Adhyāya 163

संजय उवाच । ततो दुःशासनः क्रुद्धः सहदेवमुपाद्रवत् । रथवेगेन तीव्रेण कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥

saṁjaya uvāca । tato duḥśāsanaḥ kruddhaḥ sahadevam upādravat । rathavegena tīvreṇa kampayann iva medinīm ॥

तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनः । माद्रीसुतः शिरो यन्तुः सशिरस्त्राणमच्छिनत् ॥

tasyāpatata evāśu bhallenāmitrakarśanaḥ । mādrīsutaḥ śiro yantuḥ saśirastrāṇam acchinat ॥

नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश्चन सैनिकः । हृतोत्तमाङ्गमाशुत्वात्सहदेवेन बुद्धवान् ॥

nainaṁ duḥśāsanaḥ sūtaṁ nāpi kaś cana sainikaḥ । hr̥tottamāṅgam āśutvāt sahadevena buddhavān ॥

यदा त्वसंगृहीतत्वात्प्रयान्त्यश्वा यथासुखम् । ततो दुःशासनः सूतं बुद्धवान्गतचेतसम् ॥

yadā tv asaṁgr̥hītatvāt prayānty aśvā yathāsukham । tato duḥśāsanaḥ sūtaṁ buddhavān gatacetasam ॥

स हयान्संनिगृह्याजौ स्वयं हयविशारदः । युयुधे रथिनां श्रेष्ठश्चित्रं लघु च सुष्ठु च ॥

sa hayān saṁnigr̥hyājau svayaṁ hayaviśāradaḥ । yuyudhe rathināṁ śreṣṭhaś citraṁ laghu ca suṣṭhu ca ॥

तदस्यापूजयन्कर्म स्वे परे चैव संयुगे । हतसूतरथेनाजौ व्यचरद्यदभीतवत् ॥

tad asyāpūjayan karma sve pare caiva saṁyuge । hatasūtarathenājau vyacarad yad abhītavat ॥

सहदेवस्तु तानश्वांस्तीक्ष्णैर्बाणैरवाकिरत् । पीड्यमानाः शरैश्चाशु प्राद्रवंस्ते ततस्ततः ॥

sahadevas tu tān aśvāṁs tīkṣṇair bāṇair avākirat । pīḍyamānāḥ śaraiś cāśu prādravaṁs te tatas tataḥ ॥

स रश्मिषु विषक्तत्वादुत्ससर्ज शरासनम् । धनुषा कर्म कुर्वंस्तु रश्मीन्स पुनरुत्सृजत् ॥

sa raśmiṣu viṣaktatvād utsasarja śarāsanam । dhanuṣā karma kurvaṁs tu raśmīn sa punar utsr̥jat ॥

छिद्रेषु तेषु तं बाणैर्माद्रीपुत्रोऽभ्यवाकिरत् । परीप्संस्त्वत्सुतं कर्णस्तदन्तरमवापतत् ॥

chidreṣu teṣu taṁ bāṇair mādrīputro ’bhyavākirat । parīpsaṁs tvatsutaṁ karṇas tadantaram avāpatat ॥

वृकोदरस्ततः कर्णं त्रिभिर्भल्लैः समाहितैः । आकर्णपूर्णैरभ्यघ्नन्बाह्वोरुरसि चानदत् ॥

vr̥kodaras tataḥ karṇaṁ tribhir bhallaiḥ samāhitaiḥ । ākarṇapūrṇair abhyaghnan bāhvor urasi cānadat ॥

संन्यवर्तत तं कर्णः संघट्टित इवोरगः । तदभूत्तुमुलं युद्धं भीमराधेययोस्तदा ॥

saṁnyavartata taṁ karṇaḥ saṁghaṭṭita ivoragaḥ । tad abhūt tumulaṁ yuddhaṁ bhīmarādheyayos tadā ॥

तौ वृषाविव संक्रुद्धौ विवृत्तनयनावुभौ । वेगेन महतान्योन्यं संरब्धावभिपेततुः ॥

tau vr̥ṣāv iva saṁkruddhau vivr̥ttanayanāv ubhau । vegena mahatānyonyaṁ saṁrabdhāv abhipetatuḥ ॥

अभिसंश्लिष्टयोस्तत्र तयोराहवशौण्डयोः । अभिन्नशरपातत्वाद्गदायुद्धमवर्तत ॥

abhisaṁśliṣṭayos tatra tayor āhavaśauṇḍayoḥ । abhinnaśarapātatvād gadāyuddham avartata ॥

गदया भीमसेनस्तु कर्णस्य रथकूबरम् । बिभेदाशु तदा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

gadayā bhīmasenas tu karṇasya rathakūbaram । bibhedāśu tadā rājaṁs tad adbhutam ivābhavat ॥

ततो भीमस्य राधेयो गदामादाय वीर्यवान् । अवासृजद्रथे तां तु बिभेद गदया गदाम् ॥

tato bhīmasya rādheyo gadām ādāya vīryavān । avāsr̥jad rathe tāṁ tu bibheda gadayā gadām ॥

ततो भीमः पुनर्गुर्वीं चिक्षेपाधिरथेर्गदाम् । तां शरैर्दशभिः कर्णः सुपुङ्खैः सुसमाहितैः । प्रत्यविध्यत्पुनश्चान्यैः सा भीमं पुनराव्रजत् ॥

tato bhīmaḥ punar gurvīṁ cikṣepādhirather gadām । tāṁ śarair daśabhiḥ karṇaḥ supuṅkhaiḥ susamāhitaiḥ । pratyavidhyat punaś cānyaiḥ sā bhīmaṁ punar āvrajat ॥

तस्याः प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वजः । पपात सारथिश्चास्य मुमोह गदया हतः ॥

tasyāḥ pratinipātena bhīmasya vipulo dhvajaḥ । papāta sārathiś cāsya mumoha gadayā hataḥ ॥

स कर्णे सायकानष्टौ व्यसृजत्क्रोधमूर्छितः । ध्वजे शरासने चैव शरावापे च भारत ॥

sa karṇe sāyakān aṣṭau vyasr̥jat krodhamūrchitaḥ । dhvaje śarāsane caiva śarāvāpe ca bhārata ॥

ततः पुनस्तु राधेयो हयानस्य रथेषुभिः । ऋष्यवर्णाञ्जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी ॥

tataḥ punas tu rādheyo hayān asya ratheṣubhiḥ । r̥ṣyavarṇāñ jaghānāśu tathobhau pārṣṇisārathī ॥

स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम् । हरिर्यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रामदरिंदमः ॥

sa vipannaratho bhīmo nakulasyāpluto ratham । harir yathā gireḥ śr̥ṅgaṁ samākrāmad ariṁdamaḥ ॥

तथा द्रोणार्जुनौ चित्रमयुध्येतां महारथौ । आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रहरणौ युधि ॥

tathā droṇārjunau citram ayudhyetāṁ mahārathau । ācāryaśiṣyau rājendra kr̥tapraharaṇau yudhi ॥

लघुसंधानयोगाभ्यां रथयोश्च रणेन च । मोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च ॥

laghusaṁdhānayogābhyāṁ rathayoś ca raṇena ca । mohayantau manuṣyāṇāṁ cakṣūṁṣi ca manāṁsi ca ॥

उपारमन्त ते सर्वे योधास्माकं परे तथा । अदृष्टपूर्वं पश्यन्तस्तद्युद्धं गुरुशिष्ययोः ॥

upāramanta te sarve yodhāsmākaṁ pare tathā । adr̥ṣṭapūrvaṁ paśyantas tad yuddhaṁ guruśiṣyayoḥ ॥

विचित्रान्पृतनामध्ये रथमार्गानुदीर्यतः । अन्योन्यमपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदैषतुः । पराक्रमं तयोर्योधा ददृशुस्तं सुविस्मिताः ॥

vicitrān pr̥tanāmadhye rathamārgān udīryataḥ । anyonyam apasavyaṁ ca kartuṁ vīrau tadaiṣatuḥ । parākramaṁ tayor yodhā dadr̥śus taṁ suvismitāḥ ॥

तयोः समभवद्युद्धं द्रोणपाण्डवयोर्महत् । आमिषार्थं महाराज गगने श्येनयोरिव ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ droṇapāṇḍavayor mahat । āmiṣārthaṁ mahārāja gagane śyenayor iva ॥

यद्यच्चकार द्रोणस्तु कुन्तीपुत्रजिगीषया । तत्तत्प्रतिजघानाशु प्रहसंस्तस्य पाण्डवः ॥

yad yac cakāra droṇas tu kuntīputrajigīṣayā । tat tat pratijaghānāśu prahasaṁs tasya pāṇḍavaḥ ॥

यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवस्य विशेषणे । ततः प्रादुश्चकारास्त्रमस्त्रमार्गविशारदः ॥

yadā droṇo na śaknoti pāṇḍavasya viśeṣaṇe । tataḥ prāduścakārāstram astramārgaviśāradaḥ ॥

ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्रं वायव्यमथ वारुणम् । मुक्तं मुक्तं द्रोणचापात्तज्जघान धनंजयः ॥

aindraṁ pāśupataṁ tvāṣṭraṁ vāyavyam atha vāruṇam । muktaṁ muktaṁ droṇacāpāt taj jaghāna dhanaṁjayaḥ ॥

अस्त्राण्यस्त्रैर्यदा तस्य विधिवद्धन्ति पाण्डवः । ततोऽस्त्रैः परमैर्दिव्यैर्द्रोणः पार्थमवाकिरत् ॥

astrāṇy astrair yadā tasya vidhivad dhanti pāṇḍavaḥ । tato ’straiḥ paramair divyair droṇaḥ pārtham avākirat ॥

यद्यदस्त्रं स पार्थाय प्रयुङ्क्ते विजिगीषया । तस्यास्त्रस्य विघातार्थं तत्तत्स कुरुतेऽर्जुनः ॥

yad yad astraṁ sa pārthāya prayuṅkte vijigīṣayā । tasyāstrasya vighātārthaṁ tat tat sa kurute ’rjunaḥ ॥

स वध्यमानेष्वस्त्रेषु दिव्येष्वपि यथाविधि । अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत् ॥

sa vadhyamāneṣv astreṣu divyeṣv api yathāvidhi । arjunenārjunaṁ droṇo manasaivābhyapūjayat ॥

मेने चात्मानमधिकं पृथिव्यामपि भारत । तेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्त्रविद्भ्यः समन्ततः ॥

mene cātmānam adhikaṁ pr̥thivyām api bhārata । tena śiṣyeṇa sarvebhyaḥ śastravidbhyaḥ samantataḥ ॥

वार्यमाणस्तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम् । यतमानोऽर्जुनं प्रीत्या प्रत्यवारयदुत्स्मयन् ॥

vāryamāṇas tu pārthena tathā madhye mahātmanām । yatamāno ’rjunaṁ prītyā pratyavārayad utsmayan ॥

ततोऽन्तरिक्षे देवाश्च गन्धर्वाश्च सहस्रशः । ऋषयः सिद्धसंघाश्च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया ॥

tato ’ntarikṣe devāś ca gandharvāś ca sahasraśaḥ । r̥ṣayaḥ siddhasaṁghāś ca vyatiṣṭhanta didr̥kṣayā ॥

तदप्सरोभिराकीर्णं यक्षराक्षससंकुलम् । श्रीमदाकाशमभवद्भूयो मेघाकुलं यथा ॥

tad apsarobhir ākīrṇaṁ yakṣarākṣasasaṁkulam । śrīmad ākāśam abhavad bhūyo meghākulaṁ yathā ॥

तत्र स्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुनः पुनः । द्रोणस्य स्तवसंयुक्ताः पार्थस्य च महात्मनः । विसृज्यमानेष्वस्त्रेषु ज्वालयत्सु दिशो दश ॥

tatra smāntarhitā vāco vyacaranta punaḥ punaḥ । droṇasya stavasaṁyuktāḥ pārthasya ca mahātmanaḥ । visr̥jyamāneṣv astreṣu jvālayatsu diśo daśa ॥

नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम् । न दैवं न च गान्धर्वं ब्राह्मं ध्रुवमिदं परम् । विचित्रमिदमाश्चर्यं न नो दृष्टं न च श्रुतम् ॥

naivedaṁ mānuṣaṁ yuddhaṁ nāsuraṁ na ca rākṣasam । na daivaṁ na ca gāndharvaṁ brāhmaṁ dhruvam idaṁ param । vicitram idam āścaryaṁ na no dr̥ṣṭaṁ na ca śrutam ॥

अति पाण्डवमाचार्यो द्रोणं चाप्यति पाण्डवः । नानयोरन्तरं द्रष्टुं शक्यमस्त्रेण केनचित् ॥

ati pāṇḍavam ācāryo droṇaṁ cāpy ati pāṇḍavaḥ । nānayor antaraṁ draṣṭuṁ śakyam astreṇa kena cit ॥

यदि रुद्रो द्विधाकृत्य युध्येतात्मानमात्मना । तत्र शक्योपमा कर्तुमन्यत्र तु न विद्यते ॥

yadi rudro dvidhākr̥tya yudhyetātmānam ātmanā । tatra śakyopamā kartum anyatra tu na vidyate ॥

ज्ञानमेकस्थमाचार्ये ज्ञानं योगश्च पाण्डवे । शौर्यमेकस्थमाचार्ये बलं शौर्यं च पाण्डवे ॥

jñānam ekastham ācārye jñānaṁ yogaś ca pāṇḍave । śauryam ekastham ācārye balaṁ śauryaṁ ca pāṇḍave ॥

नेमौ शक्यौ महेष्वासौ रणे क्षेपयितुं परैः । इच्छमानौ पुनरिमौ हन्येतां सामरं जगत् ॥

nemau śakyau maheṣvāsau raṇe kṣepayituṁ paraiḥ । icchamānau punar imau hanyetāṁ sāmaraṁ jagat ॥

इत्यब्रुवन्महाराज दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौ । अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च संघशः ॥

ity abruvan mahārāja dr̥ṣṭvā tau puruṣarṣabhau । antarhitāni bhūtāni prakāśāni ca saṁghaśaḥ ॥

ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं प्रादुश्चक्रे महामतिः । संतापयन्रणे पार्थं भूतान्यन्तर्हितानि च ॥

tato droṇo brāhmam astraṁ prāduścakre mahāmatiḥ । saṁtāpayan raṇe pārthaṁ bhūtāny antarhitāni ca ॥

ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा । ववौ च विषमो वायुः सागराश्चापि चुक्षुभुः ॥

tataś cacāla pr̥thivī saparvatavanadrumā । vavau ca viṣamo vāyuḥ sāgarāś cāpi cukṣubhuḥ ॥

ततस्त्रासो महानासीत्कुरुपाण्डवसेनयोः । सर्वेषां चैव भूतानामुद्यतेऽस्त्रे महात्मना ॥

tatas trāso mahān āsīt kurupāṇḍavasenayoḥ । sarveṣāṁ caiva bhūtānām udyate ’stre mahātmanā ॥

ततः पार्थोऽप्यसंभ्रान्तस्तदस्त्रं प्रतिजघ्निवान् । ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वमशीशमत् ॥

tataḥ pārtho ’py asaṁbhrāntas tad astraṁ pratijaghnivān । brahmāstreṇaiva rājendra tataḥ sarvam aśīśamat ॥

यदा न गम्यते पारं तयोरन्यतरस्य वा । ततः संकुलयुद्धेन तद्युद्धं व्यकुलीकृतम् ॥

yadā na gamyate pāraṁ tayor anyatarasya vā । tataḥ saṁkulayuddhena tad yuddhaṁ vyakulīkr̥tam ॥

नाज्ञायत ततः किंचित्पुनरेव विशां पते । प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवयोर्मृधे ॥

nājñāyata tataḥ kiṁ cit punar eva viśāṁ pate । pravr̥tte tumule yuddhe droṇapāṇḍavayor mr̥dhe ॥

शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैरिवाम्बरे । न स्म संपतते कश्चिदन्तरिक्षचरस्तदा ॥

śarajālaiḥ samākīrṇe meghajālair ivāmbare । na sma saṁpatate kaś cid antarikṣacaras tadā ॥