Adhyāya 15

संजय उवाच । तद्बलं सुमहद्दीर्णं त्वदीयं प्रेक्ष्य वीर्यवान् । दधारैको रणे पाण्डून्वृषसेनोऽस्त्रमायया ॥

saṁjaya uvāca । tad balaṁ sumahad dīrṇaṁ tvadīyaṁ prekṣya vīryavān । dadhāraiko raṇe pāṇḍūn vr̥ṣaseno ’stramāyayā ॥

शरा दश दिशो मुक्ता वृषसेनेन मारिष । विचेरुस्ते विनिर्भिद्य नरवाजिरथद्विपान् ॥

śarā daśa diśo muktā vr̥ṣasenena māriṣa । vicerus te vinirbhidya naravājirathadvipān ॥

तस्य दीप्ता महाबाणा विनिश्चेरुः सहस्रशः । भानोरिव महाबाहो ग्रीष्मकाले मरीचयः ॥

tasya dīptā mahābāṇā viniśceruḥ sahasraśaḥ । bhānor iva mahābāho grīṣmakāle marīcayaḥ ॥

तेनार्दिता महाराज रथिनः सादिनस्तथा । निपेतुरुर्व्यां सहसा वातनुन्ना इव द्रुमाः ॥

tenārditā mahārāja rathinaḥ sādinas tathā । nipetur urvyāṁ sahasā vātanunnā iva drumāḥ ॥

हयौघांश्च रथौघांश्च गजौघांश्च समन्ततः । अपातयद्रणे राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥

hayaughāṁś ca rathaughāṁś ca gajaughāṁś ca samantataḥ । apātayad raṇe rājañ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

दृष्ट्वा तमेवं समरे विचरन्तमभीतवत् । सहिताः सर्वराजानः परिवव्रुः समन्ततः ॥

dr̥ṣṭvā tam evaṁ samare vicarantam abhītavat । sahitāḥ sarvarājānaḥ parivavruḥ samantataḥ ॥

नाकुलिस्तु शतानीको वृषसेनं समभ्ययात् । विव्याध चैनं दशभिर्नाराचैर्मर्मभेदिभिः ॥

nākulis tu śatānīko vr̥ṣasenaṁ samabhyayāt । vivyādha cainaṁ daśabhir nārācair marmabhedibhiḥ ॥

तस्य कर्णात्मजश्चापं छित्त्वा केतुमपातयत् । तं भ्रातरं परीप्सन्तो द्रौपदेयाः समभ्ययुः ॥

tasya karṇātmajaś cāpaṁ chittvā ketum apātayat । taṁ bhrātaraṁ parīpsanto draupadeyāḥ samabhyayuḥ ॥

कर्णात्मजं शरव्रातैश्चक्रुश्चादृश्यमञ्जसा । तान्नदन्तोऽभ्यधावन्त द्रोणपुत्रमुखा रथाः ॥

karṇātmajaṁ śaravrātaiś cakruś cādr̥śyam añjasā । tān nadanto ’bhyadhāvanta droṇaputramukhā rathāḥ ॥

छादयन्तो महाराज द्रौपदेयान्महारथान् । शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पर्वताञ्जलदा इव ॥

chādayanto mahārāja draupadeyān mahārathān । śarair nānāvidhais tūrṇaṁ parvatāñ jaladā iva ॥

तान्पाण्डवाः प्रत्यगृह्णंस्त्वरिताः पुत्रगृद्धिनः । पाञ्चालाः केकया मत्स्याः सृञ्जयाश्चोद्यतायुधाः ॥

tān pāṇḍavāḥ pratyagr̥hṇaṁs tvaritāḥ putragr̥ddhinaḥ । pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ sr̥ñjayāś codyatāyudhāḥ ॥

तद्युद्धमभवद्घोरं तुमुलं लोमहर्षणम् । त्वदीयैः पाण्डुपुत्राणां देवानामिव दानवैः ॥

tad yuddham abhavad ghoraṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । tvadīyaiḥ pāṇḍuputrāṇāṁ devānām iva dānavaiḥ ॥

एवमुत्तमसंरम्भा युयुधुः कुरुपाण्डवाः । परस्परमुदीक्षन्तः परस्परकृतागसः ॥

evam uttamasaṁrambhā yuyudhuḥ kurupāṇḍavāḥ । parasparam udīkṣantaḥ parasparakr̥tāgasaḥ ॥

तेषां ददृशिरे कोपाद्वपूंष्यमिततेजसाम् । युयुत्सूनामिवाकाशे पतत्रिवरभोगिनाम् ॥

teṣāṁ dadr̥śire kopād vapūṁṣy amitatejasām । yuyutsūnām ivākāśe patatrivarabhoginām ॥

भीमकर्णकृपद्रोणद्रौणिपार्षतसात्यकैः । बभासे स रणोद्देशः कालसूर्यैरिवोदितैः ॥

bhīmakarṇakr̥padroṇadrauṇipārṣatasātyakaiḥ । babhāse sa raṇoddeśaḥ kālasūryair ivoditaiḥ ॥

तदासीत्तुमुलं युद्धं निघ्नतामितरेतरम् । महाबलानां बलिभिर्दानवानां यथा सुरैः ॥

tadāsīt tumulaṁ yuddhaṁ nighnatām itaretaram । mahābalānāṁ balibhir dānavānāṁ yathā suraiḥ ॥

ततो युधिष्ठिरानीकमुद्धूतार्णवनिस्वनम् । त्वदीयमवधीत्सैन्यं संप्रद्रुतमहारथम् ॥

tato yudhiṣṭhirānīkam uddhūtārṇavanisvanam । tvadīyam avadhīt sainyaṁ saṁpradrutamahāratham ॥

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा शत्रुभिर्भृशमर्दितम् । अलं द्रुतेन वः शूरा इति द्रोणोऽभ्यभाषत ॥

tat prabhagnaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā śatrubhir bhr̥śam arditam । alaṁ drutena vaḥ śūrā iti droṇo ’bhyabhāṣata ॥

ततः शोणहयः क्रुद्धश्चतुर्दन्त इव द्विपः । प्रविश्य पाण्डवानीकं युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥

tataḥ śoṇahayaḥ kruddhaś caturdanta iva dvipaḥ । praviśya pāṇḍavānīkaṁ yudhiṣṭhiram upādravat ॥

तमविध्यच्छितैर्बाणैः कङ्कपत्रैर्युधिष्ठिरः । तस्य द्रोणो धनुश्छित्त्वा तं द्रुतं समुपाद्रवत् ॥

tam avidhyac chitair bāṇaiḥ kaṅkapatrair yudhiṣṭhiraḥ । tasya droṇo dhanuś chittvā taṁ drutaṁ samupādravat ॥

चक्ररक्षः कुमारस्तु पाञ्चालानां यशस्करः । दधार द्रोणमायान्तं वेलेव सरितां पतिम् ॥

cakrarakṣaḥ kumāras tu pāñcālānāṁ yaśaskaraḥ । dadhāra droṇam āyāntaṁ veleva saritāṁ patim ॥

द्रोणं निवारितं दृष्ट्वा कुमारेण द्विजर्षभम् । सिंहनादरवो ह्यासीत्साधु साध्विति भाषताम् ॥

droṇaṁ nivāritaṁ dr̥ṣṭvā kumāreṇa dvijarṣabham । siṁhanādaravo hy āsīt sādhu sādhv iti bhāṣatām ॥

कुमारस्तु ततो द्रोणं सायकेन महाहवे । विव्याधोरसि संक्रुद्धः सिंहवच्चानदन्मुहुः ॥

kumāras tu tato droṇaṁ sāyakena mahāhave । vivyādhorasi saṁkruddhaḥ siṁhavac cānadan muhuḥ ॥

संवार्य तु रणे द्रोणः कुमारं वै महाबलः । शरैरनेकसाहस्रैः कृतहस्तो जितक्लमः ॥

saṁvārya tu raṇe droṇaḥ kumāraṁ vai mahābalaḥ । śarair anekasāhasraiḥ kr̥tahasto jitaklamaḥ ॥

तं शूरमार्यव्रतिनमस्त्रार्थकृतनिश्रमम् । चक्ररक्षमपामृद्नात्कुमारं द्विजसत्तमः ॥

taṁ śūram āryavratinam astrārthakr̥taniśramam । cakrarakṣam apāmr̥dnāt kumāraṁ dvijasattamaḥ ॥

स मध्यं प्राप्य सेनायाः सर्वाः परिचरन्दिशः । तव सैन्यस्य गोप्तासीद्भारद्वाजो रथर्षभः ॥

sa madhyaṁ prāpya senāyāḥ sarvāḥ paricaran diśaḥ । tava sainyasya goptāsīd bhāradvājo ratharṣabhaḥ ॥

शिखण्डिनं द्वादशभिर्विंशत्या चोत्तमौजसम् । नकुलं पञ्चभिर्विद्ध्वा सहदेवं च सप्तभिः ॥

śikhaṇḍinaṁ dvādaśabhir viṁśatyā cottamaujasam । nakulaṁ pañcabhir viddhvā sahadevaṁ ca saptabhiḥ ॥

युधिष्ठिरं द्वादशभिर्द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभिः । सात्यकिं पञ्चभिर्विद्ध्वा मत्स्यं च दशभिः शरैः ॥

yudhiṣṭhiraṁ dvādaśabhir draupadeyāṁs tribhis tribhiḥ । sātyakiṁ pañcabhir viddhvā matsyaṁ ca daśabhiḥ śaraiḥ ॥

व्यक्षोभयद्रणे योधान्यथामुख्यानभिद्रवन् । अभ्यवर्तत संप्रेप्सुः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

vyakṣobhayad raṇe yodhān yathāmukhyān abhidravan । abhyavartata saṁprepsuḥ kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

युगंधरस्ततो राजन्भारद्वाजं महारथम् । वारयामास संक्रुद्धं वातोद्धूतमिवार्णवम् ॥

yugaṁdharas tato rājan bhāradvājaṁ mahāratham । vārayām āsa saṁkruddhaṁ vātoddhūtam ivārṇavam ॥

युधिष्ठिरं स विद्ध्वा तु शरैः संनतपर्वभिः । युगंधरं च भल्लेन रथनीडादपाहरत् ॥

yudhiṣṭhiraṁ sa viddhvā tu śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । yugaṁdharaṁ ca bhallena rathanīḍād apāharat ॥

ततो विराटद्रुपदौ केकयाः सात्यकिः शिबिः । व्याघ्रदत्तश्च पाञ्चाल्यः सिंहसेनश्च वीर्यवान् ॥

tato virāṭadrupadau kekayāḥ sātyakiḥ śibiḥ । vyāghradattaś ca pāñcālyaḥ siṁhasenaś ca vīryavān ॥

एते चान्ये च बहवः परीप्सन्तो युधिष्ठिरम् । आवव्रुस्तस्य पन्थानं किरन्तः सायकान्बहून् ॥

ete cānye ca bahavaḥ parīpsanto yudhiṣṭhiram । āvavrus tasya panthānaṁ kirantaḥ sāyakān bahūn ॥

व्याघ्रदत्तश्च पाञ्चाल्यो द्रोणं विव्याध मार्गणैः । पञ्चाशद्भिः शितै राजंस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥

vyāghradattaś ca pāñcālyo droṇaṁ vivyādha mārgaṇaiḥ । pañcāśadbhiḥ śitai rājaṁs tata uccukruśur janāḥ ॥

त्वरितं सिंहसेनस्तु द्रोणं विद्ध्वा महारथम् । प्राहसत्सहसा हृष्टस्त्रासयन्वै यतव्रतम् ॥

tvaritaṁ siṁhasenas tu droṇaṁ viddhvā mahāratham । prāhasat sahasā hr̥ṣṭas trāsayan vai yatavratam ॥

ततो विस्फार्य नयने धनुर्ज्यामवमृज्य च । तलशब्दं महत्कृत्वा द्रोणस्तं समुपाद्रवत् ॥

tato visphārya nayane dhanurjyām avamr̥jya ca । talaśabdaṁ mahat kr̥tvā droṇas taṁ samupādravat ॥

ततस्तु सिंहसेनस्य शिरः कायात्सकुण्डलम् । व्याघ्रदत्तस्य चाक्रम्य भल्लाभ्यामहरद्बली ॥

tatas tu siṁhasenasya śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam । vyāghradattasya cākramya bhallābhyām aharad balī ॥

तान्प्रमृद्य शरव्रातैः पाण्डवानां महारथान् । युधिष्ठिरसमभ्याशे तस्थौ मृत्युरिवान्तकः ॥

tān pramr̥dya śaravrātaiḥ pāṇḍavānāṁ mahārathān । yudhiṣṭhirasamabhyāśe tasthau mr̥tyur ivāntakaḥ ॥

ततोऽभवन्महाशब्दो राजन्यौधिष्ठिरे बले । हृतो राजेति योधानां समीपस्थे यतव्रते ॥

tato ’bhavan mahāśabdo rājan yaudhiṣṭhire bale । hr̥to rājeti yodhānāṁ samīpasthe yatavrate ॥

अब्रुवन्सैनिकास्तत्र दृष्ट्वा द्रोणस्य विक्रमम् । अद्य राजा धार्तराष्ट्रः कृतार्थो वै भविष्यति । आगमिष्यति नो नूनं धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ॥

abruvan sainikās tatra dr̥ṣṭvā droṇasya vikramam । adya rājā dhārtarāṣṭraḥ kr̥tārtho vai bhaviṣyati । āgamiṣyati no nūnaṁ dhārtarāṣṭrasya saṁyuge ॥

एवं संजल्पतां तेषां तावकानां महारथः । आयाज्जवेन कौन्तेयो रथघोषेण नादयन् ॥

evaṁ saṁjalpatāṁ teṣāṁ tāvakānāṁ mahārathaḥ । āyāj javena kaunteyo rathaghoṣeṇa nādayan ॥

शोणितोदां रथावर्तां कृत्वा विशसने नदीम् । शूरास्थिचयसंकीर्णां प्रेतकूलापहारिणीम् ॥

śoṇitodāṁ rathāvartāṁ kr̥tvā viśasane nadīm । śūrāsthicayasaṁkīrṇāṁ pretakūlāpahāriṇīm ॥

तां शरौघमहाफेनां प्रासमत्स्यसमाकुलाम् । नदीमुत्तीर्य वेगेन कुरून्विद्राव्य पाण्डवः ॥

tāṁ śaraughamahāphenāṁ prāsamatsyasamākulām । nadīm uttīrya vegena kurūn vidrāvya pāṇḍavaḥ ॥

ततः किरीटी सहसा द्रोणानीकमुपाद्रवत् । छादयन्निषुजालेन महता मोहयन्निव ॥

tataḥ kirīṭī sahasā droṇānīkam upādravat । chādayann iṣujālena mahatā mohayann iva ॥

शीघ्रमभ्यस्यतो बाणान्संदधानस्य चानिशम् । नान्तरं ददृशे कश्चित्कौन्तेयस्य यशस्विनः ॥

śīghram abhyasyato bāṇān saṁdadhānasya cāniśam । nāntaraṁ dadr̥śe kaś cit kaunteyasya yaśasvinaḥ ॥

न दिशो नान्तरिक्षं च न द्यौर्नैव च मेदिनी । अदृश्यत महाराज बाणभूतमिवाभवत् ॥

na diśo nāntarikṣaṁ ca na dyaur naiva ca medinī । adr̥śyata mahārāja bāṇabhūtam ivābhavat ॥

नादृश्यत तदा राजंस्तत्र किंचन संयुगे । बाणान्धकारे महति कृते गाण्डीवधन्वना ॥

nādr̥śyata tadā rājaṁs tatra kiṁ cana saṁyuge । bāṇāndhakāre mahati kr̥te gāṇḍīvadhanvanā ॥

सूर्ये चास्तमनुप्राप्ते रजसा चाभिसंवृते । नाज्ञायत तदा शत्रुर्न सुहृन्न च किंचन ॥

sūrye cāstam anuprāpte rajasā cābhisaṁvr̥te । nājñāyata tadā śatrur na suhr̥n na ca kiṁ cana ॥

ततोऽवहारं चक्रुस्ते द्रोणदुर्योधनादयः । तान्विदित्वा भृशं त्रस्तानयुद्धमनसः परान् ॥

tato ’vahāraṁ cakrus te droṇaduryodhanādayaḥ । tān viditvā bhr̥śaṁ trastān ayuddhamanasaḥ parān ॥

स्वान्यनीकानि बीभत्सुः शनकैरवहारयत् । ततोऽभितुष्टुवुः पार्थं प्रहृष्टाः पाण्डुसृञ्जयाः । पाञ्चालाश्च मनोज्ञाभिर्वाग्भिः सूर्यमिवर्षयः ॥

svāny anīkāni bībhatsuḥ śanakair avahārayat । tato ’bhituṣṭuvuḥ pārthaṁ prahr̥ṣṭāḥ pāṇḍusr̥ñjayāḥ । pāñcālāś ca manojñābhir vāgbhiḥ sūryam ivarṣayaḥ ॥

एवं स्वशिबिरं प्रायाज्जित्वा शत्रून्धनंजयः । पृष्ठतः सर्वसैन्यानां मुदितो वै सकेशवः ॥

evaṁ svaśibiraṁ prāyāj jitvā śatrūn dhanaṁjayaḥ । pr̥ṣṭhataḥ sarvasainyānāṁ mudito vai sakeśavaḥ ॥

मसारगल्वर्कसुवर्णरूप्यै;र्वज्रप्रवालस्फटिकैश्च मुख्यैः । चित्रे रथे पाण्डुसुतो बभासे; नक्षत्रचित्रे वियतीव चन्द्रः ॥

masāragalvarkasuvarṇarūpyair; vajrapravālasphaṭikaiś ca mukhyaiḥ । citre rathe pāṇḍusuto babhāse; nakṣatracitre viyatīva candraḥ ॥