Adhyāya 143

संजय उवाच । शतानीकं शरैस्तूर्णं निर्दहन्तं चमूं तव । चित्रसेनस्तव सुतो वारयामास भारत ॥

saṁjaya uvāca । śatānīkaṁ śarais tūrṇaṁ nirdahantaṁ camūṁ tava । citrasenas tava suto vārayām āsa bhārata ॥

नाकुलिश्चित्रसेनं तु नाराचेनार्दयद्भृशम् । स च तं प्रतिविव्याध दशभिर्निशितैः शरैः ॥

nākuliś citrasenaṁ tu nārācenārdayad bhr̥śam । sa ca taṁ prativivyādha daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

चित्रसेनो महाराज शतानीकं पुनर्युधि । नवभिर्निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥

citraseno mahārāja śatānīkaṁ punar yudhi । navabhir niśitair bāṇair ājaghāna stanāntare ॥

नाकुलिस्तस्य विशिखैर्वर्म संनतपर्वभिः । गात्रात्संच्यावयामास तदद्भुतमिवाभवत् ॥

nākulis tasya viśikhair varma saṁnataparvabhiḥ । gātrāt saṁcyāvayām āsa tad adbhutam ivābhavat ॥

सोऽपेतवर्मा पुत्रस्ते विरराज भृशं नृप । उत्सृज्य काले राजेन्द्र निर्मोकमिव पन्नगः ॥

so ’petavarmā putras te virarāja bhr̥śaṁ nr̥pa । utsr̥jya kāle rājendra nirmokam iva pannagaḥ ॥

ततोऽस्य निशितैर्बाणैर्ध्वजं चिच्छेद नाकुलिः । धनुश्चैव महाराज यतमानस्य संयुगे ॥

tato ’sya niśitair bāṇair dhvajaṁ ciccheda nākuliḥ । dhanuś caiva mahārāja yatamānasya saṁyuge ॥

स छिन्नधन्वा समरे विवर्मा च महारथः । धनुरन्यन्महाराज जग्राहारिविदारणम् ॥

sa chinnadhanvā samare vivarmā ca mahārathaḥ । dhanur anyan mahārāja jagrāhārividāraṇam ॥

ततस्तूर्णं चित्रसेनो नाकुलिं नवभिः शरैः । विव्याध समरे क्रुद्धो भरतानां महारथः ॥

tatas tūrṇaṁ citraseno nākuliṁ navabhiḥ śaraiḥ । vivyādha samare kruddho bharatānāṁ mahārathaḥ ॥

शतानीकोऽथ संक्रुद्धश्चित्रसेनस्य मारिष । जघान चतुरो वाहान्सारथिं च नरोत्तमः ॥

śatānīko ’tha saṁkruddhaś citrasenasya māriṣa । jaghāna caturo vāhān sārathiṁ ca narottamaḥ ॥

अवप्लुत्य रथात्तस्माच्चित्रसेनो महारथः । नाकुलिं पञ्चविंशत्या शराणामार्दयद्बली ॥

avaplutya rathāt tasmāc citraseno mahārathaḥ । nākuliṁ pañcaviṁśatyā śarāṇām ārdayad balī ॥

तस्य तत्कुर्वतः कर्म नकुलस्य सुतो रणे । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद चापं रत्नविभूषितम् ॥

tasya tat kurvataḥ karma nakulasya suto raṇe । ardhacandreṇa ciccheda cāpaṁ ratnavibhūṣitam ॥

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । आरुरोह रथं तूर्णं हार्दिक्यस्य महात्मनः ॥

sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ hārdikyasya mahātmanaḥ ॥

द्रुपदं तु सहानीकं द्रोणप्रेप्सुं महारथम् । वृषसेनोऽभ्ययात्तूर्णं किरञ्शरशतैस्तदा ॥

drupadaṁ tu sahānīkaṁ droṇaprepsuṁ mahāratham । vr̥ṣaseno ’bhyayāt tūrṇaṁ kirañ śaraśatais tadā ॥

यज्ञसेनस्तु समरे कर्णपुत्रं महारथम् । षष्ट्या शराणां विव्याध बाह्वोरुरसि चानघ ॥

yajñasenas tu samare karṇaputraṁ mahāratham । ṣaṣṭyā śarāṇāṁ vivyādha bāhvor urasi cānagha ॥

वृषसेनस्तु संक्रुद्धो यज्ञसेनं रथे स्थितम् । बहुभिः सायकैस्तीक्ष्णैराजघान स्तनान्तरे ॥

vr̥ṣasenas tu saṁkruddho yajñasenaṁ rathe sthitam । bahubhiḥ sāyakais tīkṣṇair ājaghāna stanāntare ॥

तावुभौ शरनुन्नाङ्गौ शरकण्टकिनौ रणे । व्यभ्राजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव ॥

tāv ubhau śaranunnāṅgau śarakaṇṭakinau raṇe । vyabhrājetāṁ mahārāja śvāvidhau śalalair iva ॥

रुक्मपुङ्खैरजिह्माग्रैः शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । रुधिरौघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृधे ॥

rukmapuṅkhair ajihmāgraiḥ śaraiś chinnatanucchadau । rudhiraughapariklinnau vyabhrājetāṁ mahāmr̥dhe ॥

तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाविवाद्भुतौ । किंशुकाविव चोत्फुल्लौ व्यकाशेतां रणाजिरे ॥

tapanīyanibhau citrau kalpavr̥kṣāv ivādbhutau । kiṁśukāv iva cotphullau vyakāśetāṁ raṇājire ॥

वृषसेनस्ततो राजन्नवभिर्द्रुपदं शरैः । विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनश्चान्यैस्त्रिभिः शरैः ॥

vr̥ṣasenas tato rājan navabhir drupadaṁ śaraiḥ । viddhvā vivyādha saptatyā punaś cānyais tribhiḥ śaraiḥ ॥

ततः शरसहस्राणि विमुञ्चन्विबभौ तदा । कर्णपुत्रो महाराज वर्षमाण इवाम्बुदः ॥

tataḥ śarasahasrāṇi vimuñcan vibabhau tadā । karṇaputro mahārāja varṣamāṇa ivāmbudaḥ ॥

ततस्तु द्रुपदानीकं शरैश्छिन्नतनुच्छदम् । संप्राद्रवद्रणे राजन्निशीथे भैरवे सति ॥

tatas tu drupadānīkaṁ śaraiś chinnatanucchadam । saṁprādravad raṇe rājan niśīthe bhairave sati ॥

प्रदीपैर्हि परित्यक्तैर्ज्वलद्भिस्तैः समन्ततः । व्यराजत मही राजन्वीताभ्रा द्यौरिव ग्रहैः ॥

pradīpair hi parityaktair jvaladbhis taiḥ samantataḥ । vyarājata mahī rājan vītābhrā dyaur iva grahaiḥ ॥

तथाङ्गदैर्निपतितैर्व्यराजत वसुंधरा । प्रावृट्काले महाराज विद्युद्भिरिव तोयदः ॥

tathāṅgadair nipatitair vyarājata vasuṁdharā । prāvr̥ṭkāle mahārāja vidyudbhir iva toyadaḥ ॥

ततः कर्णसुतत्रस्ताः सोमका विप्रदुद्रुवुः । यथेन्द्रभयवित्रस्ता दानवास्तारकामये ॥

tataḥ karṇasutatrastāḥ somakā vipradudruvuḥ । yathendrabhayavitrastā dānavās tārakāmaye ॥

तेनार्द्यमानाः समरे द्रवमाणाश्च सोमकाः । व्यराजन्त महाराज प्रदीपैरवभासिताः ॥

tenārdyamānāḥ samare dravamāṇāś ca somakāḥ । vyarājanta mahārāja pradīpair avabhāsitāḥ ॥

तांस्तु निर्जित्य समरे कर्णपुत्रो व्यरोचत । मध्यंदिनमनुप्राप्तो घर्मांशुरिव भारत ॥

tāṁs tu nirjitya samare karṇaputro vyarocata । madhyaṁdinam anuprāpto gharmāṁśur iva bhārata ॥

तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु परेषु च । एक एव ज्वलंस्तस्थौ वृषसेनः प्रतापवान् ॥

teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu ca । eka eva jvalaṁs tasthau vr̥ṣasenaḥ pratāpavān ॥

स विजित्य रणे शूरान्सोमकानां महारथान् । जगाम त्वरितस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥

sa vijitya raṇe śūrān somakānāṁ mahārathān । jagāma tvaritas tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ॥

प्रतिविन्ध्यमथ क्रुद्धं प्रदहन्तं रणे रिपून् । दुःशासनस्तव सुतः प्रत्युद्गच्छन्महारथः ॥

prativindhyam atha kruddhaṁ pradahantaṁ raṇe ripūn । duḥśāsanas tava sutaḥ pratyudgacchan mahārathaḥ ॥

तयोः समागमो राजंश्चित्ररूपो बभूव ह । व्यपेतजलदे व्योम्नि बुधभार्गवयोरिव ॥

tayoḥ samāgamo rājaṁś citrarūpo babhūva ha । vyapetajalade vyomni budhabhārgavayor iva ॥

प्रतिविन्ध्यं तु समरे कुर्वाणं कर्म दुष्करम् । दुःशासनस्त्रिभिर्बाणैर्ललाटे समविध्यत ॥

prativindhyaṁ tu samare kurvāṇaṁ karma duṣkaram । duḥśāsanas tribhir bāṇair lalāṭe samavidhyata ॥

सोऽतिविद्धो बलवता पुत्रेण तव धन्विना । विरराज महाबाहुः सशृङ्ग इव पर्वतः ॥

so ’tividdho balavatā putreṇa tava dhanvinā । virarāja mahābāhuḥ saśr̥ṅga iva parvataḥ ॥

दुःशासनं तु समरे प्रतिविन्ध्यो महारथः । नवभिः सायकैर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥

duḥśāsanaṁ tu samare prativindhyo mahārathaḥ । navabhiḥ sāyakair viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ ॥

तत्र भारत पुत्रस्ते कृतवान्कर्म दुष्करम् । प्रतिविन्ध्यहयानुग्रैः पातयामास यच्छरैः ॥

tatra bhārata putras te kr̥tavān karma duṣkaram । prativindhyahayān ugraiḥ pātayām āsa yac charaiḥ ॥

सारथिं चास्य भल्लेन ध्वजं च समपातयत् । रथं च शतशो राजन्व्यधमत्तस्य धन्विनः ॥

sārathiṁ cāsya bhallena dhvajaṁ ca samapātayat । rathaṁ ca śataśo rājan vyadhamat tasya dhanvinaḥ ॥

पताकाश्च स तूणीरान्रश्मीन्योक्त्राणि चाभिभो । चिच्छेद तिलशः क्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः ॥

patākāś ca sa tūṇīrān raśmīn yoktrāṇi cābhibho । ciccheda tilaśaḥ kruddhaḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

विरथः स तु धर्मात्मा धनुष्पाणिरवस्थितः । अयोधयत्तव सुतं किरञ्शरशतान्बहून् ॥

virathaḥ sa tu dharmātmā dhanuṣpāṇir avasthitaḥ । ayodhayat tava sutaṁ kirañ śaraśatān bahūn ॥

क्षुरप्रेण धनुस्तस्य चिच्छेद कृतहस्तवत् । अथैनं दशभिर्भल्लैश्छिन्नधन्वानमार्दयत् ॥

kṣurapreṇa dhanus tasya ciccheda kr̥tahastavat । athainaṁ daśabhir bhallaiś chinnadhanvānam ārdayat ॥

तं दृष्ट्वा विरथं तत्र भ्रातरोऽस्य महारथाः । अन्ववर्तन्त वेगेन महत्या सेनया सह ॥

taṁ dr̥ṣṭvā virathaṁ tatra bhrātaro ’sya mahārathāḥ । anvavartanta vegena mahatyā senayā saha ॥

आप्लुतः स ततो यानं सुतसोमस्य भास्वरम् । धनुर्गृह्य महाराज विव्याध तनयं तव ॥

āplutaḥ sa tato yānaṁ sutasomasya bhāsvaram । dhanur gr̥hya mahārāja vivyādha tanayaṁ tava ॥

ततस्तु तावकाः सर्वे परिवार्य सुतं तव । अभ्यवर्तन्त संग्रामे महत्या सेनया वृताः ॥

tatas tu tāvakāḥ sarve parivārya sutaṁ tava । abhyavartanta saṁgrāme mahatyā senayā vr̥tāḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत । निशीथे दारुणे काले यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tava teṣāṁ ca bhārata । niśīthe dāruṇe kāle yamarāṣṭravivardhanam ॥