविद्धो महेष्वासः संभ्रान्त इव संयुगे । भल्लेन शितधारेण चिच्छेदास्य महद्धनुः ॥

so ’tividdho maheṣvāsaḥ saṁbhrānta iva saṁyuge । bhallena śitadhāreṇa cicchedāsya mahad dhanuḥ ॥

यच्चास्य बाणं विकृतं धनूंषि च विशां पते । सर्वं संछिद्य दुर्धर्षो गदां खड्गमथापि च ॥

yac cāsya bāṇaṁ vikr̥taṁ dhanūṁṣi ca viśāṁ pate । sarvaṁ saṁchidya durdharṣo gadāṁ khaḍgam athāpi ca ॥

धृष्टद्युम्नं ततोऽविध्यन्नवभिर्निशितैः शरैः । जीवितान्तकरैः क्रुद्धः क्रुद्धरूपं परंतपः ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ tato ’vidhyan navabhir niśitaiḥ śaraiḥ । jīvitāntakaraiḥ kruddhaḥ kruddharūpaṁ paraṁtapaḥ ॥

धृष्टद्युम्नरथस्याश्वान्स्वरथाश्वैर्महारथः । अमिश्रयदमेयात्मा ब्राह्ममस्त्रमुदीरयन् ॥

dhr̥ṣṭadyumnarathasyāśvān svarathāśvair mahārathaḥ । amiśrayad ameyātmā brāhmam astram udīrayan ॥

ते मिश्रा बह्वशोभन्त जवना वातरंहसः । पारावतसवर्णाश्च शोणाश्च भरतर्षभ ॥

te miśrā bahv aśobhanta javanā vātaraṁhasaḥ । pārāvatasavarṇāś ca śoṇāś ca bharatarṣabha ॥

यथा सविद्युतो मेघा नदन्तो जलदागमे । तथा रेजुर्महाराज मिश्रिता रणमूर्धनि ॥

yathā savidyuto meghā nadanto jaladāgame । tathā rejur mahārāja miśritā raṇamūrdhani ॥

ईषाबन्धं चक्रबन्धं रथबन्धं तथैव च । प्रणाशयदमेयात्मा धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः ॥

īṣābandhaṁ cakrabandhaṁ rathabandhaṁ tathaiva ca । praṇāśayad ameyātmā dhr̥ṣṭadyumnasya sa dvijaḥ ॥

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । उत्तमामापदं प्राप्य गदां वीरः परामृशत् ॥

sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ । uttamām āpadaṁ prāpya gadāṁ vīraḥ parāmr̥śat ॥

तामस्य विशिखैस्तीक्ष्णैः क्षिप्यमाणां महारथः । निजघान शरैर्द्रोणः क्रुद्धः सत्यपराक्रमः ॥

tām asya viśikhais tīkṣṇaiḥ kṣipyamāṇāṁ mahārathaḥ । nijaghāna śarair droṇaḥ kruddhaḥ satyaparākramaḥ ॥

तां दृष्ट्वा तु नरव्याघ्रो द्रोणेन निहतां शरैः । विमलं खड्गमादत्त शतचन्द्रं च भानुमत् ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā tu naravyāghro droṇena nihatāṁ śaraiḥ । vimalaṁ khaḍgam ādatta śatacandraṁ ca bhānumat ॥

असंशयं तथाभूते पाञ्चाल्यः साध्वमन्यत । वधमाचार्यमुख्यस्य प्राप्तकालं महात्मनः ॥

asaṁśayaṁ tathābhūte pāñcālyaḥ sādhv amanyata । vadham ācāryamukhyasya prāptakālaṁ mahātmanaḥ ॥

ततः स्वरथनीडस्थः स्वरथस्य रथेषया । अगच्छदसिमुद्यम्य शतचन्द्रं च भानुमत् ॥

tataḥ svarathanīḍasthaḥ svarathasya ratheṣayā । agacchad asim udyamya śatacandraṁ ca bhānumat ॥

चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म धृष्टद्युम्नो महारथः । इयेष वक्षो भेत्तुं च भारद्वाजस्य संयुगे ॥

cikīrṣur duṣkaraṁ karma dhr̥ṣṭadyumno mahārathaḥ । iyeṣa vakṣo bhettuṁ ca bhāradvājasya saṁyuge ॥

सोऽतिष्ठद्युगमध्ये वै युगसंनहनेषु च । शोणानां जघनार्धेषु तत्सैन्याः समपूजयन् ॥

so ’tiṣṭhad yugamadhye vai yugasaṁnahaneṣu ca । śoṇānāṁ jaghanārdheṣu tat sainyāḥ samapūjayan ॥

तिष्ठतो युगपालीषु शोणानप्यधितिष्ठतः । नापश्यदन्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tiṣṭhato yugapālīṣu śoṇān apy adhitiṣṭhataḥ । nāpaśyad antaraṁ droṇas tad adbhutam ivābhavat ॥

क्षिप्रं श्येनस्य चरतो यथैवामिषगृद्धिनः । तद्वदासीदभीसारो द्रोणं प्रार्थयतो रणे ॥

kṣipraṁ śyenasya carato yathaivāmiṣagr̥ddhinaḥ । tadvad āsīd abhīsāro droṇaṁ prārthayato raṇe ॥

तस्याश्वान्रथशक्त्यासौ तदा क्रुद्धः पराक्रमी । सर्वानेकैकशो द्रोणः कपोताभानजीघनत् ॥

tasyāśvān rathaśaktyāsau tadā kruddhaḥ parākramī । sarvān ekaikaśo droṇaḥ kapotābhān ajīghanat ॥

ते हता न्यपतन्भूमौ धृष्टद्युम्नस्य वाजिनः । शोणाश्च पर्यमुच्यन्त रथबन्धाद्विशां पते ॥

te hatā nyapatan bhūmau dhr̥ṣṭadyumnasya vājinaḥ । śoṇāś ca paryamucyanta rathabandhād viśāṁ pate ॥

तान्हयान्निहतान्दृष्ट्वा द्विजाग्र्येण स पार्षतः । नामृष्यत युधां श्रेष्ठो याज्ञसेनिर्महारथः ॥

tān hayān nihatān dr̥ṣṭvā dvijāgryeṇa sa pārṣataḥ । nāmr̥ṣyata yudhāṁ śreṣṭho yājñasenir mahārathaḥ ॥

विरथः स गृहीत्वा तु खड्गं खड्गभृतां वरः । द्रोणमभ्यपतद्राजन्वैनतेय इवोरगम् ॥

virathaḥ sa gr̥hītvā tu khaḍgaṁ khaḍgabhr̥tāṁ varaḥ । droṇam abhyapatad rājan vainateya ivoragam ॥

तस्य रूपं बभौ राजन्भारद्वाजं जिघांसतः । यथा रूपं परं विष्णोर्हिरण्यकशिपोर्वधे ॥

tasya rūpaṁ babhau rājan bhāradvājaṁ jighāṁsataḥ । yathā rūpaṁ paraṁ viṣṇor hiraṇyakaśipor vadhe ॥

सोऽचरद्विविधान्मार्गान्प्रकारानेकविंशतिम् । भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम् ॥

so ’carad vividhān mārgān prakārān ekaviṁśatim । bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṁ prasr̥taṁ sr̥tam ॥

परिवृत्तं निवृत्तं च खड्गं चर्म च धारयन् । संपातं समुदीर्णं च दर्शयामास पार्षतः ॥

parivr̥ttaṁ nivr̥ttaṁ ca khaḍgaṁ carma ca dhārayan । saṁpātaṁ samudīrṇaṁ ca darśayām āsa pārṣataḥ ॥

ततः शरसहस्रेण शतचन्द्रमपातयत् । खड्गं चर्म च संबाधे धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः ॥

tataḥ śarasahasreṇa śatacandram apātayat । khaḍgaṁ carma ca saṁbādhe dhr̥ṣṭadyumnasya sa dvijaḥ ॥

ते तु वैतस्तिका नाम शरा ह्यासन्नघातिनः । निकृष्टयुद्धे द्रोणस्य नान्येषां सन्ति ते शराः ॥

te tu vaitastikā nāma śarā hy āsannaghātinaḥ । nikr̥ṣṭayuddhe droṇasya nānyeṣāṁ santi te śarāḥ ॥

शारद्वतस्य पार्थस्य द्रौणेर्वैकर्तनस्य च । प्रद्युम्नयुयुधानाभ्यामभिमन्योश्च ते शराः ॥

śāradvatasya pārthasya drauṇer vaikartanasya ca । pradyumnayuyudhānābhyām abhimanyoś ca te śarāḥ ॥

अथास्येषुं समाधत्त दृढं परमसंशितम् । अन्तेवासिनमाचार्यो जिघांसुः पुत्रसंमितम् ॥

athāsyeṣuṁ samādhatta dr̥ḍhaṁ paramasaṁśitam । antevāsinam ācāryo jighāṁsuḥ putrasaṁmitam ॥

तं शरैर्दशभिस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद शिनिपुंगवः । पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च महात्मनः । ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नममोचयत् ॥

taṁ śarair daśabhis tīkṣṇaiś ciccheda śinipuṁgavaḥ । paśyatas tava putrasya karṇasya ca mahātmanaḥ । grastam ācāryamukhyena dhr̥ṣṭadyumnam amocayat ॥

चरन्तं रथमार्गेषु सात्यकिं सत्यविक्रमम् । द्रोणकर्णान्तरगतं कृपस्यापि च भारत । अपश्येतां महात्मानौ विष्वक्सेनधनंजयौ ॥

carantaṁ rathamārgeṣu sātyakiṁ satyavikramam । droṇakarṇāntaragataṁ kr̥pasyāpi ca bhārata । apaśyetāṁ mahātmānau viṣvaksenadhanaṁjayau ॥

अपूजयेतां वार्ष्णेयं ब्रुवाणौ साधु साध्विति । दिव्यान्यस्त्राणि सर्वेषां युधि निघ्नन्तमच्युतम् । अभिपत्य ततः सेनां विष्वक्सेनधनंजयौ ॥

apūjayetāṁ vārṣṇeyaṁ bruvāṇau sādhu sādhv iti । divyāny astrāṇi sarveṣāṁ yudhi nighnantam acyutam । abhipatya tataḥ senāṁ viṣvaksenadhanaṁjayau ॥

धनंजयस्ततः कृष्णमब्रवीत्पश्य केशव । आचार्यवरमुख्यानां मध्ये क्रीडन्मधूद्वहः ॥

dhanaṁjayas tataḥ kr̥ṣṇam abravīt paśya keśava । ācāryavaramukhyānāṁ madhye krīḍan madhūdvahaḥ ॥

आनन्दयति मां भूयः सात्यकिः सत्यविक्रमः । माद्रीपुत्रौ च भीमं च राजानं च युधिष्ठिरम् ॥

ānandayati māṁ bhūyaḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ । mādrīputrau ca bhīmaṁ ca rājānaṁ ca yudhiṣṭhiram ॥

यच्छिक्षयानुद्धतः सन्रणे चरति सात्यकिः । महारथानुपक्रीडन्वृष्णीनां कीर्तिवर्धनः ॥

yac chikṣayānuddhataḥ san raṇe carati sātyakiḥ । mahārathān upakrīḍan vr̥ṣṇīnāṁ kīrtivardhanaḥ ॥

तमेते प्रतिनन्दन्ति सिद्धाः सैन्याश्च विस्मिताः । अजय्यं समरे दृष्ट्वा साधु साध्विति सात्वतम् । योधाश्चोभयतः सर्वे कर्मभिः समपूजयन् ॥

tam ete pratinandanti siddhāḥ sainyāś ca vismitāḥ । ajayyaṁ samare dr̥ṣṭvā sādhu sādhv iti sātvatam । yodhāś cobhayataḥ sarve karmabhiḥ samapūjayan ॥