Adhyāya 139

संजय उवाच । प्रकाशिते तथा लोके रजसा च तमोवृते । समाजग्मुरथो वीराः परस्परवधैषिणः ॥

saṁjaya uvāca । prakāśite tathā loke rajasā ca tamovr̥te । samājagmur atho vīrāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ ॥

ते समेत्य रणे राजञ्शस्त्रप्रासासिधारिणः । परस्परमुदैक्षन्त परस्परकृतागसः ॥

te sametya raṇe rājañ śastraprāsāsidhāriṇaḥ । parasparam udaikṣanta parasparakr̥tāgasaḥ ॥

प्रदीपानां सहस्रैश्च दीप्यमानैः समन्ततः । विरराज तदा भूमिर्द्यौर्ग्रहैरिव भारत ॥

pradīpānāṁ sahasraiś ca dīpyamānaiḥ samantataḥ । virarāja tadā bhūmir dyaur grahair iva bhārata ॥

उल्काशतैः प्रज्वलितै रणभूमिर्व्यराजत । दह्यमानेव लोकानामभावे वै वसुंधरा ॥

ulkāśataiḥ prajvalitai raṇabhūmir vyarājata । dahyamāneva lokānām abhāve vai vasuṁdharā ॥

प्रादीप्यन्त दिशः सर्वाः प्रदीपैस्तैः समन्ततः । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्वृता वृक्षा इवाबभुः ॥

prādīpyanta diśaḥ sarvāḥ pradīpais taiḥ samantataḥ । varṣāpradoṣe khadyotair vr̥tā vr̥kṣā ivābabhuḥ ॥

असज्जन्त ततो वीरा वीरेष्वेव पृथक्पृथक् । नागा नागैः समाजग्मुस्तुरगाः सह वाजिभिः ॥

asajjanta tato vīrā vīreṣv eva pr̥thak pr̥thak । nāgā nāgaiḥ samājagmus turagāḥ saha vājibhiḥ ॥

रथा रथवरैरेव समाजग्मुर्मुदान्विताः । तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे पुत्रस्य तव शासनात् ॥

rathā rathavarair eva samājagmur mudānvitāḥ । tasmin rātrimukhe ghore putrasya tava śāsanāt ॥

ततोऽर्जुनो महाराज कौरवाणामनीकिनीम् । व्यधमत्त्वरया युक्तः क्षपयन्सर्वपार्थिवान् ॥

tato ’rjuno mahārāja kauravāṇām anīkinīm । vyadhamat tvarayā yuktaḥ kṣapayan sarvapārthivān ॥

धृतराष्ट्र उवाच । तस्मिन्प्रविष्टे संरब्धे मम पुत्रस्य वाहिनीम् । अमृष्यमाणे दुर्धर्षे किं व आसीन्मनस्तदा ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tasmin praviṣṭe saṁrabdhe mama putrasya vāhinīm । amr̥ṣyamāṇe durdharṣe kiṁ va āsīn manas tadā ॥

किममन्यन्त सैन्यानि प्रविष्टे शत्रुतापने । दुर्योधनश्च किं कृत्यं प्राप्तकालममन्यत ॥

kim amanyanta sainyāni praviṣṭe śatrutāpane । duryodhanaś ca kiṁ kr̥tyaṁ prāptakālam amanyata ॥

के चैनं समरे वीरं प्रत्युद्ययुररिंदमम् । केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं के च द्रोणस्य सव्यतः ॥

ke cainaṁ samare vīraṁ pratyudyayur ariṁdamam । ke ’rakṣan dakṣiṇaṁ cakraṁ ke ca droṇasya savyataḥ ॥

के पृष्ठतोऽस्य ह्यभवन्वीरा वीरस्य युध्यतः । के पुरस्तादगच्छन्त निघ्नतः शात्रवान्रणे ॥

ke pr̥ṣṭhato ’sya hy abhavan vīrā vīrasya yudhyataḥ । ke purastād agacchanta nighnataḥ śātravān raṇe ॥

यत्प्राविशन्महेष्वासः पाञ्चालानपराजितः । नृत्यन्निव नरव्याघ्रो रथमार्गेषु वीर्यवान् ॥

yat prāviśan maheṣvāsaḥ pāñcālān aparājitaḥ । nr̥tyann iva naravyāghro rathamārgeṣu vīryavān ॥

ददाह च शरैर्द्रोणः पाञ्चालानां रथव्रजान् । धूमकेतुरिव क्रुद्धः स कथं मृत्युमीयिवान् ॥

dadāha ca śarair droṇaḥ pāñcālānāṁ rathavrajān । dhūmaketur iva kruddhaḥ sa kathaṁ mr̥tyum īyivān ॥

अव्यग्रानेव हि परान्कथयस्यपराजितान् । हतांश्चैव विषण्णांश्च विप्रकीर्णांश्च शंससि । रथिनो विरथांश्चैव कृतान्युद्धेषु मामकान् ॥

avyagrān eva hi parān kathayasy aparājitān । hatāṁś caiva viṣaṇṇāṁś ca viprakīrṇāṁś ca śaṁsasi । rathino virathāṁś caiva kr̥tān yuddheṣu māmakān ॥

संजय उवाच । द्रोणस्य मतमाज्ञाय योद्धुकामस्य तां निशाम् । दुर्योधनो महाराज वश्यान्भ्रातॄनभाषत ॥

saṁjaya uvāca । droṇasya matam ājñāya yoddhukāmasya tāṁ niśām । duryodhano mahārāja vaśyān bhrātr̥̄n abhāṣata ॥

विकर्णं चित्रसेनं च महाबाहुं च कौरवम् । दुर्धर्षं दीर्घबाहुं च ये च तेषां पदानुगाः ॥

vikarṇaṁ citrasenaṁ ca mahābāhuṁ ca kauravam । durdharṣaṁ dīrghabāhuṁ ca ye ca teṣāṁ padānugāḥ ॥

द्रोणं यत्ताः पराक्रान्ताः सर्वे रक्षत पृष्ठतः । हार्दिक्यो दक्षिणं चक्रं शल्यश्चैवोत्तरं तथा ॥

droṇaṁ yattāḥ parākrāntāḥ sarve rakṣata pr̥ṣṭhataḥ । hārdikyo dakṣiṇaṁ cakraṁ śalyaś caivottaraṁ tathā ॥

त्रिगर्तानां च ये शूरा हतशिष्टा महारथाः । तांश्चैव सर्वान्पुत्रस्ते समचोदयदग्रतः ॥

trigartānāṁ ca ye śūrā hataśiṣṭā mahārathāḥ । tāṁś caiva sarvān putras te samacodayad agrataḥ ॥

आचार्यो हि सुसंयत्तो भृशं यत्ताश्च पाण्डवाः । तं रक्षत सुसंयत्ता निघ्नन्तं शात्रवान्रणे ॥

ācāryo hi susaṁyatto bhr̥śaṁ yattāś ca pāṇḍavāḥ । taṁ rakṣata susaṁyattā nighnantaṁ śātravān raṇe ॥

द्रोणो हि बलवान्युद्धे क्षिप्रहस्तः पराक्रमी । निर्जयेत्त्रिदशान्युद्धे किमु पार्थान्ससोमकान् ॥

droṇo hi balavān yuddhe kṣiprahastaḥ parākramī । nirjayet tridaśān yuddhe kim u pārthān sasomakān ॥

ते यूयं सहिताः सर्वे भृशं यत्ता महारथाः । द्रोणं रक्षत पाञ्चाल्याद्धृष्टद्युम्नान्महारथात् ॥

te yūyaṁ sahitāḥ sarve bhr̥śaṁ yattā mahārathāḥ । droṇaṁ rakṣata pāñcālyād dhr̥ṣṭadyumnān mahārathāt ॥

पाण्डवेयेषु सैन्येषु योधं पश्याम्यहं न तम् । यो जयेत रणे द्रोणं धृष्टद्युम्नादृते नृपाः ॥

pāṇḍaveyeṣu sainyeṣu yodhaṁ paśyāmy ahaṁ na tam । yo jayeta raṇe droṇaṁ dhr̥ṣṭadyumnād r̥te nr̥pāḥ ॥

तस्य सर्वात्मना मन्ये भारद्वाजस्य रक्षणम् । स गुप्तः सोमकान्हन्यात्सृञ्जयांश्च सराजकान् ॥

tasya sarvātmanā manye bhāradvājasya rakṣaṇam । sa guptaḥ somakān hanyāt sr̥ñjayāṁś ca sarājakān ॥

सृञ्जयेष्वथ सर्वेषु निहतेषु चमूमुखे । धृष्टद्युम्नं रणे द्रौणिर्नाशयिष्यत्यसंशयम् ॥

sr̥ñjayeṣv atha sarveṣu nihateṣu camūmukhe । dhr̥ṣṭadyumnaṁ raṇe drauṇir nāśayiṣyaty asaṁśayam ॥

तथार्जुनं रणे कर्णो विजेष्यति महारथः । भीमसेनमहं चापि युद्धे जेष्यामि दंशितः ॥

tathārjunaṁ raṇe karṇo vijeṣyati mahārathaḥ । bhīmasenam ahaṁ cāpi yuddhe jeṣyāmi daṁśitaḥ ॥

सोऽयं मम जयो व्यक्तं दीर्घकालं भविष्यति । तस्माद्रक्षत संग्रामे द्रोणमेव महारथाः ॥

so ’yaṁ mama jayo vyaktaṁ dīrghakālaṁ bhaviṣyati । tasmād rakṣata saṁgrāme droṇam eva mahārathāḥ ॥

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस्तव । व्यादिदेश ततः सैन्यं तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥

ity uktvā bharataśreṣṭha putro duryodhanas tava । vyādideśa tataḥ sainyaṁ tasmiṁs tamasi dāruṇe ॥

ततः प्रववृते युद्धं रात्रौ तद्भरतर्षभ । उभयोः सेनयोर्घोरं विजयं प्रति काङ्क्षिणोः ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ rātrau tad bharatarṣabha । ubhayoḥ senayor ghoraṁ vijayaṁ prati kāṅkṣiṇoḥ ॥

अर्जुनः कौरवं सैन्यमर्जुनं चापि कौरवाः । नानाशस्त्रसमावापैरन्योन्यं पर्यपीडयन् ॥

arjunaḥ kauravaṁ sainyam arjunaṁ cāpi kauravāḥ । nānāśastrasamāvāpair anyonyaṁ paryapīḍayan ॥

द्रौणिः पाञ्चालराजानं भारद्वाजश्च सृञ्जयान् । छादयामासतुः संख्ये शरैः संनतपर्वभिः ॥

drauṇiḥ pāñcālarājānaṁ bhāradvājaś ca sr̥ñjayān । chādayām āsatuḥ saṁkhye śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

पाण्डुपाञ्चालसेनानां कौरवाणां च मारिष । आसीन्निष्टानको घोरो निघ्नतामितरेतरम् ॥

pāṇḍupāñcālasenānāṁ kauravāṇāṁ ca māriṣa । āsīn niṣṭānako ghoro nighnatām itaretaram ॥

नैवास्माभिर्न पूर्वैर्नो दृष्टं पूर्वं तथाविधम् । युद्धं यादृशमेवासीत्तां रात्रिं सुमहाभयम् ॥

naivāsmābhir na pūrvair no dr̥ṣṭaṁ pūrvaṁ tathāvidham । yuddhaṁ yādr̥śam evāsīt tāṁ rātriṁ sumahābhayam ॥