Adhyāya 140

संजय उवाच । वर्तमाने तथा रौद्रे रात्रियुद्धे विशां पते । सर्वभूतक्षयकरे धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

saṁjaya uvāca । vartamāne tathā raudre rātriyuddhe viśāṁ pate । sarvabhūtakṣayakare dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

अब्रवीत्पाण्डवांश्चैव पाञ्चालांश्च ससोमकान् । अभ्यद्रवत गच्छध्वं द्रोणमेव जिघांसया ॥

abravīt pāṇḍavāṁś caiva pāñcālāṁś ca sasomakān । abhyadravata gacchadhvaṁ droṇam eva jighāṁsayā ॥

राज्ञस्ते वचनाद्राजन्पाञ्चालाः सोमकास्तथा । द्रोणमेवाभ्यवर्तन्त नदन्तो भैरवान्रवान् ॥

rājñas te vacanād rājan pāñcālāḥ somakās tathā । droṇam evābhyavartanta nadanto bhairavān ravān ॥

तान्वयं प्रतिगर्जन्तः प्रत्युद्यातास्त्वमर्षिताः । यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं च संयुगे ॥

tān vayaṁ pratigarjantaḥ pratyudyātās tv amarṣitāḥ । yathāśakti yathotsāhaṁ yathāsattvaṁ ca saṁyuge ॥

कृतवर्मा च हार्दिक्यो युधिष्ठिरमुपाद्रवत् । द्रोणं प्रति जिघांसन्तं मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥

kr̥tavarmā ca hārdikyo yudhiṣṭhiram upādravat । droṇaṁ prati jighāṁsantaṁ matto mattam iva dvipam ॥

शैनेयं शरवर्षाणि विकिरन्तं समन्ततः । अभ्ययात्कौरवो राजन्भूरिः संग्राममूर्धनि ॥

śaineyaṁ śaravarṣāṇi vikirantaṁ samantataḥ । abhyayāt kauravo rājan bhūriḥ saṁgrāmamūrdhani ॥

सहदेवमथायान्तं द्रोणप्रेप्सुं महारथम् । कर्णो वैकर्तनो राजन्वारयामास पाण्डवम् ॥

sahadevam athāyāntaṁ droṇaprepsuṁ mahāratham । karṇo vaikartano rājan vārayām āsa pāṇḍavam ॥

भीमसेनमथायान्तं व्यादितास्यमिवान्तकम् । स्वयं दुर्योधनो युद्धे प्रतीपं मृत्युमाव्रजत् ॥

bhīmasenam athāyāntaṁ vyāditāsyam ivāntakam । svayaṁ duryodhano yuddhe pratīpaṁ mr̥tyum āvrajat ॥

नकुलं च युधां श्रेष्ठं सर्वयुद्धविशारदम् । शकुनिः सौबलो राजन्वारयामास सत्वरः ॥

nakulaṁ ca yudhāṁ śreṣṭhaṁ sarvayuddhaviśāradam । śakuniḥ saubalo rājan vārayām āsa satvaraḥ ॥

शिखण्डिनमथायान्तं रथेन रथिनां वरम् । कृपो शारद्वतो राजन्वारयामास संयुगे ॥

śikhaṇḍinam athāyāntaṁ rathena rathināṁ varam । kr̥po śāradvato rājan vārayām āsa saṁyuge ॥

प्रतिविन्ध्यमथायान्तं मयूरसदृशैर्हयैः । दुःशासनो महाराज यत्तो यत्तमवारयत् ॥

prativindhyam athāyāntaṁ mayūrasadr̥śair hayaiḥ । duḥśāsano mahārāja yatto yattam avārayat ॥

भैमसेनिमथायान्तं मायाशतविशारदम् । अश्वत्थामा पितुर्मानं कुर्वाणः प्रत्यषेधयत् ॥

bhaimasenim athāyāntaṁ māyāśataviśāradam । aśvatthāmā pitur mānaṁ kurvāṇaḥ pratyaṣedhayat ॥

द्रुपदं वृषसेनस्तु ससैन्यं सपदानुगम् । वारयामास समरे द्रोणप्रेप्सुं महारथम् ॥

drupadaṁ vr̥ṣasenas tu sasainyaṁ sapadānugam । vārayām āsa samare droṇaprepsuṁ mahāratham ॥

विराटं द्रुतमायान्तं द्रोणस्य निधनं प्रति । मद्रराजः सुसंक्रुद्धो वारयामास भारत ॥

virāṭaṁ drutam āyāntaṁ droṇasya nidhanaṁ prati । madrarājaḥ susaṁkruddho vārayām āsa bhārata ॥

शतानीकमथायान्तं नाकुलिं रभसं रणे । चित्रसेनो रुरोधाशु शरैर्द्रोणवधेप्सया ॥

śatānīkam athāyāntaṁ nākuliṁ rabhasaṁ raṇe । citraseno rurodhāśu śarair droṇavadhepsayā ॥

अर्जुनं च युधां श्रेष्ठं प्राद्रवन्तं महारथम् । अलम्बुसो महाराज राक्षसेन्द्रो न्यवारयत् ॥

arjunaṁ ca yudhāṁ śreṣṭhaṁ prādravantaṁ mahāratham । alambuso mahārāja rākṣasendro nyavārayat ॥

तथा द्रोणं महेष्वासं निघ्नन्तं शात्रवान्रणे । धृष्टद्युम्नोऽथ पाञ्चाल्यो हृष्टरूपमवारयत् ॥

tathā droṇaṁ maheṣvāsaṁ nighnantaṁ śātravān raṇe । dhr̥ṣṭadyumno ’tha pāñcālyo hr̥ṣṭarūpam avārayat ॥

तथान्यान्पाण्डुपुत्राणां समायातान्महारथान् । तावका रथिनो राजन्वारयामासुरोजसा ॥

tathānyān pāṇḍuputrāṇāṁ samāyātān mahārathān । tāvakā rathino rājan vārayām āsur ojasā ॥

गजारोहा गजैस्तूर्णं संनिपत्य महामृधे । योधयन्तः स्म दृश्यन्ते शतशोऽथ सहस्रशः ॥

gajārohā gajais tūrṇaṁ saṁnipatya mahāmr̥dhe । yodhayantaḥ sma dr̥śyante śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

निशीथे तुरगा राजन्नाद्रवन्तः परस्परम् । समदृश्यन्त वेगेन पक्षवन्त इवाद्रयः ॥

niśīthe turagā rājann ādravantaḥ parasparam । samadr̥śyanta vegena pakṣavanta ivādrayaḥ ॥

सादिनः सादिभिः सार्धं प्रासशक्त्यृष्टिपाणयः । समागच्छन्महाराज विनदन्तः पृथक्पृथक् ॥

sādinaḥ sādibhiḥ sārdhaṁ prāsaśaktyr̥ṣṭipāṇayaḥ । samāgacchan mahārāja vinadantaḥ pr̥thak pr̥thak ॥

नरास्तु बहवस्तत्र समाजग्मुः परस्परम् । गदाभिर्मुसलैश्चैव नानाशस्त्रैश्च संघशः ॥

narās tu bahavas tatra samājagmuḥ parasparam । gadābhir musalaiś caiva nānāśastraiś ca saṁghaśaḥ ॥

कृतवर्मा तु हार्दिक्यो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । वारयामास संक्रुद्धो वेलेवोद्वृत्तमर्णवम् ॥

kr̥tavarmā tu hārdikyo dharmaputraṁ yudhiṣṭhiram । vārayām āsa saṁkruddho velevodvr̥ttam arṇavam ॥

युधिष्ठिरस्तु हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः । पुनर्विव्याध विंशत्या तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

yudhiṣṭhiras tu hārdikyaṁ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ । punar vivyādha viṁśatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

कृतवर्मा तु संक्रुद्धो धर्मपुत्रस्य मारिष । धनुश्चिच्छेद भल्लेन तं च विव्याध सप्तभिः ॥

kr̥tavarmā tu saṁkruddho dharmaputrasya māriṣa । dhanuś ciccheda bhallena taṁ ca vivyādha saptabhiḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । हार्दिक्यं दशभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥

athānyad dhanur ādāya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । hārdikyaṁ daśabhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat ॥

माधवस्तु रणे विद्धो धर्मपुत्रेण मारिष । प्राकम्पत च रोषेण सप्तभिश्चार्दयच्छरैः ॥

mādhavas tu raṇe viddho dharmaputreṇa māriṣa । prākampata ca roṣeṇa saptabhiś cārdayac charaiḥ ॥

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा हस्तावापं निकृत्य च । प्राहिणोन्निशितान्बाणान्पञ्च राजञ्शिलाशितान् ॥

tasya pārtho dhanuś chittvā hastāvāpaṁ nikr̥tya ca । prāhiṇon niśitān bāṇān pañca rājañ śilāśitān ॥

ते तस्य कवचं भित्त्वा हेमचित्रं महाधनम् । प्राविशन्धरणीमुग्रा वल्मीकमिव पन्नगाः ॥

te tasya kavacaṁ bhittvā hemacitraṁ mahādhanam । prāviśan dharaṇīm ugrā valmīkam iva pannagāḥ ॥

अक्ष्णोर्निमेषमात्रेण सोऽन्यदादाय कार्मुकम् । विव्याध पाण्डवं षष्ट्या सूतं च नवभिः शरैः ॥

akṣṇor nimeṣamātreṇa so ’nyad ādāya kārmukam । vivyādha pāṇḍavaṁ ṣaṣṭyā sūtaṁ ca navabhiḥ śaraiḥ ॥

तस्य शक्तिममेयात्मा पाण्डवो भुजगोपमाम् । चिक्षेप भरतश्रेष्ठ रथे न्यस्य महद्धनुः ॥

tasya śaktim ameyātmā pāṇḍavo bhujagopamām । cikṣepa bharataśreṣṭha rathe nyasya mahad dhanuḥ ॥

सा हेमचित्रा महती पाण्डवेन प्रवेरिता । निर्भिद्य दक्षिणं बाहुं प्राविशद्धरणीतलम् ॥

sā hemacitrā mahatī pāṇḍavena praveritā । nirbhidya dakṣiṇaṁ bāhuṁ prāviśad dharaṇītalam ॥

एतस्मिन्नेव काले तु गृह्य पार्थः पुनर्धनुः । हार्दिक्यं छादयामास शरैः संनतपर्वभिः ॥

etasminn eva kāle tu gr̥hya pārthaḥ punar dhanuḥ । hārdikyaṁ chādayām āsa śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

ततस्तु समरे शूरो वृष्णीनां प्रवरो रथी । व्यश्वसूतरथं चक्रे निमेषार्धाद्युधिष्ठिरम् ॥

tatas tu samare śūro vr̥ṣṇīnāṁ pravaro rathī । vyaśvasūtarathaṁ cakre nimeṣārdhād yudhiṣṭhiram ॥

ततस्तु पाण्डवो ज्येष्ठः खड्गचर्म समाददे । तदस्य निशितैर्बाणैर्व्यधमन्माधवो रणे ॥

tatas tu pāṇḍavo jyeṣṭhaḥ khaḍgacarma samādade । tad asya niśitair bāṇair vyadhaman mādhavo raṇe ॥

तोमरं तु ततो गृह्य स्वर्णदण्डं दुरासदम् । प्रेषयत्समरे तूर्णं हार्दिक्यस्य युधिष्ठिरः ॥

tomaraṁ tu tato gr̥hya svarṇadaṇḍaṁ durāsadam । preṣayat samare tūrṇaṁ hārdikyasya yudhiṣṭhiraḥ ॥

तमापतन्तं सहसा धर्मराजभुजच्युतम् । द्विधा चिच्छेद हार्दिक्यः कृतहस्तः स्मयन्निव ॥

tam āpatantaṁ sahasā dharmarājabhujacyutam । dvidhā ciccheda hārdikyaḥ kr̥tahastaḥ smayann iva ॥

ततः शरशतेनाजौ धर्मपुत्रमवाकिरत् । कवचं चास्य संक्रुद्धः शरैस्तीक्ष्णैरदारयत् ॥

tataḥ śaraśatenājau dharmaputram avākirat । kavacaṁ cāsya saṁkruddhaḥ śarais tīkṣṇair adārayat ॥

हार्दिक्यशरसंछिन्नं कवचं तन्महात्मनः । व्यशीर्यत रणे राजंस्ताराजालमिवाम्बरात् ॥

hārdikyaśarasaṁchinnaṁ kavacaṁ tan mahātmanaḥ । vyaśīryata raṇe rājaṁs tārājālam ivāmbarāt ॥

स छिन्नधन्वा विरथः शीर्णवर्मा शरार्दितः । अपायासीद्रणात्तूर्णं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

sa chinnadhanvā virathaḥ śīrṇavarmā śarārditaḥ । apāyāsīd raṇāt tūrṇaṁ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

कृतवर्मा तु निर्जित्य धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । पुनर्द्रोणस्य जुगुपे चक्रमेव महाबलः ॥

kr̥tavarmā tu nirjitya dharmaputraṁ yudhiṣṭhiram । punar droṇasya jugupe cakram eva mahābalaḥ ॥