Adhyāya 141

संजय उवाच । भूरिस्तु समरे राजञ्शैनेयं रथिनां वरम् । आपतन्तमपासेधत्प्रपानादिव कुञ्जरम् ॥

saṁjaya uvāca । bhūris tu samare rājañ śaineyaṁ rathināṁ varam । āpatantam apāsedhat prapānād iva kuñjaram ॥

अथैनं सात्यकिः क्रुद्धः पञ्चभिर्निशितैः शरैः । विव्याध हृदये तूर्णं प्रास्रवत्तस्य शोणितम् ॥

athainaṁ sātyakiḥ kruddhaḥ pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ । vivyādha hr̥daye tūrṇaṁ prāsravat tasya śoṇitam ॥

तथैव कौरवो युद्धे शैनेयं युद्धदुर्मदम् । दशभिर्विशिखैस्तीक्ष्णैरविध्यत भुजान्तरे ॥

tathaiva kauravo yuddhe śaineyaṁ yuddhadurmadam । daśabhir viśikhais tīkṣṇair avidhyata bhujāntare ॥

तावन्योन्यं महाराज ततक्षाते शरैर्भृशम् । क्रोधसंरक्तनयनौ क्रोधाद्विस्फार्य कार्मुके ॥

tāv anyonyaṁ mahārāja tatakṣāte śarair bhr̥śam । krodhasaṁraktanayanau krodhād visphārya kārmuke ॥

तयोरासीन्महाराज शस्त्रवृष्टिः सुदारुणा । क्रुद्धयोः सायकमुचोर्यमान्तकनिकाशयोः ॥

tayor āsīn mahārāja śastravr̥ṣṭiḥ sudāruṇā । kruddhayoḥ sāyakamucor yamāntakanikāśayoḥ ॥

तावन्योन्यं शरै राजन्प्रच्छाद्य समरे स्थितौ । मुहूर्तं चैव तद्युद्धं समरूपमिवाभवत् ॥

tāv anyonyaṁ śarai rājan pracchādya samare sthitau । muhūrtaṁ caiva tad yuddhaṁ samarūpam ivābhavat ॥

ततः क्रुद्धो महाराज शैनेयः प्रहसन्निव । धनुश्चिच्छेद समरे कौरव्यस्य महात्मनः ॥

tataḥ kruddho mahārāja śaineyaḥ prahasann iva । dhanuś ciccheda samare kauravyasya mahātmanaḥ ॥

अथैनं छिन्नधन्वानं नवभिर्निशितैः शरैः । विव्याध हृदये तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

athainaṁ chinnadhanvānaṁ navabhir niśitaiḥ śaraiḥ । vivyādha hr̥daye tūrṇaṁ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापनः । धनुरन्यत्समादाय सात्वतं प्रत्यविध्यत ॥

so ’tividdho balavatā śatruṇā śatrutāpanaḥ । dhanur anyat samādāya sātvataṁ pratyavidhyata ॥

स विद्ध्वा सात्वतं बाणैस्त्रिभिरेव विशां पते । धनुश्चिच्छेद भल्लेन सुतीक्ष्णेन हसन्निव ॥

sa viddhvā sātvataṁ bāṇais tribhir eva viśāṁ pate । dhanuś ciccheda bhallena sutīkṣṇena hasann iva ॥

छिन्नधन्वा महाराज सात्यकिः क्रोधमूर्छितः । प्रजहार महावेगां शक्तिं तस्य महोरसि ॥

chinnadhanvā mahārāja sātyakiḥ krodhamūrchitaḥ । prajahāra mahāvegāṁ śaktiṁ tasya mahorasi ॥

स तु शक्त्या विभिन्नाङ्गो निपपात रथोत्तमात् । लोहिताङ्ग इवाकाशाद्दीप्तरश्मिर्यदृच्छया ॥

sa tu śaktyā vibhinnāṅgo nipapāta rathottamāt । lohitāṅga ivākāśād dīptaraśmir yadr̥cchayā ॥

तं तु दृष्ट्वा हतं शूरमश्वत्थामा महारथः । अभ्यधावत वेगेन शैनेयं प्रति संयुगे । अभ्यवर्षच्छरौघेण मेरुं वृष्ट्या यथाम्बुदः ॥

taṁ tu dr̥ṣṭvā hataṁ śūram aśvatthāmā mahārathaḥ । abhyadhāvata vegena śaineyaṁ prati saṁyuge । abhyavarṣac charaugheṇa meruṁ vr̥ṣṭyā yathāmbudaḥ ॥

तमापतन्तं संरब्धं शैनेयस्य रथं प्रति । घटोत्कचोऽब्रवीद्राजन्नादं मुक्त्वा महारथः ॥

tam āpatantaṁ saṁrabdhaṁ śaineyasya rathaṁ prati । ghaṭotkaco ’bravīd rājan nādaṁ muktvā mahārathaḥ ॥

तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसि । एष त्वाद्य हनिष्यामि महिषं स्कन्दराडिव । युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे ॥

tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan droṇaputra gamiṣyasi । eṣa tvādya haniṣyāmi mahiṣaṁ skandarāḍ iva । yuddhaśraddhām ahaṁ te ’dya vineṣyāmi raṇājire ॥

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो राक्षसः परवीरहा । द्रौणिमभ्यद्रवत्क्रुद्धो गजेन्द्रमिव केसरी ॥

ity uktvā roṣatāmrākṣo rākṣasaḥ paravīrahā । drauṇim abhyadravat kruddho gajendram iva kesarī ॥

रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद्घटोत्कचः । रथिनामृषभं द्रौणिं धाराभिरिव तोयदः ॥

rathākṣamātrair iṣubhir abhyavarṣad ghaṭotkacaḥ । rathinām r̥ṣabhaṁ drauṇiṁ dhārābhir iva toyadaḥ ॥

शरवृष्टिं तु तां प्राप्तां शरैराशीविषोपमैः । शातयामास समरे तरसा द्रौणिरुत्स्मयन् ॥

śaravr̥ṣṭiṁ tu tāṁ prāptāṁ śarair āśīviṣopamaiḥ । śātayām āsa samare tarasā drauṇir utsmayan ॥

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मर्मभेदिभिराशुगैः । समाचिनोद्राक्षसेन्द्रं घटोत्कचमरिंदम ॥

tataḥ śaraśatais tīkṣṇair marmabhedibhir āśugaiḥ । samācinod rākṣasendraṁ ghaṭotkacam ariṁdama ॥

स शरैराचितस्तेन राक्षसो रणमूर्धनि । व्यकाशत महाराज श्वाविच्छललितो यथा ॥

sa śarair ācitas tena rākṣaso raṇamūrdhani । vyakāśata mahārāja śvāvic chalalito yathā ॥

ततः क्रोधसमाविष्टो भैमसेनिः प्रतापवान् । शरैरवचकर्तोग्रैर्द्रौणिं वज्राशनिस्वनैः ॥

tataḥ krodhasamāviṣṭo bhaimaseniḥ pratāpavān । śarair avacakartograir drauṇiṁ vajrāśanisvanaiḥ ॥

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च नाराचैः सशिलीमुखैः । वराहकर्णैर्नालीकैस्तीक्ष्णैश्चापि विकर्णिभिः ॥

kṣuraprair ardhacandraiś ca nārācaiḥ saśilīmukhaiḥ । varāhakarṇair nālīkais tīkṣṇaiś cāpi vikarṇibhiḥ ॥

तां शस्त्रवृष्टिमतुलां वज्राशनिसमस्वनाम् । पतन्तीमुपरि क्रुद्धो द्रौणिरव्यथितेन्द्रियः ॥

tāṁ śastravr̥ṣṭim atulāṁ vajrāśanisamasvanām । patantīm upari kruddho drauṇir avyathitendriyaḥ ॥

सुदुःसहां शरैर्घोरैर्दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः । व्यधमत्स महातेजा महाभ्राणीव मारुतः ॥

suduḥsahāṁ śarair ghorair divyāstrapratimantritaiḥ । vyadhamat sa mahātejā mahābhrāṇīva mārutaḥ ॥

ततोऽन्तरिक्षे बाणानां संग्रामोऽन्य इवाभवत् । घोररूपो महाराज योधानां हर्षवर्धनः ॥

tato ’ntarikṣe bāṇānāṁ saṁgrāmo ’nya ivābhavat । ghorarūpo mahārāja yodhānāṁ harṣavardhanaḥ ॥

ततोऽस्त्रसंघर्षकृतैर्विस्फुलिङ्गैः समन्ततः । बभौ निशामुखे व्योम खद्योतैरिव संवृतम् ॥

tato ’strasaṁgharṣakr̥tair visphuliṅgaiḥ samantataḥ । babhau niśāmukhe vyoma khadyotair iva saṁvr̥tam ॥

स मार्गणगणैर्द्रौणिर्दिशः प्रच्छाद्य सर्वतः । प्रियार्थं तव पुत्राणां राक्षसं समवाकिरत् ॥

sa mārgaṇagaṇair drauṇir diśaḥ pracchādya sarvataḥ । priyārthaṁ tava putrāṇāṁ rākṣasaṁ samavākirat ॥

ततः प्रववृते युद्धं द्रौणिराक्षसयोर्मृधे । विगाढे रजनीमध्ये शक्रप्रह्रादयोरिव ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ drauṇirākṣasayor mr̥dhe । vigāḍhe rajanīmadhye śakraprahrādayor iva ॥

ततो घटोत्कचो बाणैर्दशभिर्द्रौणिमाहवे । जघानोरसि संक्रुद्धः कालज्वलनसंनिभैः ॥

tato ghaṭotkaco bāṇair daśabhir drauṇim āhave । jaghānorasi saṁkruddhaḥ kālajvalanasaṁnibhaiḥ ॥

स तैरभ्यायतैर्विद्धो राक्षसेन महाबलः । चचाल समरे द्रौणिर्वातनुन्न इव द्रुमः । स मोहमनुसंप्राप्तो ध्वजयष्टिं समाश्रितः ॥

sa tair abhyāyatair viddho rākṣasena mahābalaḥ । cacāla samare drauṇir vātanunna iva drumaḥ । sa moham anusaṁprāpto dhvajayaṣṭiṁ samāśritaḥ ॥

ततो हाहाकृतं सैन्यं तव सर्वं जनाधिप । हतं स्म मेनिरे सर्वे तावकास्तं विशां पते ॥

tato hāhākr̥taṁ sainyaṁ tava sarvaṁ janādhipa । hataṁ sma menire sarve tāvakās taṁ viśāṁ pate ॥

तं तु दृष्ट्वा तथावस्थमश्वत्थामानमाहवे । पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे ॥

taṁ tu dr̥ṣṭvā tathāvastham aśvatthāmānam āhave । pāñcālāḥ sr̥ñjayāś caiva siṁhanādaṁ pracakrire ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञामश्वत्थामा महाबलः । धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñām aśvatthāmā mahābalaḥ । dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ ॥

मुमोचाकर्णपूर्णेन धनुषा शरमुत्तमम् । यमदण्डोपमं घोरमुद्दिश्याशु घटोत्कचम् ॥

mumocākarṇapūrṇena dhanuṣā śaram uttamam । yamadaṇḍopamaṁ ghoram uddiśyāśu ghaṭotkacam ॥

स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य शरोत्तमः । विवेश वसुधामुग्रः सुपुङ्खः पृथिवीपते ॥

sa bhittvā hr̥dayaṁ tasya rākṣasasya śarottamaḥ । viveśa vasudhām ugraḥ supuṅkhaḥ pr̥thivīpate ॥

सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् । राक्षसेन्द्रः सुबलवान्द्रौणिना रणमानिना ॥

so ’tividdho mahārāja rathopastha upāviśat । rākṣasendraḥ subalavān drauṇinā raṇamāninā ॥

दृष्ट्वा विमूढं हैडिम्बं सारथिस्तं रणाजिरात् । द्रौणेः सकाशात्संभ्रान्तस्त्वपनिन्ये त्वरान्वितः ॥

dr̥ṣṭvā vimūḍhaṁ haiḍimbaṁ sārathis taṁ raṇājirāt । drauṇeḥ sakāśāt saṁbhrāntas tv apaninye tvarānvitaḥ ॥

तथा तु समरे विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम् । ननाद सुमहानादं द्रोणपुत्रो महाबलः ॥

tathā tu samare viddhvā rākṣasendraṁ ghaṭotkacam । nanāda sumahānādaṁ droṇaputro mahābalaḥ ॥

पूजितस्तव पुत्रैश्च सर्वयोधैश्च भारत । वपुषा प्रतिजज्वाल मध्याह्न इव भास्करः ॥

pūjitas tava putraiś ca sarvayodhaiś ca bhārata । vapuṣā pratijajvāla madhyāhna iva bhāskaraḥ ॥

भीमसेनं तु युध्यन्तं भारद्वाजरथं प्रति । स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यविध्यच्छितैः शरैः ॥

bhīmasenaṁ tu yudhyantaṁ bhāradvājarathaṁ prati । svayaṁ duryodhano rājā pratyavidhyac chitaiḥ śaraiḥ ॥

तं भीमसेनो नवभिः शरैर्विव्याध मारिष । दुर्योधनोऽपि विंशत्या शराणां प्रत्यविध्यत ॥

taṁ bhīmaseno navabhiḥ śarair vivyādha māriṣa । duryodhano ’pi viṁśatyā śarāṇāṁ pratyavidhyata ॥

तौ सायकैरवच्छन्नावदृश्येतां रणाजिरे । मेघजालसमाच्छन्नौ नभसीवेन्दुभास्करौ ॥

tau sāyakair avacchannāv adr̥śyetāṁ raṇājire । meghajālasamācchannau nabhasīvendubhāskarau ॥

अथ दुर्योधनो राजा भीमं विव्याध पत्रिभिः । पञ्चभिर्भरतश्रेष्ठ तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

atha duryodhano rājā bhīmaṁ vivyādha patribhiḥ । pañcabhir bharataśreṣṭha tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

तस्य भीमो धनुश्छित्त्वा ध्वजं च नवभिः शरैः । विव्याध कौरवश्रेष्ठं नवत्या नतपर्वणाम् ॥

tasya bhīmo dhanuś chittvā dhvajaṁ ca navabhiḥ śaraiḥ । vivyādha kauravaśreṣṭhaṁ navatyā nataparvaṇām ॥

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो भीमसेनस्य मारिष । चिक्षेप स शरान्राजन्पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥

tato duryodhanaḥ kruddho bhīmasenasya māriṣa । cikṣepa sa śarān rājan paśyatāṁ sarvadhanvinām ॥

तान्निहत्य शरान्भीमो दुर्योधनधनुश्च्युतान् । कौरवं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ॥

tān nihatya śarān bhīmo duryodhanadhanuścyutān । kauravaṁ pañcaviṁśatyā kṣudrakāṇāṁ samārpayat ॥

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो भीमसेनस्य मारिष । क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा दशभिः प्रत्यविध्यत ॥

duryodhanas tu saṁkruddho bhīmasenasya māriṣa । kṣurapreṇa dhanuś chittvā daśabhiḥ pratyavidhyata ॥

अथान्यद्धनुरादाय भीमसेनो महाबलः । विव्याध नृपतिं तूर्णं सप्तभिर्निशितैः शरैः ॥

athānyad dhanur ādāya bhīmaseno mahābalaḥ । vivyādha nr̥patiṁ tūrṇaṁ saptabhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

तदप्यस्य धनुः क्षिप्रं चिच्छेद लघुहस्तवत् । द्वितीयं च तृतीयं च चतुर्थं पञ्चमं तथा ॥

tad apy asya dhanuḥ kṣipraṁ ciccheda laghuhastavat । dvitīyaṁ ca tr̥tīyaṁ ca caturthaṁ pañcamaṁ tathā ॥

आत्तमात्तं महाराज भीमस्य धनुराच्छिनत् । तव पुत्रो महाराज जितकाशी मदोत्कटः ॥

āttam āttaṁ mahārāja bhīmasya dhanur ācchinat । tava putro mahārāja jitakāśī madotkaṭaḥ ॥

स तदा छिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः । शक्तिं चिक्षेप समरे सर्वपारशवीं शुभाम् ॥

sa tadā chidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ । śaktiṁ cikṣepa samare sarvapāraśavīṁ śubhām ॥

अप्राप्तामेव तां शक्तिं त्रिधा चिच्छेद कौरवः । पश्यतः सर्वलोकस्य भीमस्य च महात्मनः ॥

aprāptām eva tāṁ śaktiṁ tridhā ciccheda kauravaḥ । paśyataḥ sarvalokasya bhīmasya ca mahātmanaḥ ॥

ततो भीमो महाराज गदां गुर्वीं महाप्रभाम् । चिक्षेपाविध्य वेगेन दुर्योधनरथं प्रति ॥

tato bhīmo mahārāja gadāṁ gurvīṁ mahāprabhām । cikṣepāvidhya vegena duryodhanarathaṁ prati ॥

ततः सा सहसा वाहांस्तव पुत्रस्य संयुगे । सारथिं च गदा गुर्वी ममर्द भरतर्षभ ॥

tataḥ sā sahasā vāhāṁs tava putrasya saṁyuge । sārathiṁ ca gadā gurvī mamarda bharatarṣabha ॥

पुत्रस्तु तव राजेन्द्र रथाद्धेमपरिष्कृतात् । आप्लुतः सहसा यानं नन्दकस्य महात्मनः ॥

putras tu tava rājendra rathād dhemapariṣkr̥tāt । āplutaḥ sahasā yānaṁ nandakasya mahātmanaḥ ॥

ततो भीमो हतं मत्वा तव पुत्रं महारथम् । सिंहनादं महच्चक्रे तर्जयन्निव कौरवान् ॥

tato bhīmo hataṁ matvā tava putraṁ mahāratham । siṁhanādaṁ mahac cakre tarjayann iva kauravān ॥

तावकाः सैनिकाश्चापि मेनिरे निहतं नृपम् । ततो विचुक्रुशुः सर्वे हा हेति च समन्ततः ॥

tāvakāḥ sainikāś cāpi menire nihataṁ nr̥pam । tato vicukruśuḥ sarve hā heti ca samantataḥ ॥

तेषां तु निनदं श्रुत्वा त्रस्तानां सर्वयोधिनाम् । भीमसेनस्य नादं च श्रुत्वा राजन्महात्मनः ॥

teṣāṁ tu ninadaṁ śrutvā trastānāṁ sarvayodhinām । bhīmasenasya nādaṁ ca śrutvā rājan mahātmanaḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा हतं मत्वा सुयोधनम् । अभ्यवर्तत वेगेन यत्र पार्थो वृकोदरः ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā hataṁ matvā suyodhanam । abhyavartata vegena yatra pārtho vr̥kodaraḥ ॥

पाञ्चालाः केकया मत्स्याः सृञ्जयाश्च विशां पते । सर्वोद्योगेनाभिजग्मुर्द्रोणमेव युयुत्सया ॥

pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ sr̥ñjayāś ca viśāṁ pate । sarvodyogenābhijagmur droṇam eva yuyutsayā ॥

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं द्रोणस्याथ परैः सह । घोरे तमसि मग्नानां निघ्नतामितरेतरम् ॥

tatrāsīt sumahad yuddhaṁ droṇasyātha paraiḥ saha । ghore tamasi magnānāṁ nighnatām itaretaram ॥