Adhyāya 138

संजय उवाच । वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयावहे । तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते । नापश्यन्त रणे योधाः परस्परमवस्थिताः ॥

saṁjaya uvāca । vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayāvahe । tamasā saṁvr̥te loke rajasā ca mahīpate । nāpaśyanta raṇe yodhāḥ parasparam avasthitāḥ ॥

अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तद्ववृते महत् । नरनागाश्वमथनं परमं लोमहर्षणम् ॥

anumānena saṁjñābhir yuddhaṁ tad vavr̥te mahat । naranāgāśvamathanaṁ paramaṁ lomaharṣaṇam ॥

द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यकाः । अन्योन्यं क्षोभयामासुः सैन्यानि नृपसत्तम ॥

droṇakarṇakr̥pā vīrā bhīmapārṣatasātyakāḥ । anyonyaṁ kṣobhayām āsuḥ sainyāni nr̥pasattama ॥

वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात्तैर्महारथैः । तमसा रजसा चैव समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥

vadhyamānāni sainyāni samantāt tair mahārathaiḥ । tamasā rajasā caiva samantād vipradudruvuḥ ॥

ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा वित्रस्तचेतसः । अहन्यन्त महाराज धावमानाश्च संयुगे ॥

te sarvato vidravanto yodhā vitrastacetasaḥ । ahanyanta mahārāja dhāvamānāś ca saṁyuge ॥

महारथसहस्राणि जघ्नुरन्योन्यमाहवे । अन्धे तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते ॥

mahārathasahasrāṇi jaghnur anyonyam āhave । andhe tamasi mūḍhāni putrasya tava mantrite ॥

ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्च भारत । व्यमुह्यन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति ॥

tataḥ sarvāṇi sainyāni senāgopāś ca bhārata । vyamuhyanta raṇe tatra tamasā saṁvr̥te sati ॥

धृतराष्ट्र उवाच । तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्निहतौजसाम् । अन्धे तमसि मग्नानामासीत्का वो मतिस्तदा ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । teṣāṁ saṁloḍyamānānāṁ pāṇḍavair nihataujasām । andhe tamasi magnānām āsīt kā vo matis tadā ॥

कथं प्रकाशस्तेषां वा मम सैन्येषु वा पुनः । बभूव लोके तमसा तथा संजय संवृते ॥

kathaṁ prakāśas teṣāṁ vā mama sainyeṣu vā punaḥ । babhūva loke tamasā tathā saṁjaya saṁvr̥te ॥

संजय उवाच । ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै । सेनागोप्तॄनथादिश्य पुनर्व्यूहमकल्पयत् ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ sarvāṇi sainyāni hataśiṣṭāni yāni vai । senāgoptr̥̄n athādiśya punar vyūham akalpayat ॥

द्रोणः पुरस्ताज्जघने तु शल्य;स्तथा द्रौणिः पार्श्वतः सौबलश्च । स्वयं तु सर्वाणि बलानि राज;न्राजाभ्ययाद्गोपयन्वै निशायाम् ॥

droṇaḥ purastāj jaghane tu śalyas; tathā drauṇiḥ pārśvataḥ saubalaś ca । svayaṁ tu sarvāṇi balāni rājan; rājābhyayād gopayan vai niśāyām ॥

उवाच सर्वांश्च पदातिसंघा;न्दुर्योधनः पार्थिव सान्त्वपूर्वम् । उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि; गृह्णीत हस्तैर्ज्वलितान्प्रदीपान् ॥

uvāca sarvāṁś ca padātisaṁghān; duryodhanaḥ pārthiva sāntvapūrvam । utsr̥jya sarve paramāyudhāni; gr̥hṇīta hastair jvalitān pradīpān ॥

ते चोदिताः पार्थिवसत्तमेन; ततः प्रहृष्टा जगृहुः प्रदीपान् । सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता; व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम् ॥

te coditāḥ pārthivasattamena; tataḥ prahr̥ṣṭā jagr̥huḥ pradīpān । sā bhūya eva dhvajinī vibhaktā; vyarocatāgniprabhayā niśāyām ॥

महाधनैराभरणैश्च दिव्यैः; शस्त्रैः प्रदीप्तैरभिसंपतद्भिः । क्षणेन सर्वे विहिताः प्रदीपा; व्यदीपयंश्च ध्वजिनीं तदाशु ॥

mahādhanair ābharaṇaiś ca divyaiḥ; śastraiḥ pradīptair abhisaṁpatadbhiḥ । kṣaṇena sarve vihitāḥ pradīpā; vyadīpayaṁś ca dhvajinīṁ tadāśu ॥

सर्वास्तु सेना व्यतिसेव्यमानाः; पदातिभिः पावकतैलहस्तैः । प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां; यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्भिः ॥

sarvās tu senā vyatisevyamānāḥ; padātibhiḥ pāvakatailahastaiḥ । prakāśyamānā dadr̥śur niśāyāṁ; yathāntarikṣe jaladās taḍidbhiḥ ॥

प्रकाशितायां तु तथा ध्वजिन्यां; द्रोणोऽग्निकल्पः प्रतपन्समन्तात् । रराज राजेन्द्र सुवर्णवर्मा; मध्यं गतः सूर्य इवांशुमाली ॥

prakāśitāyāṁ tu tathā dhvajinyāṁ; droṇo ’gnikalpaḥ pratapan samantāt । rarāja rājendra suvarṇavarmā; madhyaṁ gataḥ sūrya ivāṁśumālī ॥

जाम्बूनदेष्वाभरणेषु चैव; निष्केषु शुद्धेषु शरावरेषु । पीतेषु शस्त्रेषु च पावकस्य; प्रतिप्रभास्तत्र ततो बभूवुः ॥

jāmbūnadeṣv ābharaṇeṣu caiva; niṣkeṣu śuddheṣu śarāvareṣu । pīteṣu śastreṣu ca pāvakasya; pratiprabhās tatra tato babhūvuḥ ॥

गदाश्च शैक्याः परिघाश्च शुभ्रा; रथेषु शक्त्यश्च विवर्तमानाः । प्रतिप्रभा रश्मिभिराजमीढ; पुनः पुनः संजनयन्ति दीप्ताः ॥

gadāś ca śaikyāḥ parighāś ca śubhrā; ratheṣu śaktyaś ca vivartamānāḥ । pratiprabhā raśmibhir ājamīḍha; punaḥ punaḥ saṁjanayanti dīptāḥ ॥

छत्राणि बालव्यजनानुषङ्गा; दीप्ता महोल्काश्च तथैव राजन् । व्याघूर्णमानाश्च सुवर्णमाला; व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजुः ॥

chatrāṇi bālavyajanānuṣaṅgā; dīptā maholkāś ca tathaiva rājan । vyāghūrṇamānāś ca suvarṇamālā; vyāyacchatāṁ tatra tadā virejuḥ ॥

शस्त्रप्रभाभिश्च विराजमानं; दीपप्रभाभिश्च तदा बलं तत् । प्रकाशितं चाभरणप्रभाभि;र्भृशं प्रकाशं नृपते बभूव ॥

śastraprabhābhiś ca virājamānaṁ; dīpaprabhābhiś ca tadā balaṁ tat । prakāśitaṁ cābharaṇaprabhābhir; bhr̥śaṁ prakāśaṁ nr̥pate babhūva ॥

पीतानि शस्त्राण्यसृगुक्षितानि; वीरावधूतानि तनुद्रुहाणि । दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र; तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे ॥

pītāni śastrāṇy asr̥gukṣitāni; vīrāvadhūtāni tanudruhāṇi । dīptāṁ prabhāṁ prājanayanta tatra; tapātyaye vidyud ivāntarikṣe ॥

प्रकम्पितानामभिघातवेगै;रभिघ्नतां चापततां जवेन । वक्त्राण्यशोभन्त तदा नराणां; वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि ॥

prakampitānām abhighātavegair; abhighnatāṁ cāpatatāṁ javena । vaktrāṇy aśobhanta tadā narāṇāṁ; vāyvīritānīva mahāmbujāni ॥

महावने दाव इव प्रदीप्ते; यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत् । तथा तवासीद्ध्वजिनी प्रदीप्ता; महाभये भारत भीमरूपा ॥

mahāvane dāva iva pradīpte; yathā prabhā bhāskarasyāpi naśyet । tathā tavāsīd dhvajinī pradīptā; mahābhaye bhārata bhīmarūpā ॥

तत्संप्रदीप्तं बलमस्मदीयं; निशाम्य पार्थास्त्वरितास्तथैव । सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा;नचोदयंस्तेऽथ चक्रुः प्रदीपान् ॥

tat saṁpradīptaṁ balam asmadīyaṁ; niśāmya pārthās tvaritās tathaiva । sarveṣu sainyeṣu padātisaṁghān; acodayaṁs te ’tha cakruḥ pradīpān ॥

गजे गजे सप्त कृताः प्रदीपा; रथे रथे चैव दश प्रदीपाः । द्वावश्वपृष्ठे परिपार्श्वतोऽन्ये; ध्वजेषु चान्ये जघनेषु चान्ये ॥

gaje gaje sapta kr̥tāḥ pradīpā; rathe rathe caiva daśa pradīpāḥ । dvāv aśvapr̥ṣṭhe paripārśvato ’nye; dhvajeṣu cānye jaghaneṣu cānye ॥

सेनासु सर्वासु च पार्श्वतोऽन्ये; पश्चात्पुरस्ताच्च समन्ततश्च । मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ताः; सेनाद्वयेऽपि स्म नरा विचेरुः ॥

senāsu sarvāsu ca pārśvato ’nye; paścāt purastāc ca samantataś ca । madhye tathānye jvalitāgnihastāḥ; senādvaye ’pi sma narā viceruḥ ॥

सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा; व्यामिश्रिता हस्तिरथाश्ववृन्दैः । मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ता; व्यदीपयन्पाण्डुसुतस्य सेनाम् ॥

sarveṣu sainyeṣu padātisaṁghā; vyāmiśritā hastirathāśvavr̥ndaiḥ । madhye tathānye jvalitāgnihastā; vyadīpayan pāṇḍusutasya senām ॥

तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं; बलं तदासीद्बलवद्बलेन । भाः कुर्वता भानुमता ग्रहेण; दिवाकरेणाग्निरिवाभितप्तः ॥

tena pradīptena tathā pradīptaṁ; balaṁ tadāsīd balavad balena । bhāḥ kurvatā bhānumatā graheṇa; divākareṇāgnir ivābhitaptaḥ ॥

तयोः प्रभाः पृथिवीमन्तरिक्षं; सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्च वृद्धाः । तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं; बभूव तेषां तव चैव सैन्यम् ॥

tayoḥ prabhāḥ pr̥thivīm antarikṣaṁ; sarvā vyatikramya diśaś ca vr̥ddhāḥ । tena prakāśena bhr̥śaṁ prakāśaṁ; babhūva teṣāṁ tava caiva sainyam ॥

तेन प्रकाशेन दिवंगमेन; संबोधिता देवगणाश्च राजन् । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघाः; समागमन्नप्सरसश्च सर्वाः ॥

tena prakāśena divaṁgamena; saṁbodhitā devagaṇāś ca rājan । gandharvayakṣāsurasiddhasaṁghāḥ; samāgamann apsarasaś ca sarvāḥ ॥

तद्देवगन्धर्वसमाकुलं च; यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्च । हतैश्च वीरैर्दिवमारुहद्भि;रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव ॥

tad devagandharvasamākulaṁ ca; yakṣāsurendrāpsarasāṁ gaṇaiś ca । hataiś ca vīrair divam āruhadbhir; āyodhanaṁ divyakalpaṁ babhūva ॥

रथाश्वनागाकुलदीपदीप्तं; संरब्धयोधाहतविद्रुताश्वम् । महद्बलं व्यूढरथाश्वनागं; सुरासुरव्यूहसमं बभूव ॥

rathāśvanāgākuladīpadīptaṁ; saṁrabdhayodhāhatavidrutāśvam । mahad balaṁ vyūḍharathāśvanāgaṁ; surāsuravyūhasamaṁ babhūva ॥

तच्छक्तिसंघाकुलचण्डवातं; महारथाभ्रं रथवाजिघोषम् । शस्त्रौघवर्षं रुधिराम्बुधारं; निशि प्रवृत्तं नरदेवयुद्धम् ॥

tac chaktisaṁghākulacaṇḍavātaṁ; mahārathābhraṁ rathavājighoṣam । śastraughavarṣaṁ rudhirāmbudhāraṁ; niśi pravr̥ttaṁ naradevayuddham ॥

तस्मिन्महाग्निप्रतिमो महात्मा; संतापयन्पाण्डवान्विप्रमुख्यः । गभस्तिभिर्मध्यगतो यथार्को; वर्षात्यये तद्वदभून्नरेन्द्र ॥

tasmin mahāgnipratimo mahātmā; saṁtāpayan pāṇḍavān vipramukhyaḥ । gabhastibhir madhyagato yathārko; varṣātyaye tadvad abhūn narendra ॥