Adhyāya 14

धृतराष्ट्र उवाच । बहूनि सुविचित्राणि द्वंद्वयुद्धानि संजय । त्वयोक्तानि निशम्याहं स्पृहयामि सचक्षुषाम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । bahūni suvicitrāṇi dvaṁdvayuddhāni saṁjaya । tvayoktāni niśamyāhaṁ spr̥hayāmi sacakṣuṣām ॥

आश्चर्यभूतं लोकेषु कथयिष्यन्ति मानवाः । कुरूणां पाण्डवानां च युद्धं देवासुरोपमम् ॥

āścaryabhūtaṁ lokeṣu kathayiṣyanti mānavāḥ । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca yuddhaṁ devāsuropamam ॥

न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतो युद्धमुत्तमम् । तस्मादार्तायनेर्युद्धं सौभद्रस्य च शंस मे ॥

na hi me tr̥ptir astīha śr̥ṇvato yuddham uttamam । tasmād ārtāyaner yuddhaṁ saubhadrasya ca śaṁsa me ॥

संजय उवाच । सादितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्यः सर्वायषीं गदाम् । समुत्क्षिप्य नदन्क्रुद्धः प्रचस्कन्द रथोत्तमात् ॥

saṁjaya uvāca । sāditaṁ prekṣya yantāraṁ śalyaḥ sarvāyaṣīṁ gadām । samutkṣipya nadan kruddhaḥ pracaskanda rathottamāt ॥

तं दीप्तमिव कालाग्निं दण्डहस्तमिवान्तकम् । जवेनाभ्यपतद्भीमः प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥

taṁ dīptam iva kālāgniṁ daṇḍahastam ivāntakam । javenābhyapatad bhīmaḥ pragr̥hya mahatīṁ gadām ॥

सौभद्रोऽप्यशनिप्रख्यां प्रगृह्य महतीं गदाम् । एह्येहीत्यब्रवीच्छल्यं यत्नाद्भीमेन वारितः ॥

saubhadro ’py aśaniprakhyāṁ pragr̥hya mahatīṁ gadām । ehy ehīty abravīc chalyaṁ yatnād bhīmena vāritaḥ ॥

वारयित्वा तु सौभद्रं भीमसेनः प्रतापवान् । शल्यमासाद्य समरे तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

vārayitvā tu saubhadraṁ bhīmasenaḥ pratāpavān । śalyam āsādya samare tasthau girir ivācalaḥ ॥

तथैव मद्रराजोऽपि भीमं दृष्ट्वा महाबलम् । ससाराभिमुखस्तूर्णं शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥

tathaiva madrarājo ’pi bhīmaṁ dr̥ṣṭvā mahābalam । sasārābhimukhas tūrṇaṁ śārdūla iva kuñjaram ॥

ततस्तूर्यनिनादाश्च शङ्खानां च सहस्रशः । सिंहनादाश्च संजज्ञुर्भेरीणां च महास्वनाः ॥

tatas tūryaninādāś ca śaṅkhānāṁ ca sahasraśaḥ । siṁhanādāś ca saṁjajñur bherīṇāṁ ca mahāsvanāḥ ॥

पश्यतां शतशो ह्यासीदन्योन्यसमचेतसाम् । पाण्डवानां कुरूणां च साधु साध्विति निस्वनः ॥

paśyatāṁ śataśo hy āsīd anyonyasamacetasām । pāṇḍavānāṁ kurūṇāṁ ca sādhu sādhv iti nisvanaḥ ॥

न हि मद्राधिपादन्यः सर्वराजसु भारत । सोढुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे ॥

na hi madrādhipād anyaḥ sarvarājasu bhārata । soḍhum utsahate vegaṁ bhīmasenasya saṁyuge ॥

तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मनः । सोढुमुत्सहते लोके कोऽन्यो युधि वृकोदरात् ॥

tathā madrādhipasyāpi gadāvegaṁ mahātmanaḥ । soḍhum utsahate loke ko ’nyo yudhi vr̥kodarāt ॥

पट्टैर्जाम्बूनदैर्बद्धा बभूव जनहर्षिणी । प्रजज्वाल तथाविद्धा भीमेन महती गदा ॥

paṭṭair jāmbūnadair baddhā babhūva janaharṣiṇī । prajajvāla tathāviddhā bhīmena mahatī gadā ॥

तथैव चरतो मार्गान्मण्डलानि च भागशः । महाविद्युत्प्रतीकाशा शल्यस्य शुशुभे गदा ॥

tathaiva carato mārgān maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ । mahāvidyutpratīkāśā śalyasya śuśubhe gadā ॥

तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतुः । आवर्जितगदाशृङ्गावुभौ शल्यवृकोदरौ ॥

tau vr̥ṣāv iva nardantau maṇḍalāni viceratuḥ । āvarjitagadāśr̥ṅgāv ubhau śalyavr̥kodarau ॥

मण्डलावर्तमार्गेषु गदाविहरणेषु च । निर्विशेषमभूद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः ॥

maṇḍalāvartamārgeṣu gadāviharaṇeṣu ca । nirviśeṣam abhūd yuddhaṁ tayoḥ puruṣasiṁhayoḥ ॥

ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महती गदा । साग्निज्वाला महारौद्रा गदाचूर्णमशीर्यत ॥

tāḍitā bhīmasenena śalyasya mahatī gadā । sāgnijvālā mahāraudrā gadācūrṇam aśīryata ॥

तथैव भीमसेनस्य द्विषताभिहता गदा । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्वृतो वृक्ष इवाबभौ ॥

tathaiva bhīmasenasya dviṣatābhihatā gadā । varṣāpradoṣe khadyotair vr̥to vr̥kṣa ivābabhau ॥

गदा क्षिप्ता तु समरे मद्रराजेन भारत । व्योम संदीपयाना सा ससृजे पावकं बहु ॥

gadā kṣiptā tu samare madrarājena bhārata । vyoma saṁdīpayānā sā sasr̥je pāvakaṁ bahu ॥

तथैव भीमसेनेन द्विषते प्रेषिता गदा । तापयामास तत्सैन्यं महोल्का पतती यथा ॥

tathaiva bhīmasenena dviṣate preṣitā gadā । tāpayām āsa tat sainyaṁ maholkā patatī yathā ॥

ते चैवोभे गदे श्रेष्ठे समासाद्य परस्परम् । श्वसन्त्यौ नागकन्येव ससृजाते विभावसुम् ॥

te caivobhe gade śreṣṭhe samāsādya parasparam । śvasantyau nāgakanyeva sasr̥jāte vibhāvasum ॥

नखैरिव महाव्याघ्रौ दन्तैरिव महागजौ । तौ विचेरतुरासाद्य गदाभ्यां च परस्परम् ॥

nakhair iva mahāvyāghrau dantair iva mahāgajau । tau viceratur āsādya gadābhyāṁ ca parasparam ॥

ततो गदाग्राभिहतौ क्षणेन रुधिरोक्षितौ । ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ ॥

tato gadāgrābhihatau kṣaṇena rudhirokṣitau । dadr̥śāte mahātmānau puṣpitāv iva kiṁśukau ॥

शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयोः पुरुषसिंहयोः । गदाभिघातसंह्रादः शक्राशनिरवोपमः ॥

śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṁhayoḥ । gadābhighātasaṁhrādaḥ śakrāśaniravopamaḥ ॥

गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहतः । नाकम्पत तदा भीमो भिद्यमान इवाचलः ॥

gadayā madrarājena savyadakṣiṇam āhataḥ । nākampata tadā bhīmo bhidyamāna ivācalaḥ ॥

तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो महाबलः । धैर्यान्मद्राधिपस्तस्थौ वज्रैर्गिरिरिवाहतः ॥

tathā bhīmagadāvegais tāḍyamāno mahābalaḥ । dhairyān madrādhipas tasthau vajrair girir ivāhataḥ ॥

आपेततुर्महावेगौ समुच्छ्रितमहागदौ । पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतुः ॥

āpetatur mahāvegau samucchritamahāgadau । punar antaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ ॥

अथाप्लुत्य पदान्यष्टौ संनिपत्य गजाविव । सहसा लोहदण्डाभ्यामन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

athāplutya padāny aṣṭau saṁnipatya gajāv iva । sahasā lohadaṇḍābhyām anyonyam abhijaghnatuḥ ॥

तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भृशाहतौ । युगपत्पेततुर्वीरौ क्षिताविन्द्रध्वजाविव ॥

tau parasparavegāc ca gadābhyāṁ ca bhr̥śāhatau । yugapat petatur vīrau kṣitāv indradhvajāv iva ॥

ततो विह्वलमानं तं निःश्वसन्तं पुनः पुनः । शल्यमभ्यपतत्तूर्णं कृतवर्मा महारथः ॥

tato vihvalamānaṁ taṁ niḥśvasantaṁ punaḥ punaḥ । śalyam abhyapatat tūrṇaṁ kr̥tavarmā mahārathaḥ ॥

दृष्ट्वा चैनं महाराज गदयाभिनिपीडितम् । विचेष्टन्तं यथा नागं मूर्छयाभिपरिप्लुतम् ॥

dr̥ṣṭvā cainaṁ mahārāja gadayābhinipīḍitam । viceṣṭantaṁ yathā nāgaṁ mūrchayābhipariplutam ॥

ततः सगदमारोप्य मद्राणामधिपं रथम् । अपोवाह रणात्तूर्णं कृतवर्मा महारथः ॥

tataḥ sagadam āropya madrāṇām adhipaṁ ratham । apovāha raṇāt tūrṇaṁ kr̥tavarmā mahārathaḥ ॥

क्षीबवद्विह्वलो वीरो निमेषात्पुनरुत्थितः । भीमोऽपि सुमहाबाहुर्गदापाणिरदृश्यत ॥

kṣībavad vihvalo vīro nimeṣāt punar utthitaḥ । bhīmo ’pi sumahābāhur gadāpāṇir adr̥śyata ॥

ततो मद्राधिपं दृष्ट्वा तव पुत्राः पराङ्मुखम् । सनागरथपत्त्यश्वाः समकम्पन्त मारिष ॥

tato madrādhipaṁ dr̥ṣṭvā tava putrāḥ parāṅmukham । sanāgarathapattyaśvāḥ samakampanta māriṣa ॥

ते पाण्डवैरर्द्यमानास्तावका जितकाशिभिः । भीता दिशोऽन्वपद्यन्त वातनुन्ना घना इव ॥

te pāṇḍavair ardyamānās tāvakā jitakāśibhiḥ । bhītā diśo ’nvapadyanta vātanunnā ghanā iva ॥

निर्जित्य धार्तराष्ट्रांस्तु पाण्डवेया महारथाः । व्यरोचन्त रणे राजन्दीप्यमाना यशस्विनः ॥

nirjitya dhārtarāṣṭrāṁs tu pāṇḍaveyā mahārathāḥ । vyarocanta raṇe rājan dīpyamānā yaśasvinaḥ ॥

सिंहनादान्भृशं चक्रुः शङ्खान्दध्मुश्च हर्षिताः । भेरीश्च वादयामासुर्मृदङ्गांश्चानकैः सह ॥

siṁhanādān bhr̥śaṁ cakruḥ śaṅkhān dadhmuś ca harṣitāḥ । bherīś ca vādayām āsur mr̥daṅgāṁś cānakaiḥ saha ॥