Adhyāya 155

संजय उवाच । हैडिम्बं निहतं दृष्ट्वा विकीर्णमिव पर्वतम् । पाण्डवा दीनमनसः सर्वे बाष्पाकुलेक्षणाः ॥

saṁjaya uvāca । haiḍimbaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā vikīrṇam iva parvatam । pāṇḍavā dīnamanasaḥ sarve bāṣpākulekṣaṇāḥ ॥

वासुदेवस्तु हर्षेण महताभिपरिप्लुतः । ननाद सिंहवन्नादं व्यथयन्निव भारत । विनद्य च महानादं पर्यष्वजत फल्गुनम् ॥

vāsudevas tu harṣeṇa mahatābhipariplutaḥ । nanāda siṁhavan nādaṁ vyathayann iva bhārata । vinadya ca mahānādaṁ paryaṣvajata phalgunam ॥

स विनद्य महानादमभीशून्संनियम्य च । ननर्त हर्षसंवीतो वातोद्धूत इव द्रुमः ॥

sa vinadya mahānādam abhīśūn saṁniyamya ca । nanarta harṣasaṁvīto vātoddhūta iva drumaḥ ॥

ततो विनिर्भ्राम्य पुनः पार्थमास्फोट्य चासकृत् । रथोपस्थगतो भीमं प्राणदत्पुनरच्युतः ॥

tato vinirbhrāmya punaḥ pārtham āsphoṭya cāsakr̥t । rathopasthagato bhīmaṁ prāṇadat punar acyutaḥ ॥

प्रहृष्टमनसं ज्ञात्वा वासुदेवं महाबलम् । अब्रवीदर्जुनो राजन्नातिहृष्टमना इव ॥

prahr̥ṣṭamanasaṁ jñātvā vāsudevaṁ mahābalam । abravīd arjuno rājan nātihr̥ṣṭamanā iva ॥

अतिहर्षोऽयमस्थाने तवाद्य मधुसूदन । शोकस्थाने परे प्राप्ते हैडिम्बस्य वधेन वै ॥

atiharṣo ’yam asthāne tavādya madhusūdana । śokasthāne pare prāpte haiḍimbasya vadhena vai ॥

विमुखानि च सैन्यानि हतं दृष्ट्वा घटोत्कचम् । वयं च भृशमाविग्ना हैडिम्बस्य निपातनात् ॥

vimukhāni ca sainyāni hataṁ dr̥ṣṭvā ghaṭotkacam । vayaṁ ca bhr̥śam āvignā haiḍimbasya nipātanāt ॥

नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति जनार्दन । तदद्य शंस मे पृष्टः सत्यं सत्यवतां वर ॥

naitat kāraṇam alpaṁ hi bhaviṣyati janārdana । tad adya śaṁsa me pr̥ṣṭaḥ satyaṁ satyavatāṁ vara ॥

यद्येतन्न रहस्यं ते वक्तुमर्हस्यरिंदम । धैर्यस्य वैकृतं ब्रूहि त्वमद्य मधुसूदन ॥

yady etan na rahasyaṁ te vaktum arhasy ariṁdama । dhairyasya vaikr̥taṁ brūhi tvam adya madhusūdana ॥

समुद्रस्येव संक्षोभो मेरोरिव विसर्पणम् । तथैतल्लाघवं मन्ये तव कर्म जनार्दन ॥

samudrasyeva saṁkṣobho meror iva visarpaṇam । tathaital lāghavaṁ manye tava karma janārdana ॥

वासुदेव उवाच । अतिहर्षमिमं प्राप्तं शृणु मे त्वं धनंजय । अतीव मनसः सद्यः प्रसादकरमुत्तमम् ॥

vāsudeva uvāca । atiharṣam imaṁ prāptaṁ śr̥ṇu me tvaṁ dhanaṁjaya । atīva manasaḥ sadyaḥ prasādakaram uttamam ॥

शक्तिं घटोत्कचेनेमां व्यंसयित्वा महाद्युते । कर्णं निहतमेवाजौ विद्धि सद्यो धनंजय ॥

śaktiṁ ghaṭotkacenemāṁ vyaṁsayitvā mahādyute । karṇaṁ nihatam evājau viddhi sadyo dhanaṁjaya ॥

शक्तिहस्तं पुनः कर्णं को लोकेऽस्ति पुमानिह । य एनमभितस्तिष्ठेत्कार्त्तिकेयमिवाहवे ॥

śaktihastaṁ punaḥ karṇaṁ ko loke ’sti pumān iha । ya enam abhitas tiṣṭhet kārttikeyam ivāhave ॥

दिष्ट्यापनीतकवचो दिष्ट्यापहृतकुण्डलः । दिष्ट्या च व्यंसिता शक्तिरमोघास्य घटोत्कचे ॥

diṣṭyāpanītakavaco diṣṭyāpahr̥takuṇḍalaḥ । diṣṭyā ca vyaṁsitā śaktir amoghāsya ghaṭotkace ॥

यदि हि स्यात्सकवचस्तथैव च सकुण्डलः । सामरानपि लोकांस्त्रीनेकः कर्णो जयेद्बली ॥

yadi hi syāt sakavacas tathaiva ca sakuṇḍalaḥ । sāmarān api lokāṁs trīn ekaḥ karṇo jayed balī ॥

वासवो वा कुबेरो वा वरुणो वा जलेश्वरः । यमो वा नोत्सहेत्कर्णं रणे प्रतिसमासितुम् ॥

vāsavo vā kubero vā varuṇo vā jaleśvaraḥ । yamo vā notsahet karṇaṁ raṇe pratisamāsitum ॥

गाण्डीवमायम्य भवांश्चक्रं वाहं सुदर्शनम् । न शक्तौ स्वो रणे जेतुं तथायुक्तं नरर्षभम् ॥

gāṇḍīvam āyamya bhavāṁś cakraṁ vāhaṁ sudarśanam । na śaktau svo raṇe jetuṁ tathāyuktaṁ nararṣabham ॥

त्वद्धितार्थं तु शक्रेण मायया हृतकुण्डलः । विहीनकवचश्चायं कृतः परपुरंजयः ॥

tvaddhitārthaṁ tu śakreṇa māyayā hr̥takuṇḍalaḥ । vihīnakavacaś cāyaṁ kr̥taḥ parapuraṁjayaḥ ॥

उत्कृत्य कवचं यस्मात्कुण्डले विमले च ते । प्रादाच्छक्राय कर्णो वै तेन वैकर्तनः स्मृतः ॥

utkr̥tya kavacaṁ yasmāt kuṇḍale vimale ca te । prādāc chakrāya karṇo vai tena vaikartanaḥ smr̥taḥ ॥

आशीविष इव क्रुद्धः स्तम्भितो मन्त्रतेजसा । तथाद्य भाति कर्णो मे शान्तज्वाल इवानलः ॥

āśīviṣa iva kruddhaḥ stambhito mantratejasā । tathādya bhāti karṇo me śāntajvāla ivānalaḥ ॥

यदा प्रभृति कर्णाय शक्तिर्दत्ता महात्मना । वासवेन महाबाहो प्राप्ता यासौ घटोत्कचे ॥

yadā prabhr̥ti karṇāya śaktir dattā mahātmanā । vāsavena mahābāho prāptā yāsau ghaṭotkace ॥

कुण्डलाभ्यां निमायाथ दिव्येन कवचेन च । तां प्राप्यामन्यत वृषा सततं त्वां हतं रणे ॥

kuṇḍalābhyāṁ nimāyātha divyena kavacena ca । tāṁ prāpyāmanyata vr̥ṣā satataṁ tvāṁ hataṁ raṇe ॥

एवं गतेऽपि शक्योऽयं हन्तुं नान्येन केनचित् । ऋते त्वा पुरुषव्याघ्र शपे सत्येन चानघ ॥

evaṁ gate ’pi śakyo ’yaṁ hantuṁ nānyena kena cit । r̥te tvā puruṣavyāghra śape satyena cānagha ॥

ब्रह्मण्यः सत्यवादी च तपस्वी नियतव्रतः । रिपुष्वपि दयावांश्च तस्मात्कर्णो वृषा स्मृतः ॥

brahmaṇyaḥ satyavādī ca tapasvī niyatavrataḥ । ripuṣv api dayāvāṁś ca tasmāt karṇo vr̥ṣā smr̥taḥ ॥

युद्धशौण्डो महाबाहुर्नित्योद्यतशरासनः । केसरीव वने मर्दन्मत्तमातङ्गयूथपान् । विमदान्रथशार्दूलान्कुरुते रणमूर्धनि ॥

yuddhaśauṇḍo mahābāhur nityodyataśarāsanaḥ । kesarīva vane mardan mattamātaṅgayūthapān । vimadān rathaśārdūlān kurute raṇamūrdhani ॥

मध्यंगत इवादित्यो यो न शक्यो निरीक्षितुम् । त्वदीयैः पुरुषव्याघ्र योधमुख्यैर्महात्मभिः । शरजालसहस्रांशुः शरदीव दिवाकरः ॥

madhyaṁgata ivādityo yo na śakyo nirīkṣitum । tvadīyaiḥ puruṣavyāghra yodhamukhyair mahātmabhiḥ । śarajālasahasrāṁśuḥ śaradīva divākaraḥ ॥

तपान्ते तोयदो यद्वच्छरधाराः क्षरत्यसौ । दिव्यास्त्रजलदः कर्णः पर्जन्य इव वृष्टिमान् । सोऽद्य मानुषतां प्राप्तो विमुक्तः शक्रदत्तया ॥

tapānte toyado yadvac charadhārāḥ kṣaraty asau । divyāstrajaladaḥ karṇaḥ parjanya iva vr̥ṣṭimān । so ’dya mānuṣatāṁ prāpto vimuktaḥ śakradattayā ॥

एको हि योगोऽस्य भवेद्वधाय; छिद्रे ह्येनं स्वप्रमत्तः प्रमत्तम् । कृच्छ्रप्राप्तं रथचक्रे निमग्ने; हन्याः पूर्वं त्वं तु संज्ञां विचार्य ॥

eko hi yogo ’sya bhaved vadhāya; chidre hy enaṁ svapramattaḥ pramattam । kr̥cchraprāptaṁ rathacakre nimagne; hanyāḥ pūrvaṁ tvaṁ tu saṁjñāṁ vicārya ॥

जरासंधश्चेदिराजो महात्मा; महाबलश्चैकलव्यो निषादः । एकैकशो निहताः सर्व एव; योगैस्तैस्तैस्त्वद्धितार्थं मयैव ॥

jarāsaṁdhaś cedirājo mahātmā; mahābalaś caikalavyo niṣādaḥ । ekaikaśo nihatāḥ sarva eva; yogais tais tais tvaddhitārthaṁ mayaiva ॥

अथापरे निहता राक्षसेन्द्रा; हिडिम्बकिर्मीरबकप्रधानाः । अलायुधः परसैन्यावमर्दी; घटोत्कचश्चोग्रकर्मा तरस्वी ॥

athāpare nihatā rākṣasendrā; hiḍimbakirmīrabakapradhānāḥ । alāyudhaḥ parasainyāvamardī; ghaṭotkacaś cograkarmā tarasvī ॥