Adhyāya 161

संजय उवाच । त्रिभागमात्रशेषायां रात्र्यां युद्धमवर्तत । कुरूणां पाण्डवानां च संहृष्टानां विशां पते ॥

saṁjaya uvāca । tribhāgamātraśeṣāyāṁ rātryāṁ yuddham avartata । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca saṁhr̥ṣṭānāṁ viśāṁ pate ॥

अथ चन्द्रप्रभां मुष्णन्नादित्यस्य पुरःसरः । अरुणोऽभ्युदयां चक्रे ताम्रीकुर्वन्निवाम्बरम् ॥

atha candraprabhāṁ muṣṇann ādityasya puraḥsaraḥ । aruṇo ’bhyudayāṁ cakre tāmrīkurvann ivāmbaram ॥

ततो द्वैधीकृते सैन्ये द्रोणः सोमकपाण्डवान् । अभ्यद्रवत्सपाञ्चालान्दुर्योधनपुरोगमः ॥

tato dvaidhīkr̥te sainye droṇaḥ somakapāṇḍavān । abhyadravat sapāñcālān duryodhanapurogamaḥ ॥

द्वैधीभूतान्कुरून्दृष्ट्वा माधवोऽर्जुनमब्रवीत् । सपत्नान्सव्यतः कुर्मि सव्यसाचिन्निमान्कुरून् ॥

dvaidhībhūtān kurūn dr̥ṣṭvā mādhavo ’rjunam abravīt । sapatnān savyataḥ kurmi savyasācinn imān kurūn ॥

स माधवमनुज्ञाय कुरुष्वेति धनंजयः । द्रोणकर्णौ महेष्वासौ सव्यतः पर्यवर्तत ॥

sa mādhavam anujñāya kuruṣveti dhanaṁjayaḥ । droṇakarṇau maheṣvāsau savyataḥ paryavartata ॥

अभिप्रायं तु कृष्णस्य ज्ञात्वा परपुरंजयः । आजिशीर्षगतं दृष्ट्वा भीमसेनं समासदत् ॥

abhiprāyaṁ tu kr̥ṣṇasya jñātvā parapuraṁjayaḥ । ājiśīrṣagataṁ dr̥ṣṭvā bhīmasenaṁ samāsadat ॥

भीम उवाच । अर्जुनार्जुन बीभत्सो शृणु मे तत्त्वतो वचः । यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः ॥

bhīma uvāca । arjunārjuna bībhatso śr̥ṇu me tattvato vacaḥ । yadarthaṁ kṣatriyā sūte tasya kālo ’yam āgataḥ ॥

अस्मिंश्चेदागते काले श्रेयो न प्रतिपत्स्यसे । असंभावितरूपः सन्नानृशंस्यं करिष्यसि ॥

asmiṁś ced āgate kāle śreyo na pratipatsyase । asaṁbhāvitarūpaḥ sann ānr̥śaṁsyaṁ kariṣyasi ॥

सत्यश्रीधर्मयशसां वीर्येणानृण्यमाप्नुहि । भिन्ध्यनीकं युधां श्रेष्ठ सव्यसाचिन्निमान्कुरु ॥

satyaśrīdharmayaśasāṁ vīryeṇānr̥ṇyam āpnuhi । bhindhy anīkaṁ yudhāṁ śreṣṭha savyasācinn imān kuru ॥

संजय उवाच । स सव्यसाची भीमेन चोदितः केशवेन च । कर्णद्रोणावतिक्रम्य समन्तात्पर्यवारयत् ॥

saṁjaya uvāca । sa savyasācī bhīmena coditaḥ keśavena ca । karṇadroṇāv atikramya samantāt paryavārayat ॥

तमाजिशीर्षमायान्तं दहन्तं क्षत्रियर्षभान् । पराक्रान्तं पराक्रम्य यतन्तः क्षत्रियर्षभाः । नाशक्नुवन्वारयितुं वर्धमानमिवानलम् ॥

tam ājiśīrṣam āyāntaṁ dahantaṁ kṣatriyarṣabhān । parākrāntaṁ parākramya yatantaḥ kṣatriyarṣabhāḥ । nāśaknuvan vārayituṁ vardhamānam ivānalam ॥

अथ दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः । अभ्यवर्षञ्शरव्रातैः कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥

atha duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ । abhyavarṣañ śaravrātaiḥ kuntīputraṁ dhanaṁjayam ॥

तेषामस्त्राणि सर्वेषामुत्तमास्त्रविदां वरः । कदर्थीकृत्य राजेन्द्र शरवर्षैरवाकिरत् ॥

teṣām astrāṇi sarveṣām uttamāstravidāṁ varaḥ । kadarthīkr̥tya rājendra śaravarṣair avākirat ॥

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य लघुहस्तो धनंजयः । सर्वानविध्यन्निशितैर्दशभिर्दशभिः शरैः ॥

astrair astrāṇi saṁvārya laghuhasto dhanaṁjayaḥ । sarvān avidhyan niśitair daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ ॥

उद्धूता रजसो वृष्टिः शरवृष्टिस्तथैव च । तमश्च घोरं शब्दश्च तदा समभवन्महान् ॥

uddhūtā rajaso vr̥ṣṭiḥ śaravr̥ṣṭis tathaiva ca । tamaś ca ghoraṁ śabdaś ca tadā samabhavan mahān ॥

न द्यौर्न भूमिर्न दिशः प्राज्ञायन्त तथा गते । सैन्येन रजसा मूढं सर्वमन्धमिवाभवत् ॥

na dyaur na bhūmir na diśaḥ prājñāyanta tathā gate । sainyena rajasā mūḍhaṁ sarvam andham ivābhavat ॥

नैव ते न वयं राजन्प्रज्ञासिष्म परस्परम् । उद्देशेन हि तेन स्म समयुध्यन्त पार्थिवाः ॥

naiva te na vayaṁ rājan prajñāsiṣma parasparam । uddeśena hi tena sma samayudhyanta pārthivāḥ ॥

विरथा रथिनो राजन्समासाद्य परस्परम् । केशेषु समसज्जन्त कवचेषु भुजेषु च ॥

virathā rathino rājan samāsādya parasparam । keśeṣu samasajjanta kavaceṣu bhujeṣu ca ॥

हताश्वा हतसूताश्च निश्चेष्टा रथिनस्तदा । जीवन्त इव तत्र स्म व्यदृश्यन्त भयार्दिताः ॥

hatāśvā hatasūtāś ca niśceṣṭā rathinas tadā । jīvanta iva tatra sma vyadr̥śyanta bhayārditāḥ ॥

हतान्गजान्समाश्लिष्य पर्वतानिव वाजिनः । गतसत्त्वा व्यदृश्यन्त तथैव सह सादिभिः ॥

hatān gajān samāśliṣya parvatān iva vājinaḥ । gatasattvā vyadr̥śyanta tathaiva saha sādibhiḥ ॥

ततस्त्वभ्यवसृत्यैव संग्रामादुत्तरां दिशम् । अतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूम इव पावकः ॥

tatas tv abhyavasr̥tyaiva saṁgrāmād uttarāṁ diśam । atiṣṭhad āhave droṇo vidhūma iva pāvakaḥ ॥

तमाजिशीर्षादेकान्तमपक्रान्तं निशाम्य तु । समकम्पन्त सैन्यानि पाण्डवानां विशां पते ॥

tam ājiśīrṣād ekāntam apakrāntaṁ niśāmya tu । samakampanta sainyāni pāṇḍavānāṁ viśāṁ pate ॥

भ्राजमानं श्रिया युक्तं ज्वलन्तमिव तेजसा । द्रोणं दृष्ट्वारयस्त्रेसुश्चेलुर्मम्लुश्च मारिष ॥

bhrājamānaṁ śriyā yuktaṁ jvalantam iva tejasā । droṇaṁ dr̥ṣṭvārayas tresuś celur mamluś ca māriṣa ॥

आह्वयन्तं परानीकं प्रभिन्नमिव वारणम् । नैनं शशंसिरे जेतुं दानवा वासवं यथा ॥

āhvayantaṁ parānīkaṁ prabhinnam iva vāraṇam । nainaṁ śaśaṁsire jetuṁ dānavā vāsavaṁ yathā ॥

केचिदासन्निरुत्साहाः केचित्क्रुद्धा मनस्विनः । विस्मिताश्चाभवन्केचित्केचिदासन्नमर्षिताः ॥

ke cid āsan nirutsāhāḥ ke cit kruddhā manasvinaḥ । vismitāś cābhavan ke cit ke cid āsann amarṣitāḥ ॥

हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपिंषन्नराधिपाः । अपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्छिताः ॥

hastair hastāgram apare pratyapiṁṣan narādhipāḥ । apare daśanair oṣṭhān adaśan krodhamūrchitāḥ ॥

व्याक्षिपन्नायुधानन्ये ममृदुश्चापरे भुजान् । अन्ये चान्वपतन्द्रोणं त्यक्तात्मानो महौजसः ॥

vyākṣipann āyudhān anye mamr̥duś cāpare bhujān । anye cānvapatan droṇaṁ tyaktātmāno mahaujasaḥ ॥

पाञ्चालास्तु विशेषेण द्रोणसायकपीडिताः । समसज्जन्त राजेन्द्र समरे भृशवेदनाः ॥

pāñcālās tu viśeṣeṇa droṇasāyakapīḍitāḥ । samasajjanta rājendra samare bhr̥śavedanāḥ ॥

ततो विराटद्रुपदौ द्रोणं प्रतिययू रणे । तथा चरन्तं संग्रामे भृशं समरदुर्जयम् ॥

tato virāṭadrupadau droṇaṁ pratiyayū raṇe । tathā carantaṁ saṁgrāme bhr̥śaṁ samaradurjayam ॥

द्रुपदस्य ततः पौत्रास्त्रय एव विशां पते । चेदयश्च महेष्वासा द्रोणमेवाभ्ययुर्युधि ॥

drupadasya tataḥ pautrās traya eva viśāṁ pate । cedayaś ca maheṣvāsā droṇam evābhyayur yudhi ॥

तेषां द्रुपदपौत्राणां त्रयाणां निशितैः शरैः । त्रिभिर्द्रोणोऽहरत्प्राणांस्ते हता न्यपतन्भुवि ॥

teṣāṁ drupadapautrāṇāṁ trayāṇāṁ niśitaiḥ śaraiḥ । tribhir droṇo ’harat prāṇāṁs te hatā nyapatan bhuvi ॥

ततो द्रोणोऽजयद्युद्धे चेदिकेकयसृञ्जयान् । मत्स्यांश्चैवाजयत्सर्वान्भारद्वाजो महारथः ॥

tato droṇo ’jayad yuddhe cedikekayasr̥ñjayān । matsyāṁś caivājayat sarvān bhāradvājo mahārathaḥ ॥

ततस्तु द्रुपदः क्रोधाच्छरवर्षमवाकिरत् । द्रोणं प्रति महाराज विराटश्चैव संयुगे ॥

tatas tu drupadaḥ krodhāc charavarṣam avākirat । droṇaṁ prati mahārāja virāṭaś caiva saṁyuge ॥

ततो द्रोणः सुपीताभ्यां भल्लाभ्यामरिमर्दनः । द्रुपदं च विराटं च प्रैषीद्वैवस्वतक्षयम् ॥

tato droṇaḥ supītābhyāṁ bhallābhyām arimardanaḥ । drupadaṁ ca virāṭaṁ ca praiṣīd vaivasvatakṣayam ॥

हते विराटे द्रुपदे केकयेषु तथैव च । तथैव चेदिमत्स्येषु पाञ्चालेषु तथैव च । हतेषु त्रिषु वीरेषु द्रुपदस्य च नप्तृषु ॥

hate virāṭe drupade kekayeṣu tathaiva ca । tathaiva cedimatsyeṣu pāñcāleṣu tathaiva ca । hateṣu triṣu vīreṣu drupadasya ca naptr̥ṣu ॥

द्रोणस्य कर्म तद्दृष्ट्वा कोपदुःखसमन्वितः । शशाप रथिनां मध्ये धृष्टद्युम्नो महामनाः ॥

droṇasya karma tad dr̥ṣṭvā kopaduḥkhasamanvitaḥ । śaśāpa rathināṁ madhye dhr̥ṣṭadyumno mahāmanāḥ ॥

इष्टापूर्तात्तथा क्षात्राद्ब्राह्मण्याच्च स नश्यतु । द्रोणो यस्याद्य मुच्येत यो वा द्रोणात्पराङ्मुखः ॥

iṣṭāpūrtāt tathā kṣātrād brāhmaṇyāc ca sa naśyatu । droṇo yasyādya mucyeta yo vā droṇāt parāṅmukhaḥ ॥

इति तेषां प्रतिश्रुत्य मध्ये सर्वधनुष्मताम् । आयाद्द्रोणं सहानीकः पाञ्चाल्यः परवीरहा । पाञ्चालास्त्वेकतो द्रोणमभ्यघ्नन्पाण्डवान्यतः ॥

iti teṣāṁ pratiśrutya madhye sarvadhanuṣmatām । āyād droṇaṁ sahānīkaḥ pāñcālyaḥ paravīrahā । pāñcālās tv ekato droṇam abhyaghnan pāṇḍavānyataḥ ॥

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः । सोदर्याश्च यथा मुख्यास्तेऽरक्षन्द्रोणमाहवे ॥

duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ । sodaryāś ca yathā mukhyās te ’rakṣan droṇam āhave ॥

रक्ष्यमाणं तथा द्रोणं समरे तैर्महात्मभिः । यतमानापि पाञ्चाला न शेकुः प्रतिवीक्षितुम् ॥

rakṣyamāṇaṁ tathā droṇaṁ samare tair mahātmabhiḥ । yatamānāpi pāñcālā na śekuḥ prativīkṣitum ॥

तत्राक्रुध्यद्भीमसेनो धृष्टद्युम्नस्य मारिष । स एनं वाग्भिरुग्राभिस्ततक्ष पुरुषर्षभ ॥

tatrākrudhyad bhīmaseno dhr̥ṣṭadyumnasya māriṣa । sa enaṁ vāgbhir ugrābhis tatakṣa puruṣarṣabha ॥

द्रुपदस्य कुले जातः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमः । कः क्षत्रियो मन्यमानः प्रेक्षेतारिमवस्थितम् ॥

drupadasya kule jātaḥ sarvāstreṣv astravittamaḥ । kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ prekṣetārim avasthitam ॥

पितृपुत्रवधं प्राप्य पुमान्कः परिहापयेत् । विशेषतस्तु शपथं शपित्वा राजसंसदि ॥

pitr̥putravadhaṁ prāpya pumān kaḥ parihāpayet । viśeṣatas tu śapathaṁ śapitvā rājasaṁsadi ॥

एष वैश्वानर इव समिद्धः स्वेन तेजसा । शरचापेन्धनो द्रोणः क्षत्रं दहति तेजसा ॥

eṣa vaiśvānara iva samiddhaḥ svena tejasā । śaracāpendhano droṇaḥ kṣatraṁ dahati tejasā ॥

पुरा करोति निःशेषां पाण्डवानामनीकिनीम् । स्थिताः पश्यत मे कर्म द्रोणमेव व्रजाम्यहम् ॥

purā karoti niḥśeṣāṁ pāṇḍavānām anīkinīm । sthitāḥ paśyata me karma droṇam eva vrajāmy aham ॥

इत्युक्त्वा प्राविशत्क्रुद्धो द्रोणानीकं वृकोदरः । दृढैः पूर्णायतोत्सृष्टैर्द्रावयंस्तव वाहिनीम् ॥

ity uktvā prāviśat kruddho droṇānīkaṁ vr̥kodaraḥ । dr̥ḍhaiḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭair drāvayaṁs tava vāhinīm ॥

धृष्टद्युम्नोऽपि पाञ्चाल्यः प्रविश्य महतीं चमूम् । आससाद रणे द्रोणं तदासीत्तुमुलं महत् ॥

dhr̥ṣṭadyumno ’pi pāñcālyaḥ praviśya mahatīṁ camūm । āsasāda raṇe droṇaṁ tadāsīt tumulaṁ mahat ॥

नैव नस्तादृशं युद्धं दृष्टपूर्वं न च श्रुतम् । यथा सूर्योदये राजन्समुत्पिञ्जोऽभवन्महान् ॥

naiva nas tādr̥śaṁ yuddhaṁ dr̥ṣṭapūrvaṁ na ca śrutam । yathā sūryodaye rājan samutpiñjo ’bhavan mahān ॥

संसक्तानि व्यदृश्यन्त रथवृन्दानि मारिष । हतानि च विकीर्णानि शरीराणि शरीरिणाम् ॥

saṁsaktāni vyadr̥śyanta rathavr̥ndāni māriṣa । hatāni ca vikīrṇāni śarīrāṇi śarīriṇām ॥

केचिदन्यत्र गच्छन्तः पथि चान्यैरुपद्रुताः । विमुखाः पृष्ठतश्चान्ये ताड्यन्ते पार्श्वतोऽपरे ॥

ke cid anyatra gacchantaḥ pathi cānyair upadrutāḥ । vimukhāḥ pr̥ṣṭhataś cānye tāḍyante pārśvato ’pare ॥

तथा संसक्तयुद्धं तदभवद्भृशदारुणम् । अथ संध्यागतः सूर्यः क्षणेन समपद्यत ॥

tathā saṁsaktayuddhaṁ tad abhavad bhr̥śadāruṇam । atha saṁdhyāgataḥ sūryaḥ kṣaṇena samapadyata ॥