Adhyāya 162

संजय उवाच । ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्धनि । संध्यागतं सहस्रांशुमादित्यमुपतस्थिरे ॥

saṁjaya uvāca । te tathaiva mahārāja daṁśitā raṇamūrdhani । saṁdhyāgataṁ sahasrāṁśum ādityam upatasthire ॥

उदिते तु सहस्रांशौ तप्तकाञ्चनसप्रभे । प्रकाशितेषु लोकेषु पुनर्युद्धमवर्तत ॥

udite tu sahasrāṁśau taptakāñcanasaprabhe । prakāśiteṣu lokeṣu punar yuddham avartata ॥

द्वंद्वानि यानि तत्रासन्संसक्तानि पुरोदयात् । तान्येवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत ॥

dvaṁdvāni yāni tatrāsan saṁsaktāni purodayāt । tāny evābhyudite sūrye samasajjanta bhārata ॥

रथैर्हया हयैर्नागाः पादाताश्चापि कुञ्जरैः । हया हयैः समाजग्मुः पादाताश्च पदातिभिः । संसक्ताश्च वियुक्ताश्च योधाः संन्यपतन्रणे ॥

rathair hayā hayair nāgāḥ pādātāś cāpi kuñjaraiḥ । hayā hayaiḥ samājagmuḥ pādātāś ca padātibhiḥ । saṁsaktāś ca viyuktāś ca yodhāḥ saṁnyapatan raṇe ॥

ते रात्रौ कृतकर्माणः श्रान्ताः सूर्यस्य तेजसा । क्षुत्पिपासापरीताङ्गा विसंज्ञा बहवोऽभवन् ॥

te rātrau kr̥takarmāṇaḥ śrāntāḥ sūryasya tejasā । kṣutpipāsāparītāṅgā visaṁjñā bahavo ’bhavan ॥

शङ्खभेरीमृदङ्गानां कुञ्जराणां च गर्जताम् । विस्फारितविकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम् ॥

śaṅkhabherīmr̥daṅgānāṁ kuñjarāṇāṁ ca garjatām । visphāritavikr̥ṣṭānāṁ kārmukāṇāṁ ca kūjatām ॥

शब्दः समभवद्राजन्दिविस्पृग्भरतर्षभ । द्रवतां च पदातीनां शस्त्राणां विनिपात्यताम् ॥

śabdaḥ samabhavad rājan divispr̥g bharatarṣabha । dravatāṁ ca padātīnāṁ śastrāṇāṁ vinipātyatām ॥

हयानां हेषतां चैव रथानां च निवर्तताम् । क्रोशतां गर्जतां चैव तदासीत्तुमुलं महत् ॥

hayānāṁ heṣatāṁ caiva rathānāṁ ca nivartatām । krośatāṁ garjatāṁ caiva tadāsīt tumulaṁ mahat ॥

विवृद्धस्तुमुलः शब्दो द्यामगच्छन्महास्वनः । नानायुधनिकृत्तानां चेष्टतामातुरः स्वनः ॥

vivr̥ddhas tumulaḥ śabdo dyām agacchan mahāsvanaḥ । nānāyudhanikr̥ttānāṁ ceṣṭatām āturaḥ svanaḥ ॥

भूमावश्रूयत महांस्तदासीत्कृपणं महत् । पततां पतितानां च पत्त्यश्वरथहस्तिनाम् ॥

bhūmāv aśrūyata mahāṁs tadāsīt kr̥paṇaṁ mahat । patatāṁ patitānāṁ ca pattyaśvarathahastinām ॥

तेषु सर्वेष्वनीकेषु व्यतिषक्तेष्वनेकशः । स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे स्वांश्च स्वे परांश्च परान्परे ॥

teṣu sarveṣv anīkeṣu vyatiṣakteṣv anekaśaḥ । sve svāñ jaghnuḥ pare svāṁś ca sve parāṁś ca parān pare ॥

वीरबाहुविसृष्टाश्च योधेषु च गजेषु च । असयः प्रत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्विव ॥

vīrabāhuvisr̥ṣṭāś ca yodheṣu ca gajeṣu ca । asayaḥ pratyadr̥śyanta vāsasāṁ nejaneṣv iva ॥

उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः । स एव शब्दस्तद्रूपो वाससां निज्यतामिव ॥

udyatapratipiṣṭānāṁ khaḍgānāṁ vīrabāhubhiḥ । sa eva śabdas tadrūpo vāsasāṁ nijyatām iva ॥

अर्धासिभिस्तथा खड्गैस्तोमरैः सपरश्वधैः । निकृष्टयुद्धं संसक्तं महदासीत्सुदारुणम् ॥

ardhāsibhis tathā khaḍgais tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ । nikr̥ṣṭayuddhaṁ saṁsaktaṁ mahad āsīt sudāruṇam ॥

गजाश्वकायप्रभवां नरदेहप्रवाहिनीम् । शस्त्रमत्स्यसुसंपूर्णां मांसशोणितकर्दमाम् ॥

gajāśvakāyaprabhavāṁ naradehapravāhinīm । śastramatsyasusaṁpūrṇāṁ māṁsaśoṇitakardamām ॥

आर्तनादस्वनवतीं पताकावस्त्रफेनिलाम् । नदीं प्रावर्तयन्वीराः परलोकप्रवाहिनीम् ॥

ārtanādasvanavatīṁ patākāvastraphenilām । nadīṁ prāvartayan vīrāḥ paralokapravāhinīm ॥

शरशक्त्यर्दिताः क्लान्ता रात्रिमूढाल्पचेतसः । विष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिष्ठन्गजवाजिनः । संशुष्कवदना वीराः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः ॥

śaraśaktyarditāḥ klāntā rātrimūḍhālpacetasaḥ । viṣṭabhya sarvagātrāṇi vyatiṣṭhan gajavājinaḥ । saṁśuṣkavadanā vīrāḥ śirobhiś cārukuṇḍalaiḥ ॥

युद्धोपकरणैश्चान्यैस्तत्र तत्र प्रकाशितैः । क्रव्यादसंघैराकीर्णं मृतैरर्धमृतैरपि । नासीद्रथपथस्तत्र सर्वमायोधनं प्रति ॥

yuddhopakaraṇaiś cānyais tatra tatra prakāśitaiḥ । kravyādasaṁghair ākīrṇaṁ mr̥tair ardhamr̥tair api । nāsīd rathapathas tatra sarvam āyodhanaṁ prati ॥

मज्जत्सु चक्रेषु रथान्सत्त्वमास्थाय वाजिनः । कथंचिदवहञ्श्रान्ता वेपमानाः शरार्दिताः । कुलसत्त्वबलोपेता वाजिनो वारणोपमाः ॥

majjatsu cakreṣu rathān sattvam āsthāya vājinaḥ । kathaṁ cid avahañ śrāntā vepamānāḥ śarārditāḥ । kulasattvabalopetā vājino vāraṇopamāḥ ॥

विह्वलं तत्समुद्भ्रान्तं सभयं भारतातुरम् । बलमासीत्तदा सर्वमृते द्रोणार्जुनावुभौ ॥

vihvalaṁ tat samudbhrāntaṁ sabhayaṁ bhāratāturam । balam āsīt tadā sarvam r̥te droṇārjunāv ubhau ॥

तावेवास्तां निलयनं तावार्तायनमेव च । तावेवान्ये समासाद्य जग्मुर्वैवस्वतक्षयम् ॥

tāv evāstāṁ nilayanaṁ tāv ārtāyanam eva ca । tāv evānye samāsādya jagmur vaivasvatakṣayam ॥

आविग्नमभवत्सर्वं कौरवाणां महद्बलम् । पाञ्चालानां च संसक्तं न प्राज्ञायत किंचन ॥

āvignam abhavat sarvaṁ kauravāṇāṁ mahad balam । pāñcālānāṁ ca saṁsaktaṁ na prājñāyata kiṁ cana ॥

अन्तकाक्रीडसदृशे भीरूणां भयवर्धने । पृथिव्यां राजवंशानामुत्थिते महति क्षये ॥

antakākrīḍasadr̥śe bhīrūṇāṁ bhayavardhane । pr̥thivyāṁ rājavaṁśānām utthite mahati kṣaye ॥

न तत्र कर्णं न द्रोणं नार्जुनं न युधिष्ठिरम् । न भीमसेनं न यमौ न पाञ्चाल्यं न सात्यकिम् ॥

na tatra karṇaṁ na droṇaṁ nārjunaṁ na yudhiṣṭhiram । na bhīmasenaṁ na yamau na pāñcālyaṁ na sātyakim ॥

न च दुःशासनं द्रौणिं न दुर्योधनसौबलौ । न कृपं मद्रराजं वा कृतवर्माणमेव च ॥

na ca duḥśāsanaṁ drauṇiṁ na duryodhanasaubalau । na kr̥paṁ madrarājaṁ vā kr̥tavarmāṇam eva ca ॥

न चान्यान्नैव चात्मानं न क्षितिं न दिशस्तथा । पश्याम राजन्संसक्तान्सैन्येन रजसावृतान् ॥

na cānyān naiva cātmānaṁ na kṣitiṁ na diśas tathā । paśyāma rājan saṁsaktān sainyena rajasāvr̥tān ॥

संभ्रान्ते तुमुले घोरे रजोमेघे समुत्थिते । द्वितीयामिव संप्राप्ताममन्यन्त निशां तदा ॥

saṁbhrānte tumule ghore rajomeghe samutthite । dvitīyām iva saṁprāptām amanyanta niśāṁ tadā ॥

न ज्ञायन्ते कौरवेया न पाञ्चाला न पाण्डवाः । न दिशो न दिवं नोर्वीं न समं विषमं तथा ॥

na jñāyante kauraveyā na pāñcālā na pāṇḍavāḥ । na diśo na divaṁ norvīṁ na samaṁ viṣamaṁ tathā ॥

हस्तसंस्पर्शमापन्नान्परान्वाप्यथ वा स्वकान् । न्यपातयंस्तदा युद्धे नराः स्म विजयैषिणः ॥

hastasaṁsparśam āpannān parān vāpy atha vā svakān । nyapātayaṁs tadā yuddhe narāḥ sma vijayaiṣiṇaḥ ॥

उद्धूतत्वात्तु रजसः प्रसेकाच्छोणितस्य च । प्रशशाम रजो भौमं शीघ्रत्वादनिलस्य च ॥

uddhūtatvāt tu rajasaḥ prasekāc choṇitasya ca । praśaśāma rajo bhaumaṁ śīghratvād anilasya ca ॥

तत्र नागा हया योधा रथिनोऽथ पदातयः । पारिजातवनानीव व्यरोचन्रुधिरोक्षिताः ॥

tatra nāgā hayā yodhā rathino ’tha padātayaḥ । pārijātavanānīva vyarocan rudhirokṣitāḥ ॥

ततो दुर्योधनः कर्णो द्रोणो दुःशासनस्तथा । पाण्डवैः समसज्जन्त चतुर्भिश्चतुरो रथाः ॥

tato duryodhanaḥ karṇo droṇo duḥśāsanas tathā । pāṇḍavaiḥ samasajjanta caturbhiś caturo rathāḥ ॥

दुर्योधनः सह भ्रात्रा यमाभ्यां समसज्जत । वृकोदरेण राधेयो भारद्वाजेन चार्जुनः ॥

duryodhanaḥ saha bhrātrā yamābhyāṁ samasajjata । vr̥kodareṇa rādheyo bhāradvājena cārjunaḥ ॥

तद्घोरं महदाश्चर्यं सर्वे प्रैक्षन्समन्ततः । रथर्षभाणामुग्राणां संनिपातममानुषम् ॥

tad ghoraṁ mahad āścaryaṁ sarve praikṣan samantataḥ । ratharṣabhāṇām ugrāṇāṁ saṁnipātam amānuṣam ॥

रथमार्गैर्विचित्रैश्च विचित्ररथसंकुलम् । अपश्यन्रथिनो युद्धं विचित्रं चित्रयोधिनाम् ॥

rathamārgair vicitraiś ca vicitrarathasaṁkulam । apaśyan rathino yuddhaṁ vicitraṁ citrayodhinām ॥

यतमानाः पराक्रान्ताः परस्परजिगीषवः । जीमूता इव घर्मान्ते शरवर्षैरवाकिरन् ॥

yatamānāḥ parākrāntāḥ parasparajigīṣavaḥ । jīmūtā iva gharmānte śaravarṣair avākiran ॥

ते रथान्सूर्यसंकाशानास्थिताः पुरुषर्षभाः । अशोभन्त यथा मेघाः शारदाः समुपस्थिताः ॥

te rathān sūryasaṁkāśān āsthitāḥ puruṣarṣabhāḥ । aśobhanta yathā meghāḥ śāradāḥ samupasthitāḥ ॥

स्पर्धिनस्ते महेष्वासाः कृतयत्ना धनुर्धराः । अभ्यगच्छंस्तथान्योन्यं मत्ता गजवृषा इव ॥

spardhinas te maheṣvāsāḥ kr̥tayatnā dhanurdharāḥ । abhyagacchaṁs tathānyonyaṁ mattā gajavr̥ṣā iva ॥

न नूनं देहभेदोऽस्ति काले तस्मिन्समागते । यत्र सर्वे न युगपद्व्यशीर्यन्त महारथाः ॥

na nūnaṁ dehabhedo ’sti kāle tasmin samāgate । yatra sarve na yugapad vyaśīryanta mahārathāḥ ॥

बाहुभिश्चरणैश्छिन्नैः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः । कार्मुकैर्विशिखैः प्रासैः खड्गैः परशुपट्टिशैः ॥

bāhubhiś caraṇaiś chinnaiḥ śirobhiś cārukuṇḍalaiḥ । kārmukair viśikhaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ ॥

नालीकक्षुरनाराचैर्नखरैः शक्तितोमरैः । अन्यैश्च विविधाकारैर्धौतैः प्रहरणोत्तमैः ॥

nālīkakṣuranārācair nakharaiḥ śaktitomaraiḥ । anyaiś ca vividhākārair dhautaiḥ praharaṇottamaiḥ ॥

चित्रैश्च विविधाकारैः शरीरावरणैरपि । विचित्रैश्च रथैर्भग्नैर्हतैश्च गजवाजिभिः ॥

citraiś ca vividhākāraiḥ śarīrāvaraṇair api । vicitraiś ca rathair bhagnair hataiś ca gajavājibhiḥ ॥

शून्यैश्च नगराकारैर्हतयोधध्वजै रथैः । अमनुष्यैर्हयैस्त्रस्तैः कृष्यमाणैस्ततस्ततः ॥

śūnyaiś ca nagarākārair hatayodhadhvajai rathaiḥ । amanuṣyair hayais trastaiḥ kr̥ṣyamāṇais tatas tataḥ ॥

वातायमानैरसकृद्धतवीरैरलंकृतैः । व्यजनैः कङ्कटैश्चैव ध्वजैश्च विनिपातितैः ॥

vātāyamānair asakr̥d dhatavīrair alaṁkr̥taiḥ । vyajanaiḥ kaṅkaṭaiś caiva dhvajaiś ca vinipātitaiḥ ॥

छत्रैराभरणैर्वस्त्रैर्माल्यैश्च सुसुगन्धिभिः । हारैः किरीटैर्मुकुटैरुष्णीषैः किङ्किणीगणैः ॥

chatrair ābharaṇair vastrair mālyaiś ca susugandhibhiḥ । hāraiḥ kirīṭair mukuṭair uṣṇīṣaiḥ kiṅkiṇīgaṇaiḥ ॥

उरस्यैर्मणिभिर्निष्कैश्चूडामणिभिरेव च । आसीदायोधनं तत्र नभस्तारागणैरिव ॥

urasyair maṇibhir niṣkaiś cūḍāmaṇibhir eva ca । āsīd āyodhanaṁ tatra nabhas tārāgaṇair iva ॥

ततो दुर्योधनस्यासीन्नकुलेन समागमः । अमर्षितेन क्रुद्धस्य क्रुद्धेनामर्षितस्य च ॥

tato duryodhanasyāsīn nakulena samāgamaḥ । amarṣitena kruddhasya kruddhenāmarṣitasya ca ॥

अपसव्यं चकाराथ माद्रीपुत्रस्तवात्मजम् । किरञ्शरशतैर्हृष्टस्तत्र नादो महानभूत् ॥

apasavyaṁ cakārātha mādrīputras tavātmajam । kirañ śaraśatair hr̥ṣṭas tatra nādo mahān abhūt ॥

अपसव्यं कृतः संख्ये भ्रातृव्येनात्यमर्षिणा । सोऽमर्षितस्तमप्याजौ प्रतिचक्रेऽपसव्यतः ॥

apasavyaṁ kr̥taḥ saṁkhye bhrātr̥vyenātyamarṣiṇā । so ’marṣitas tam apy ājau praticakre ’pasavyataḥ ॥

ततः प्रतिचिकीर्षन्तमपसव्यं तु ते सुतम् । न्यवारयत तेजस्वी नकुलश्चित्रमार्गवित् ॥

tataḥ praticikīrṣantam apasavyaṁ tu te sutam । nyavārayata tejasvī nakulaś citramārgavit ॥

सर्वतो विनिवार्यैनं शरजालेन पीडयन् । विमुखं नकुलश्चक्रे तत्सैन्याः समपूजयन् ॥

sarvato vinivāryainaṁ śarajālena pīḍayan । vimukhaṁ nakulaś cakre tat sainyāḥ samapūjayan ॥

तिष्ठ तिष्ठेति नकुलो बभाषे तनयं तव । संस्मृत्य सर्वदुःखानि तव दुर्मन्त्रितेन च ॥

tiṣṭha tiṣṭheti nakulo babhāṣe tanayaṁ tava । saṁsmr̥tya sarvaduḥkhāni tava durmantritena ca ॥