Adhyāya 142

संजय उवाच । सहदेवमथायान्तं द्रोणप्रेप्सुं विशां पते । कर्णो वैकर्तनो युद्धे वारयामास भारत ॥

saṁjaya uvāca । sahadevam athāyāntaṁ droṇaprepsuṁ viśāṁ pate । karṇo vaikartano yuddhe vārayām āsa bhārata ॥

सहदेवस्तु राधेयं विद्ध्वा नवभिराशुगैः । पुनर्विव्याध दशभिर्निशितैर्नतपर्वभिः ॥

sahadevas tu rādheyaṁ viddhvā navabhir āśugaiḥ । punar vivyādha daśabhir niśitair nataparvabhiḥ ॥

तं कर्णः प्रतिविव्याध शतेन नतपर्वणाम् । सज्यं चास्य धनुः शीघ्रं चिच्छेद लघुहस्तवत् ॥

taṁ karṇaḥ prativivyādha śatena nataparvaṇām । sajyaṁ cāsya dhanuḥ śīghraṁ ciccheda laghuhastavat ॥

ततोऽन्यद्धनुरादाय माद्रीपुत्रः प्रतापवान् । कर्णं विव्याध विंशत्या तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tato ’nyad dhanur ādāya mādrīputraḥ pratāpavān । karṇaṁ vivyādha viṁśatyā tad adbhutam ivābhavat ॥

तस्य कर्णो हयान्हत्वा शरैः संनतपर्वभिः । सारथिं चास्य भल्लेन द्रुतं निन्ये यमक्षयम् ॥

tasya karṇo hayān hatvā śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । sārathiṁ cāsya bhallena drutaṁ ninye yamakṣayam ॥

विरथः सहदेवस्तु खड्गं चर्म समाददे । तदप्यस्य शरैः कर्णो व्यधमत्प्रहसन्निव ॥

virathaḥ sahadevas tu khaḍgaṁ carma samādade । tad apy asya śaraiḥ karṇo vyadhamat prahasann iva ॥

ततो गुर्वीं महाघोरां हेमचित्रां महागदाम् । प्रेषयामास समरे वैकर्तनरथं प्रति ॥

tato gurvīṁ mahāghorāṁ hemacitrāṁ mahāgadām । preṣayām āsa samare vaikartanarathaṁ prati ॥

तामापतन्तीं सहसा सहदेवप्रवेरिताम् । व्यष्टम्भयच्छरैः कर्णो भूमौ चैनामपातयत् ॥

tām āpatantīṁ sahasā sahadevapraveritām । vyaṣṭambhayac charaiḥ karṇo bhūmau cainām apātayat ॥

गदां विनिहतां दृष्ट्वा सहदेवस्त्वरान्वितः । शक्तिं चिक्षेप कर्णाय तामप्यस्याच्छिनच्छरैः ॥

gadāṁ vinihatāṁ dr̥ṣṭvā sahadevas tvarānvitaḥ । śaktiṁ cikṣepa karṇāya tām apy asyācchinac charaiḥ ॥

ससंभ्रमस्ततस्तूर्णमवप्लुत्य रथोत्तमात् । सहदेवो महाराज दृष्ट्वा कर्णं व्यवस्थितम् । रथचक्रं ततो गृह्य मुमोचाधिरथिं प्रति ॥

sasaṁbhramas tatas tūrṇam avaplutya rathottamāt । sahadevo mahārāja dr̥ṣṭvā karṇaṁ vyavasthitam । rathacakraṁ tato gr̥hya mumocādhirathiṁ prati ॥

तमापतन्तं सहसा कालचक्रमिवोद्यतम् । शरैरनेकसाहस्रैरच्छिनत्सूतनन्दनः ॥

tam āpatantaṁ sahasā kālacakram ivodyatam । śarair anekasāhasrair acchinat sūtanandanaḥ ॥

तस्मिंस्तु वितथे चक्रे कृते तेन महात्मना । वार्यमाणश्च विशिखैः सहदेवो रणं जहौ ॥

tasmiṁs tu vitathe cakre kr̥te tena mahātmanā । vāryamāṇaś ca viśikhaiḥ sahadevo raṇaṁ jahau ॥

तमभिद्रुत्य राधेयो मुहूर्ताद्भरतर्षभ । अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं सहदेवं विशां पते ॥

tam abhidrutya rādheyo muhūrtād bharatarṣabha । abravīt prahasan vākyaṁ sahadevaṁ viśāṁ pate ॥

मा युध्यस्व रणे वीर विशिष्टै रथिभिः सह । सदृशैर्युध्य माद्रेय वचो मे मा विशङ्किथाः ॥

mā yudhyasva raṇe vīra viśiṣṭai rathibhiḥ saha । sadr̥śair yudhya mādreya vaco me mā viśaṅkithāḥ ॥

अथैनं धनुषोऽग्रेण तुदन्भूयोऽब्रवीद्वचः । एषोऽर्जुनो रणे यत्तो युध्यते कुरुभिः सह । तत्र गच्छस्व माद्रेय गृहं वा यदि मन्यसे ॥

athainaṁ dhanuṣo ’greṇa tudan bhūyo ’bravīd vacaḥ । eṣo ’rjuno raṇe yatto yudhyate kurubhiḥ saha । tatra gacchasva mādreya gr̥haṁ vā yadi manyase ॥

एवमुक्त्वा तु तं कर्णो रथेन रथिनां वरः । प्रायात्पाञ्चालपाण्डूनां सैन्यानि प्रहसन्निव ॥

evam uktvā tu taṁ karṇo rathena rathināṁ varaḥ । prāyāt pāñcālapāṇḍūnāṁ sainyāni prahasann iva ॥

वधप्राप्तं तु माद्रेयं नावधीत्समरेऽरिहा । कुन्त्याः स्मृत्वा वचो राजन्सत्यसंधो महारथः ॥

vadhaprāptaṁ tu mādreyaṁ nāvadhīt samare ’rihā । kuntyāḥ smr̥tvā vaco rājan satyasaṁdho mahārathaḥ ॥

सहदेवस्ततो राजन्विमनाः शरपीडितः । कर्णवाक्शल्यतप्तश्च जीवितान्निरविद्यत ॥

sahadevas tato rājan vimanāḥ śarapīḍitaḥ । karṇavākśalyataptaś ca jīvitān niravidyata ॥

आरुरोह रथं चापि पाञ्चाल्यस्य महात्मनः । जनमेजयस्य समरे त्वरायुक्तो महारथः ॥

āruroha rathaṁ cāpi pāñcālyasya mahātmanaḥ । janamejayasya samare tvarāyukto mahārathaḥ ॥

विराटं सहसेनं तु द्रोणार्थे द्रुतमागतम् । मद्रराजः शरौघेण छादयामास धन्विनम् ॥

virāṭaṁ sahasenaṁ tu droṇārthe drutam āgatam । madrarājaḥ śaraugheṇa chādayām āsa dhanvinam ॥

तयोः समभवद्युद्धं समरे दृढधन्विनोः । यादृशं ह्यभवद्राजञ्जम्भवासवयोः पुरा ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ samare dr̥ḍhadhanvinoḥ । yādr̥śaṁ hy abhavad rājañ jambhavāsavayoḥ purā ॥

मद्रराजो महाराज विराटं वाहिनीपतिम् । आजघ्ने त्वरितं तीक्ष्णैः शतेन नतपर्वणाम् ॥

madrarājo mahārāja virāṭaṁ vāhinīpatim । ājaghne tvaritaṁ tīkṣṇaiḥ śatena nataparvaṇām ॥

प्रतिविव्याध तं राजा नवभिर्निशितैः शरैः । पुनश्चैव त्रिसप्तत्या भूयश्चैव शतेन ह ॥

prativivyādha taṁ rājā navabhir niśitaiḥ śaraiḥ । punaś caiva trisaptatyā bhūyaś caiva śatena ha ॥

तस्य मद्राधिपो हत्वा चतुरो रथवाजिनः । सूतं ध्वजं च समरे रथोपस्थादपातयत् ॥

tasya madrādhipo hatvā caturo rathavājinaḥ । sūtaṁ dhvajaṁ ca samare rathopasthād apātayat ॥

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः । तस्थौ विस्फारयंश्चापं विमुञ्चंश्च शिताञ्शरान् ॥

hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ । tasthau visphārayaṁś cāpaṁ vimuñcaṁś ca śitāñ śarān ॥

शतानीकस्ततो दृष्ट्वा भ्रातरं हतवाहनम् । रथेनाभ्यपतत्तूर्णं सर्वलोकस्य पश्यतः ॥

śatānīkas tato dr̥ṣṭvā bhrātaraṁ hatavāhanam । rathenābhyapatat tūrṇaṁ sarvalokasya paśyataḥ ॥

शतानीकमथायान्तं मद्रराजो महामृधे । विशिखैर्बहुभिर्विद्ध्वा ततो निन्ये यमक्षयम् ॥

śatānīkam athāyāntaṁ madrarājo mahāmr̥dhe । viśikhair bahubhir viddhvā tato ninye yamakṣayam ॥

तस्मिंस्तु निहते वीरे विराटो रथसत्तमः । आरुरोह रथं तूर्णं तमेव ध्वजमालिनम् ॥

tasmiṁs tu nihate vīre virāṭo rathasattamaḥ । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ tam eva dhvajamālinam ॥

ततो विस्फार्य नयने क्रोधाद्द्विगुणविक्रमः । मद्रराजरथं तूर्णं छादयामास पत्रिभिः ॥

tato visphārya nayane krodhād dviguṇavikramaḥ । madrarājarathaṁ tūrṇaṁ chādayām āsa patribhiḥ ॥

ततो मद्राधिपः क्रुद्धः शतेन नतपर्वणाम् । आजघानोरसि दृढं विराटं वाहिनीपतिम् ॥

tato madrādhipaḥ kruddhaḥ śatena nataparvaṇām । ājaghānorasi dr̥ḍhaṁ virāṭaṁ vāhinīpatim ॥

सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् । कश्मलं चाविशत्तीव्रं विराटो भरतर्षभ । सारथिस्तमपोवाह समरे शरविक्षतम् ॥

so ’tividdho mahārāja rathopastha upāviśat । kaśmalaṁ cāviśat tīvraṁ virāṭo bharatarṣabha । sārathis tam apovāha samare śaravikṣatam ॥

ततः सा महती सेना प्राद्रवन्निशि भारत । वध्यमाना शरशतैः शल्येनाहवशोभिना ॥

tataḥ sā mahatī senā prādravan niśi bhārata । vadhyamānā śaraśataiḥ śalyenāhavaśobhinā ॥

तां दृष्ट्वा विद्रुतां सेनां वासुदेवधनंजयौ । प्रायातां तत्र राजेन्द्र यत्र शल्यो व्यवस्थितः ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā vidrutāṁ senāṁ vāsudevadhanaṁjayau । prāyātāṁ tatra rājendra yatra śalyo vyavasthitaḥ ॥

तौ तु प्रत्युद्ययौ राजन्राक्षसेन्द्रो ह्यलम्बुसः । अष्टचक्रसमायुक्तमास्थाय प्रवरं रथम् ॥

tau tu pratyudyayau rājan rākṣasendro hy alambusaḥ । aṣṭacakrasamāyuktam āsthāya pravaraṁ ratham ॥

तुरंगममुखैर्युक्तं पिशाचैर्घोरदर्शनैः । लोहितार्द्रपताकं तं रक्तमाल्यविभूषितम् । कार्ष्णायसमयं घोरमृक्षचर्मावृतं महत् ॥

turaṁgamamukhair yuktaṁ piśācair ghoradarśanaiḥ । lohitārdrapatākaṁ taṁ raktamālyavibhūṣitam । kārṣṇāyasamayaṁ ghoram r̥kṣacarmāvr̥taṁ mahat ॥

रौद्रेण चित्रपक्षेण विवृताक्षेण कूजता । ध्वजेनोच्छ्रिततुण्डेन गृध्रराजेन राजता ॥

raudreṇa citrapakṣeṇa vivr̥tākṣeṇa kūjatā । dhvajenocchritatuṇḍena gr̥dhrarājena rājatā ॥

स बभौ राक्षसो राजन्भिन्नाञ्जनचयोपमः । रुरोधार्जुनमायान्तं प्रभञ्जनमिवाद्रिराट् । किरन्बाणगणान्राजञ्शतशोऽर्जुनमूर्धनि ॥

sa babhau rākṣaso rājan bhinnāñjanacayopamaḥ । rurodhārjunam āyāntaṁ prabhañjanam ivādrirāṭ । kiran bāṇagaṇān rājañ śataśo ’rjunamūrdhani ॥

अतितीव्रमभूद्युद्धं नरराक्षसयोर्मृधे । द्रष्टॄणां प्रीतिजननं सर्वेषां भरतर्षभ ॥

atitīvram abhūd yuddhaṁ nararākṣasayor mr̥dhe । draṣṭr̥̄ṇāṁ prītijananaṁ sarveṣāṁ bharatarṣabha ॥

तमर्जुनः शतेनैव पत्रिणामभ्यताडयत् । नवभिश्च शितैर्बाणैश्चिच्छेद ध्वजमुच्छ्रितम् ॥

tam arjunaḥ śatenaiva patriṇām abhyatāḍayat । navabhiś ca śitair bāṇaiś ciccheda dhvajam ucchritam ॥

सारथिं च त्रिभिर्बाणैस्त्रिभिरेव त्रिवेणुकम् । धनुरेकेन चिच्छेद चतुर्भिश्चतुरो हयान् । विरथस्योद्यतं खड्गं शरेणास्य द्विधाच्छिनत् ॥

sārathiṁ ca tribhir bāṇais tribhir eva triveṇukam । dhanur ekena ciccheda caturbhiś caturo hayān । virathasyodyataṁ khaḍgaṁ śareṇāsya dvidhācchinat ॥

अथैनं निशितैर्बाणैश्चतुर्भिर्भरतर्षभ । पार्थोऽर्दयद्राक्षसेन्द्रं स विद्धः प्राद्रवद्भयात् ॥

athainaṁ niśitair bāṇaiś caturbhir bharatarṣabha । pārtho ’rdayad rākṣasendraṁ sa viddhaḥ prādravad bhayāt ॥

तं विजित्यार्जुनस्तूर्णं द्रोणान्तिकमुपाययौ । किरञ्शरगणान्राजन्नरवारणवाजिषु ॥

taṁ vijityārjunas tūrṇaṁ droṇāntikam upāyayau । kirañ śaragaṇān rājan naravāraṇavājiṣu ॥

वध्यमाना महाराज पाण्डवेन यशस्विना । सैनिका न्यपतन्नुर्व्यां वातनुन्ना इव द्रुमाः ॥

vadhyamānā mahārāja pāṇḍavena yaśasvinā । sainikā nyapatann urvyāṁ vātanunnā iva drumāḥ ॥

तेषु तूत्साद्यमानेषु फल्गुनेन महात्मना । संप्राद्रवद्बलं सर्वं पुत्राणां ते विशां पते ॥

teṣu tūtsādyamāneṣu phalgunena mahātmanā । saṁprādravad balaṁ sarvaṁ putrāṇāṁ te viśāṁ pate ॥