Adhyāya 156

अर्जुन उवाच । कथमस्मद्धितार्थं ते कैश्च योगैर्जनार्दन । जरासंधप्रभृतयो घातिताः पृथिवीष्वराः ॥

arjuna uvāca । katham asmaddhitārthaṁ te kaiś ca yogair janārdana । jarāsaṁdhaprabhr̥tayo ghātitāḥ pr̥thivīṣvarāḥ ॥

वासुदेव उवाच । जरासंधश्चेदिराजो नैषादिश्च महाबलः । यदि स्युर्न हताः पूर्वमिदानीं स्युर्भयंकराः ॥

vāsudeva uvāca । jarāsaṁdhaś cedirājo naiṣādiś ca mahābalaḥ । yadi syur na hatāḥ pūrvam idānīṁ syur bhayaṁkarāḥ ॥

सुयोधनस्तानवश्यं वृणुयाद्रथसत्तमान् । तेऽस्माभिर्नित्यसंदुष्टाः संश्रयेयुश्च कौरवान् ॥

suyodhanas tān avaśyaṁ vr̥ṇuyād rathasattamān । te ’smābhir nityasaṁduṣṭāḥ saṁśrayeyuś ca kauravān ॥

ते हि वीरा महात्मानः कृतास्त्रा दृढयोधिनः । धार्तराष्ट्रीं चमूं कृत्स्नां रक्षेयुरमरा इव ॥

te hi vīrā mahātmānaḥ kr̥tāstrā dr̥ḍhayodhinaḥ । dhārtarāṣṭrīṁ camūṁ kr̥tsnāṁ rakṣeyur amarā iva ॥

सूतपुत्रो जरासंधश्चेदिराजो निषादजः । सुयोधनं समाश्रित्य तपेरन्पृथिवीमिमाम् ॥

sūtaputro jarāsaṁdhaś cedirājo niṣādajaḥ । suyodhanaṁ samāśritya taperan pr̥thivīm imām ॥

योगैरपि हता यैस्ते तान्मे शृणु धनंजय । अजय्या हि विना योगैर्मृधे ते दैवतैरपि ॥

yogair api hatā yais te tān me śr̥ṇu dhanaṁjaya । ajayyā hi vinā yogair mr̥dhe te daivatair api ॥

एकैको हि पृथक्तेषां समस्तां सुरवाहिनीम् । योधयेत्समरे पार्थ लोकपालाभिरक्षिताम् ॥

ekaiko hi pr̥thak teṣāṁ samastāṁ suravāhinīm । yodhayet samare pārtha lokapālābhirakṣitām ॥

जरासंधो हि रुषितो रौहिणेयप्रधर्षितः । अस्मद्वधार्थं चिक्षेप गदां वै लोहितामुखीम् ॥

jarāsaṁdho hi ruṣito rauhiṇeyapradharṣitaḥ । asmadvadhārthaṁ cikṣepa gadāṁ vai lohitāmukhīm ॥

सीमन्तमिव कुर्वाणां नभसः पावकप्रभाम् । व्यदृश्यतापतन्ती सा शक्रमुक्ता यथाशनिः ॥

sīmantam iva kurvāṇāṁ nabhasaḥ pāvakaprabhām । vyadr̥śyatāpatantī sā śakramuktā yathāśaniḥ ॥

तामापतन्तीं दृष्ट्वैव गदां रोहिणिनन्दनः । प्रतिघातार्थमस्त्रं वै स्थूणाकर्णमवासृजत् ॥

tām āpatantīṁ dr̥ṣṭvaiva gadāṁ rohiṇinandanaḥ । pratighātārtham astraṁ vai sthūṇākarṇam avāsr̥jat ॥

अस्त्रवेगप्रतिहता सा गदा प्रापतद्भुवि । दारयन्ती धरां देवीं कम्पयन्तीव पर्वतान् ॥

astravegapratihatā sā gadā prāpatad bhuvi । dārayantī dharāṁ devīṁ kampayantīva parvatān ॥

तत्र स्म राक्षसी घोरा जरा नामाशुविक्रमा । संधयामास तं जातं जरासंधमरिंदमम् ॥

tatra sma rākṣasī ghorā jarā nāmāśuvikramā । saṁdhayām āsa taṁ jātaṁ jarāsaṁdham ariṁdamam ॥

द्वाभ्यां जातो हि मातृभ्यामर्धदेहः पृथक्पृथक् । तया स संधितो यस्माज्जरासंधस्ततः स्मृतः ॥

dvābhyāṁ jāto hi mātr̥bhyām ardhadehaḥ pr̥thak pr̥thak । tayā sa saṁdhito yasmāj jarāsaṁdhas tataḥ smr̥taḥ ॥

सा तु भूमिगता पार्थ हता ससुतबान्धवा । गदया तेन चास्त्रेण स्थूणाकर्णेन राक्षसी ॥

sā tu bhūmigatā pārtha hatā sasutabāndhavā । gadayā tena cāstreṇa sthūṇākarṇena rākṣasī ॥

विनाभूतः स गदया जरासंधो महामृधे । निहतो भीमसेनेन पश्यतस्ते धनंजय ॥

vinābhūtaḥ sa gadayā jarāsaṁdho mahāmr̥dhe । nihato bhīmasenena paśyatas te dhanaṁjaya ॥

यदि हि स्याद्गदापाणिर्जरासंधः प्रतापवान् । सेन्द्रा देवा न तं हन्तुं रणे शक्ता नरोत्तम ॥

yadi hi syād gadāpāṇir jarāsaṁdhaḥ pratāpavān । sendrā devā na taṁ hantuṁ raṇe śaktā narottama ॥

त्वद्धितार्थं हि नैषादिरङ्गुष्ठेन वियोजितः । द्रोणेनाचार्यकं कृत्वा छद्मना सत्यविक्रमः ॥

tvaddhitārthaṁ hi naiṣādir aṅguṣṭhena viyojitaḥ । droṇenācāryakaṁ kr̥tvā chadmanā satyavikramaḥ ॥

स तु बद्धाङ्गुलित्राणो नैषादिर्दृढविक्रमः । अस्यन्नेको वनचरो बभौ राम इवापरः ॥

sa tu baddhāṅgulitrāṇo naiṣādir dr̥ḍhavikramaḥ । asyann eko vanacaro babhau rāma ivāparaḥ ॥

एकलव्यं हि साङ्गुष्ठमशक्ता देवदानवाः । सराक्षसोरगाः पार्थ विजेतुं युधि कर्हिचित् ॥

ekalavyaṁ hi sāṅguṣṭham aśaktā devadānavāḥ । sarākṣasoragāḥ pārtha vijetuṁ yudhi karhi cit ॥

किमु मानुषमात्रेण शक्यः स्यात्प्रतिवीक्षितुम् । दृढमुष्टिः कृती नित्यमस्यमानो दिवानिशम् ॥

kim u mānuṣamātreṇa śakyaḥ syāt prativīkṣitum । dr̥ḍhamuṣṭiḥ kr̥tī nityam asyamāno divāniśam ॥

त्वद्धितार्थं तु स मया हतः संग्राममूर्धनि । चेदिराजश्च विक्रान्तः प्रत्यक्षं निहतस्तव ॥

tvaddhitārthaṁ tu sa mayā hataḥ saṁgrāmamūrdhani । cedirājaś ca vikrāntaḥ pratyakṣaṁ nihatas tava ॥

स चाप्यशक्यः संग्रामे जेतुं सर्वैः सुरासुरैः । वधार्थं तस्य जातोऽहमन्येषां च सुरद्विषाम् ॥

sa cāpy aśakyaḥ saṁgrāme jetuṁ sarvaiḥ surāsuraiḥ । vadhārthaṁ tasya jāto ’ham anyeṣāṁ ca suradviṣām ॥

त्वत्सहायो नरव्याघ्र लोकानां हितकाम्यया । हिडिम्बबककिर्मीरा भीमसेनेन पातिताः । रावणेन समप्राणा ब्रह्मयज्ञविनाशनाः ॥

tvatsahāyo naravyāghra lokānāṁ hitakāmyayā । hiḍimbabakakirmīrā bhīmasenena pātitāḥ । rāvaṇena samaprāṇā brahmayajñavināśanāḥ ॥

हतस्तथैव मायावी हैडिम्बेनाप्यलायुधः । हैडिम्बश्चाप्युपायेन शक्त्या कर्णेन घातितः ॥

hatas tathaiva māyāvī haiḍimbenāpy alāyudhaḥ । haiḍimbaś cāpy upāyena śaktyā karṇena ghātitaḥ ॥

यदि ह्येनं नाहनिष्यत्कर्णः शक्त्या महामृधे । मया वध्योऽभविष्यत्स भैमसेनिर्घटोत्कचः ॥

yadi hy enaṁ nāhaniṣyat karṇaḥ śaktyā mahāmr̥dhe । mayā vadhyo ’bhaviṣyat sa bhaimasenir ghaṭotkacaḥ ॥

मया न निहतः पूर्वमेष युष्मत्प्रियेप्सया । एष हि ब्राह्मणद्वेषी यज्ञद्वेषी च राक्षसः ॥

mayā na nihataḥ pūrvam eṣa yuṣmatpriyepsayā । eṣa hi brāhmaṇadveṣī yajñadveṣī ca rākṣasaḥ ॥

धर्मस्य लोप्ता पापात्मा तस्मादेष निपातितः । व्यंसिता चाप्युपायेन शक्रदत्ता मयानघ ॥

dharmasya loptā pāpātmā tasmād eṣa nipātitaḥ । vyaṁsitā cāpy upāyena śakradattā mayānagha ॥

ये हि धर्मस्य लोप्तारो वध्यास्ते मम पाण्डव । धर्मसंस्थापनार्थं हि प्रतिज्ञैषा ममाव्यया ॥

ye hi dharmasya loptāro vadhyās te mama pāṇḍava । dharmasaṁsthāpanārthaṁ hi pratijñaiṣā mamāvyayā ॥

ब्रह्म सत्यं दमः शौचं धर्मो ह्रीः श्रीर्धृतिः क्षमा । यत्र तत्र रमे नित्यमहं सत्येन ते शपे ॥

brahma satyaṁ damaḥ śaucaṁ dharmo hrīḥ śrīr dhr̥tiḥ kṣamā । yatra tatra rame nityam ahaṁ satyena te śape ॥

न विषादस्त्वया कार्यः कर्णं वैकर्तनं प्रति । उपदेक्ष्याम्युपायं ते येन तं प्रसहिष्यसि ॥

na viṣādas tvayā kāryaḥ karṇaṁ vaikartanaṁ prati । upadekṣyāmy upāyaṁ te yena taṁ prasahiṣyasi ॥

सुयोधनं चापि रणे हनिष्यति वृकोदरः । तस्य चापि वधोपायं वक्ष्यामि तव पाण्डव ॥

suyodhanaṁ cāpi raṇe haniṣyati vr̥kodaraḥ । tasya cāpi vadhopāyaṁ vakṣyāmi tava pāṇḍava ॥

वर्धते तुमुलस्त्वेष शब्दः परचमूं प्रति । विद्रवन्ति च सैन्यानि त्वदीयानि दिशो दश ॥

vardhate tumulas tv eṣa śabdaḥ paracamūṁ prati । vidravanti ca sainyāni tvadīyāni diśo daśa ॥

लब्धलक्ष्या हि कौरव्या विधमन्ति चमूं तव । दहत्येष च वः सैन्यं द्रोणः प्रहरतां वरः ॥

labdhalakṣyā hi kauravyā vidhamanti camūṁ tava । dahaty eṣa ca vaḥ sainyaṁ droṇaḥ praharatāṁ varaḥ ॥