Adhyāya 132

संजय उवाच । द्रुपदस्यात्मजान्दृष्ट्वा कुन्तिभोजसुतांस्तथा । द्रोणपुत्रेण निहतान्राक्षसांश्च सहस्रशः ॥

saṁjaya uvāca । drupadasyātmajān dr̥ṣṭvā kuntibhojasutāṁs tathā । droṇaputreṇa nihatān rākṣasāṁś ca sahasraśaḥ ॥

युधिष्ठिरो भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । युयुधानश्च संयत्ता युद्धायैव मनो दधुः ॥

yudhiṣṭhiro bhīmaseno dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । yuyudhānaś ca saṁyattā yuddhāyaiva mano dadhuḥ ॥

सोमदत्तः पुनः कुर्द्धो दृष्ट्वा सात्यकिमाहवे । महता शरवर्षेण छादयामास सर्वतः ॥

somadattaḥ punaḥ kurddho dr̥ṣṭvā sātyakim āhave । mahatā śaravarṣeṇa chādayām āsa sarvataḥ ॥

ततः समभवद्युद्धमतीव भयवर्धनम् । त्वदीयानां परेषां च घोरं विजयकाङ्क्षिणाम् ॥

tataḥ samabhavad yuddham atīva bhayavardhanam । tvadīyānāṁ pareṣāṁ ca ghoraṁ vijayakāṅkṣiṇām ॥

दशभिः सात्वतस्यार्थे भीमो विव्याध कौरवम् । सोमदत्तोऽपि तं वीरं शतेन प्रत्यविध्यत ॥

daśabhiḥ sātvatasyārthe bhīmo vivyādha kauravam । somadatto ’pi taṁ vīraṁ śatena pratyavidhyata ॥

सात्वतस्त्वभिसंक्रुद्धः पुत्राधिभिरभिप्लुतम् । वृद्धमृद्धं गुणैः सर्वैर्ययातिमिव नाहुषम् ॥

sātvatas tv abhisaṁkruddhaḥ putrādhibhir abhiplutam । vr̥ddham r̥ddhaṁ guṇaiḥ sarvair yayātim iva nāhuṣam ॥

विव्याध दशभिस्तीक्ष्णैः शरैर्वज्रनिपातिभिः । शक्त्या चैनमथाहत्य पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥

vivyādha daśabhis tīkṣṇaiḥ śarair vajranipātibhiḥ । śaktyā cainam athāhatya punar vivyādha saptabhiḥ ॥

ततस्तु सात्यकेरर्थे भीमसेनो नवं दृढम् । मुमोच परिघं घोरं सोमदत्तस्य मूर्धनि ॥

tatas tu sātyaker arthe bhīmaseno navaṁ dr̥ḍham । mumoca parighaṁ ghoraṁ somadattasya mūrdhani ॥

सात्यकिश्चाग्निसंकाशं मुमोच शरमुत्तमम् । सोमदत्तोरसि क्रुद्धः सुपत्रं निशितं युधि ॥

sātyakiś cāgnisaṁkāśaṁ mumoca śaram uttamam । somadattorasi kruddhaḥ supatraṁ niśitaṁ yudhi ॥

युगपत्पेततुरथ घोरौ परिघमार्गणौ । शरीरे सोमदत्तस्य स पपात महारथः ॥

yugapat petatur atha ghorau parighamārgaṇau । śarīre somadattasya sa papāta mahārathaḥ ॥

व्यामोहिते तु तनये बाह्लीकः समुपाद्रवत् । विसृजञ्शरवर्षाणि कालवर्षीव तोयदः ॥

vyāmohite tu tanaye bāhlīkaḥ samupādravat । visr̥jañ śaravarṣāṇi kālavarṣīva toyadaḥ ॥

भीमोऽथ सात्वतस्यार्थे बाह्लीकं नवभिः शरैः । पीडयन्वै महात्मानं विव्याध रणमूर्धनि ॥

bhīmo ’tha sātvatasyārthe bāhlīkaṁ navabhiḥ śaraiḥ । pīḍayan vai mahātmānaṁ vivyādha raṇamūrdhani ॥

प्रातिपीयस्तु संक्रुद्धः शक्तिं भीमस्य वक्षसि । निचखान महाबाहुः पुरंदर इवाशनिम् ॥

prātipīyas tu saṁkruddhaḥ śaktiṁ bhīmasya vakṣasi । nicakhāna mahābāhuḥ puraṁdara ivāśanim ॥

स तयाभिहतो भीमश्चकम्पे च मुमोह च । प्राप्य चेतश्च बलवान्गदामस्मै ससर्ज ह ॥

sa tayābhihato bhīmaś cakampe ca mumoha ca । prāpya cetaś ca balavān gadām asmai sasarja ha ॥

सा पाण्डवेन प्रहिता बाह्लीकस्य शिरोऽहरत् । स पपात हतः पृथ्व्यां वज्राहत इवाद्रिराट् ॥

sā pāṇḍavena prahitā bāhlīkasya śiro ’harat । sa papāta hataḥ pr̥thvyāṁ vajrāhata ivādrirāṭ ॥

तस्मिन्विनिहते वीरे बाह्लीके पुरुषर्षभे । पुत्रास्तेऽभ्यर्दयन्भीमं दश दाशरथेः समाः ॥

tasmin vinihate vīre bāhlīke puruṣarṣabhe । putrās te ’bhyardayan bhīmaṁ daśa dāśaratheḥ samāḥ ॥

नाराचैर्दशभिर्भीमस्तान्निहत्य तवात्मजान् । कर्णस्य दयितं पुत्रं वृषसेनमवाकिरत् ॥

nārācair daśabhir bhīmas tān nihatya tavātmajān । karṇasya dayitaṁ putraṁ vr̥ṣasenam avākirat ॥

ततो वृषरथो नाम भ्राता कर्णस्य विश्रुतः । जघान भीमं नाराचैस्तमप्यभ्यवधीद्बली ॥

tato vr̥ṣaratho nāma bhrātā karṇasya viśrutaḥ । jaghāna bhīmaṁ nārācais tam apy abhyavadhīd balī ॥

ततः सप्त रथान्वीरः स्यालानां तव भारत । निहत्य भीमो नाराचैः शतचन्द्रमपोथयत् ॥

tataḥ sapta rathān vīraḥ syālānāṁ tava bhārata । nihatya bhīmo nārācaiḥ śatacandram apothayat ॥

अमर्षयन्तो निहतं शतचन्द्रं महारथम् । शकुनेर्भ्रातरो वीरा गजाक्षः शरभो विभुः । अभिद्रुत्य शरैस्तीक्ष्णैर्भीमसेनमताडयन् ॥

amarṣayanto nihataṁ śatacandraṁ mahāratham । śakuner bhrātaro vīrā gajākṣaḥ śarabho vibhuḥ । abhidrutya śarais tīkṣṇair bhīmasenam atāḍayan ॥

स तुद्यमानो नाराचैर्वृष्टिवेगैरिवर्षभः । जघान पञ्चभिर्बाणैः पञ्चैवातिबलो रथान् । तान्दृष्ट्वा निहतान्वीरान्विचेलुर्नृपसत्तमाः ॥

sa tudyamāno nārācair vr̥ṣṭivegair ivarṣabhaḥ । jaghāna pañcabhir bāṇaiḥ pañcaivātibalo rathān । tān dr̥ṣṭvā nihatān vīrān vicelur nr̥pasattamāḥ ॥

ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धस्तवानीकमशातयत् । मिषतः कुम्भयोनेश्च पुत्राणां च तवानघ ॥

tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhas tavānīkam aśātayat । miṣataḥ kumbhayoneś ca putrāṇāṁ ca tavānagha ॥

अम्बष्ठान्मालवाञ्शूरांस्त्रिगर्तान्सशिबीनपि । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय गणान्युद्धे युधिष्ठिरः ॥

ambaṣṭhān mālavāñ śūrāṁs trigartān saśibīn api । prāhiṇon mr̥tyulokāya gaṇān yuddhe yudhiṣṭhiraḥ ॥

अभीषाहाञ्शूरसेनान्बाह्लीकान्सवसातिकान् । निकृत्य पृथिवीं राजा चक्रे शोणितकर्दमाम् ॥

abhīṣāhāñ śūrasenān bāhlīkān savasātikān । nikr̥tya pr̥thivīṁ rājā cakre śoṇitakardamām ॥

यौधेयारट्टराजन्यमद्रकाणां गणान्युधि । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय शूरान्बाणैर्युधिष्ठिरः ॥

yaudheyāraṭṭarājanyamadrakāṇāṁ gaṇān yudhi । prāhiṇon mr̥tyulokāya śūrān bāṇair yudhiṣṭhiraḥ ॥

हताहरत गृह्णीत विध्यत व्यवकृन्तत । इत्यासीत्तुमुलः शब्दो युधिष्ठिररथं प्रति ॥

hatāharata gr̥hṇīta vidhyata vyavakr̥ntata । ity āsīt tumulaḥ śabdo yudhiṣṭhirarathaṁ prati ॥

सैन्यानि द्रावयन्तं तं द्रोणो दृष्ट्वा युधिष्ठिरम् । चोदितस्तव पुत्रेण सायकैरभ्यवाकिरत् ॥

sainyāni drāvayantaṁ taṁ droṇo dr̥ṣṭvā yudhiṣṭhiram । coditas tava putreṇa sāyakair abhyavākirat ॥

द्रोणस्तु परमक्रुद्धो वायव्यास्त्रेण पार्थिवम् । विव्याध सोऽस्य तद्दिव्यमस्त्रमस्त्रेण जघ्निवान् ॥

droṇas tu paramakruddho vāyavyāstreṇa pārthivam । vivyādha so ’sya tad divyam astram astreṇa jaghnivān ॥

तस्मिन्विनिहते चास्त्रे भारद्वाजो युधिष्ठिरे । वारुणं याम्यमाग्नेयं त्वाष्ट्रं सावित्रमेव च । चिक्षेप परमक्रुद्धो जिघांसुः पाण्डुनन्दनम् ॥

tasmin vinihate cāstre bhāradvājo yudhiṣṭhire । vāruṇaṁ yāmyam āgneyaṁ tvāṣṭraṁ sāvitram eva ca । cikṣepa paramakruddho jighāṁsuḥ pāṇḍunandanam ॥

क्षिप्तानि क्षिप्यमाणानि तानि चास्त्राणि धर्मजः । जघानास्त्रैर्महाबाहुः कुम्भयोनेरवित्रसन् ॥

kṣiptāni kṣipyamāṇāni tāni cāstrāṇi dharmajaḥ । jaghānāstrair mahābāhuḥ kumbhayoner avitrasan ॥

सत्यां चिकीर्षमाणस्तु प्रतिज्ञां कुम्भसंभवः । प्रादुश्चक्रेऽस्त्रमैन्द्रं वै प्राजापत्यं च भारत । जिघांसुर्धर्मतनयं तव पुत्रहिते रतः ॥

satyāṁ cikīrṣamāṇas tu pratijñāṁ kumbhasaṁbhavaḥ । prāduścakre ’stram aindraṁ vai prājāpatyaṁ ca bhārata । jighāṁsur dharmatanayaṁ tava putrahite rataḥ ॥

पतिः कुरूणां गजसिंहगामी; विशालवक्षाः पृथुलोहिताक्षः । प्रादुश्चकारास्त्रमहीनतेजा; माहेन्द्रमन्यत्स जघान तेऽस्त्रे ॥

patiḥ kurūṇāṁ gajasiṁhagāmī; viśālavakṣāḥ pr̥thulohitākṣaḥ । prāduścakārāstram ahīnatejā; māhendram anyat sa jaghāna te ’stre ॥

विहन्यमानेष्वस्त्रेषु द्रोणः क्रोधसमन्वितः । युधिष्ठिरवधप्रेप्सुर्ब्राह्ममस्त्रमुदैरयत् ॥

vihanyamāneṣv astreṣu droṇaḥ krodhasamanvitaḥ । yudhiṣṭhiravadhaprepsur brāhmam astram udairayat ॥

ततो नाज्ञासिषं किंचिद्घोरेण तमसावृते । सर्वभूतानि च परं त्रासं जग्मुर्महीपते ॥

tato nājñāsiṣaṁ kiṁ cid ghoreṇa tamasāvr̥te । sarvabhūtāni ca paraṁ trāsaṁ jagmur mahīpate ॥

ब्रह्मास्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥

brahmāstram udyataṁ dr̥ṣṭvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । brahmāstreṇaiva rājendra tad astraṁ pratyavārayat ॥

ततः सैनिकमुख्यास्ते प्रशशंसुर्नरर्षभौ । द्रोणपार्थौ महेष्वासौ सर्वयुद्धविशारदौ ॥

tataḥ sainikamukhyās te praśaśaṁsur nararṣabhau । droṇapārthau maheṣvāsau sarvayuddhaviśāradau ॥

ततः प्रमुच्य कौन्तेयं द्रोणो द्रुपदवाहिनीम् । व्यधमद्रोषताम्राक्षो वायव्यास्त्रेण भारत ॥

tataḥ pramucya kaunteyaṁ droṇo drupadavāhinīm । vyadhamad roṣatāmrākṣo vāyavyāstreṇa bhārata ॥

ते हन्यमाना द्रोणेन पाञ्चालाः प्राद्रवन्भयात् । पश्यतो भीमसेनस्य पार्थस्य च महात्मनः ॥

te hanyamānā droṇena pāñcālāḥ prādravan bhayāt । paśyato bhīmasenasya pārthasya ca mahātmanaḥ ॥

ततः किरीटी भीमश्च सहसा संन्यवर्तताम् । महद्भ्यां रथवंशाभ्यां परिगृह्य बलं तव ॥

tataḥ kirīṭī bhīmaś ca sahasā saṁnyavartatām । mahadbhyāṁ rathavaṁśābhyāṁ parigr̥hya balaṁ tava ॥

बीभत्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं तु वृकोदरः । भारद्वाजं शरौघाभ्यां महद्भ्यामभ्यवर्षताम् ॥

bībhatsur dakṣiṇaṁ pārśvam uttaraṁ tu vr̥kodaraḥ । bhāradvājaṁ śaraughābhyāṁ mahadbhyām abhyavarṣatām ॥

तौ तदा सृञ्जयाश्चैव पाञ्चालाश्च महौजसः । अन्वगच्छन्महाराज मत्स्याश्च सह सात्वतैः ॥

tau tadā sr̥ñjayāś caiva pāñcālāś ca mahaujasaḥ । anvagacchan mahārāja matsyāś ca saha sātvataiḥ ॥

ततः सा भारती सेना वध्यमाना किरीटिना । द्रोणेन वार्यमाणास्ते स्वयं तव सुतेन च । नाशक्यन्त महाराज योधा वारयितुं तदा ॥

tataḥ sā bhāratī senā vadhyamānā kirīṭinā । droṇena vāryamāṇās te svayaṁ tava sutena ca । nāśakyanta mahārāja yodhā vārayituṁ tadā ॥