Adhyāya 131

संजय उवाच । प्रायोपविष्टे तु हते पुत्रे सात्यकिना ततः । सोमदत्तो भृशं क्रुद्धः सात्यकिं वाक्यमब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । prāyopaviṣṭe tu hate putre sātyakinā tataḥ । somadatto bhr̥śaṁ kruddhaḥ sātyakiṁ vākyam abravīt ॥

क्षत्रधर्मः पुरा दृष्टो यस्तु देवैर्महात्मभिः । तं त्वं सात्वत संत्यज्य दस्युधर्मे कथं रतः ॥

kṣatradharmaḥ purā dr̥ṣṭo yas tu devair mahātmabhiḥ । taṁ tvaṁ sātvata saṁtyajya dasyudharme kathaṁ rataḥ ॥

पराङ्मुखाय दीनाय न्यस्तशस्त्राय याचते । क्षत्रधर्मरतः प्राज्ञः कथं नु प्रहरेद्रणे ॥

parāṅmukhāya dīnāya nyastaśastrāya yācate । kṣatradharmarataḥ prājñaḥ kathaṁ nu prahared raṇe ॥

द्वावेव किल वृष्णीनां तत्र ख्यातौ महारथौ । प्रद्युम्नश्च महाबाहुस्त्वं चैव युधि सात्वत ॥

dvāv eva kila vr̥ṣṇīnāṁ tatra khyātau mahārathau । pradyumnaś ca mahābāhus tvaṁ caiva yudhi sātvata ॥

कथं प्रायोपविष्टाय पार्थेन छिन्नबाहवे । नृशंसं पतनीयं च तादृशं कृतवानसि ॥

kathaṁ prāyopaviṣṭāya pārthena chinnabāhave । nr̥śaṁsaṁ patanīyaṁ ca tādr̥śaṁ kr̥tavān asi ॥

शपे सात्वत पुत्राभ्यामिष्टेन सुकृतेन च । अनतीतामिमां रात्रिं यदि त्वां वीरमानिनम् ॥

śape sātvata putrābhyām iṣṭena sukr̥tena ca । anatītām imāṁ rātriṁ yadi tvāṁ vīramāninam ॥

अरक्ष्यमाणं पार्थेन जिष्णुना ससुतानुजम् । न हन्यां निरये घोरे पतेयं वृष्णिपांसन ॥

arakṣyamāṇaṁ pārthena jiṣṇunā sasutānujam । na hanyāṁ niraye ghore pateyaṁ vr̥ṣṇipāṁsana ॥

एवमुक्त्वा सुसंक्रुद्धः सोमदत्तो महाबलः । दध्मौ शङ्खं च तारेण सिंहनादं ननाद च ॥

evam uktvā susaṁkruddhaḥ somadatto mahābalaḥ । dadhmau śaṅkhaṁ ca tāreṇa siṁhanādaṁ nanāda ca ॥

ततः कमलपत्राक्षः सिंहदंष्ट्रो महाबलः । सात्वतो भृशसंक्रुद्धः सोमदत्तमथाब्रवीत् ॥

tataḥ kamalapatrākṣaḥ siṁhadaṁṣṭro mahābalaḥ । sātvato bhr̥śasaṁkruddhaḥ somadattam athābravīt ॥

हतो भूरिश्रवा वीरस्तव पुत्रो महारथः । शलश्चैव तथा राजन्भ्रातृव्यसनकर्शितः ॥

hato bhūriśravā vīras tava putro mahārathaḥ । śalaś caiva tathā rājan bhrātr̥vyasanakarśitaḥ ॥

त्वां चाप्यद्य वधिष्यामि सपुत्रपशुबान्धवम् । तिष्ठेदानीं रणे यत्तः कौरवोऽसि विशेषतः ॥

tvāṁ cāpy adya vadhiṣyāmi saputrapaśubāndhavam । tiṣṭhedānīṁ raṇe yattaḥ kauravo ’si viśeṣataḥ ॥

यस्मिन्दानं दमः शौचमहिंसा ह्रीर्धृतिः क्षमा । अनपायीनि सर्वाणि नित्यं राज्ञि युधिष्ठिरे ॥

yasmin dānaṁ damaḥ śaucam ahiṁsā hrīr dhr̥tiḥ kṣamā । anapāyīni sarvāṇi nityaṁ rājñi yudhiṣṭhire ॥

मृदङ्गकेतोस्तस्य त्वं तेजसा निहतः पुरा । सकर्णसौबलः संख्ये विनाशं समुपेष्यसि ॥

mr̥daṅgaketos tasya tvaṁ tejasā nihataḥ purā । sakarṇasaubalaḥ saṁkhye vināśaṁ samupeṣyasi ॥

शपेऽहं कृष्णचरणैरिष्टापूर्तेन चैव ह । यदि त्वां ससुतं पापं न हन्यां युधि रोषितः । अपयास्यसि चेत्त्यक्त्वा ततो मुक्तो भविष्यसि ॥

śape ’haṁ kr̥ṣṇacaraṇair iṣṭāpūrtena caiva ha । yadi tvāṁ sasutaṁ pāpaṁ na hanyāṁ yudhi roṣitaḥ । apayāsyasi cet tyaktvā tato mukto bhaviṣyasi ॥

एवमाभाष्य चान्योन्यं क्रोधसंरक्तलोचनौ । प्रवृत्तौ शरसंपातं कर्तुं पुरुषसत्तमौ ॥

evam ābhāṣya cānyonyaṁ krodhasaṁraktalocanau । pravr̥ttau śarasaṁpātaṁ kartuṁ puruṣasattamau ॥

ततो गजसहस्रेण रथानामयुतेन च । दुर्योधनः सोमदत्तं परिवार्य व्यवस्थितः ॥

tato gajasahasreṇa rathānām ayutena ca । duryodhanaḥ somadattaṁ parivārya vyavasthitaḥ ॥

शकुनिश्च सुसंक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः । पुत्रपौत्रैः परिवृतो भ्रातृभिश्चेन्द्रविक्रमैः । स्यालस्तव महाबाहुर्वज्रसंहननो युवा ॥

śakuniś ca susaṁkruddhaḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ । putrapautraiḥ parivr̥to bhrātr̥bhiś cendravikramaiḥ । syālas tava mahābāhur vajrasaṁhanano yuvā ॥

साग्रं शतसहस्रं तु हयानां तस्य धीमतः । सोमदत्तं महेष्वासं समन्तात्पर्यरक्षत ॥

sāgraṁ śatasahasraṁ tu hayānāṁ tasya dhīmataḥ । somadattaṁ maheṣvāsaṁ samantāt paryarakṣata ॥

रक्ष्यमाणश्च बलिभिश्छादयामास सात्यकिम् । तं छाद्यमानं विशिखैर्दृष्ट्वा संनतपर्वभिः । धृष्टद्युम्नोऽभ्ययात्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं चमूम् ॥

rakṣyamāṇaś ca balibhiś chādayām āsa sātyakim । taṁ chādyamānaṁ viśikhair dr̥ṣṭvā saṁnataparvabhiḥ । dhr̥ṣṭadyumno ’bhyayāt kruddhaḥ pragr̥hya mahatīṁ camūm ॥

चण्डवाताभिसृष्टानामुदधीनामिव स्वनः । आसीद्राजन्बलौघानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ॥

caṇḍavātābhisr̥ṣṭānām udadhīnām iva svanaḥ । āsīd rājan balaughānām anyonyam abhinighnatām ॥

विव्याध सोमदत्तस्तु सात्वतं नवभिः शरैः । सात्यकिर्दशभिश्चैनमवधीत्कुरुपुंगवम् ॥

vivyādha somadattas tu sātvataṁ navabhiḥ śaraiḥ । sātyakir daśabhiś cainam avadhīt kurupuṁgavam ॥

सोऽतिविद्धो बलवता समरे दृढधन्वना । रथोपस्थं समासाद्य मुमोह गतचेतनः ॥

so ’tividdho balavatā samare dr̥ḍhadhanvanā । rathopasthaṁ samāsādya mumoha gatacetanaḥ ॥

तं विमूढं समालक्ष्य सारथिस्त्वरयान्वितः । अपोवाह रणाद्वीरं सोमदत्तं महारथम् ॥

taṁ vimūḍhaṁ samālakṣya sārathis tvarayānvitaḥ । apovāha raṇād vīraṁ somadattaṁ mahāratham ॥

तं विसंज्ञं समालोक्य युयुधानशरार्दितम् । द्रौणिरभ्यद्रवत्क्रुद्धः सात्वतं रणमूर्धनि ॥

taṁ visaṁjñaṁ samālokya yuyudhānaśarārditam । drauṇir abhyadravat kruddhaḥ sātvataṁ raṇamūrdhani ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य शैनेयस्य रथं प्रति । भैमसेनिः सुसंक्रुद्धः प्रत्यमित्रमवारयत् ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya śaineyasya rathaṁ prati । bhaimaseniḥ susaṁkruddhaḥ pratyamitram avārayat ॥

कार्ष्णायसमयं घोरमृक्षचर्मावृतं महत् । युक्तं गजनिभैर्वाहैर्न हयैर्नापि वा गजैः ॥

kārṣṇāyasamayaṁ ghoram r̥kṣacarmāvr̥taṁ mahat । yuktaṁ gajanibhair vāhair na hayair nāpi vā gajaiḥ ॥

विक्षिप्तमष्टचक्रेण विवृताक्षेण कूजता । ध्वजेनोच्छ्रिततुण्डेन गृध्रराजेन राजता ॥

vikṣiptam aṣṭacakreṇa vivr̥tākṣeṇa kūjatā । dhvajenocchritatuṇḍena gr̥dhrarājena rājatā ॥

लोहितार्द्रपताकं तमन्त्रमालाविभूषितम् । अष्टचक्रसमायुक्तमास्थाय विपुलं रथम् ॥

lohitārdrapatākaṁ tam antramālāvibhūṣitam । aṣṭacakrasamāyuktam āsthāya vipulaṁ ratham ॥

शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तया । रक्षसां घोररूपाणामक्षौहिण्या समावृतः ॥

śūlamudgaradhāriṇyā śailapādapahastayā । rakṣasāṁ ghorarūpāṇām akṣauhiṇyā samāvr̥taḥ ॥

तमुद्यतमहाचापं निशाम्य व्यथिता नृपाः । युगान्तकालसमये दण्डहस्तमिवान्तकम् ॥

tam udyatamahācāpaṁ niśāmya vyathitā nr̥pāḥ । yugāntakālasamaye daṇḍahastam ivāntakam ॥

भयार्दिता प्रचुक्षोभ पुत्रस्य तव वाहिनी । वायुना क्षोभितावर्ता गङ्गेवोर्ध्वतरङ्गिणी ॥

bhayārditā pracukṣobha putrasya tava vāhinī । vāyunā kṣobhitāvartā gaṅgevordhvataraṅgiṇī ॥

घटोत्कचप्रयुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः । प्रसुस्रुवुर्गजा मूत्रं विव्यथुश्च नरा भृशम् ॥

ghaṭotkacaprayuktena siṁhanādena bhīṣitāḥ । prasusruvur gajā mūtraṁ vivyathuś ca narā bhr̥śam ॥

ततोऽश्मवृष्टिरत्यर्थमासीत्तत्र समन्ततः । संध्याकालाधिकबलैः प्रमुक्ता राक्षसैः क्षितौ ॥

tato ’śmavr̥ṣṭir atyartham āsīt tatra samantataḥ । saṁdhyākālādhikabalaiḥ pramuktā rākṣasaiḥ kṣitau ॥

आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः प्रासतोमराः । पतन्त्यविरलाः शूलाः शतघ्न्यः पट्टिशास्तथा ॥

āyasāni ca cakrāṇi bhuśuṇḍyaḥ prāsatomarāḥ । patanty aviralāḥ śūlāḥ śataghnyaḥ paṭṭiśās tathā ॥

तदुग्रमतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिपाः । तनयास्तव कर्णश्च व्यथिताः प्राद्रवन्दिशः ॥

tad ugram atiraudraṁ ca dr̥ṣṭvā yuddhaṁ narādhipāḥ । tanayās tava karṇaś ca vyathitāḥ prādravan diśaḥ ॥

तत्रैकोऽस्त्रबलश्लाघी द्रौणिर्मानी न विव्यथे । व्यधमच्च शरैर्मायां घटोत्कचविनिर्मिताम् ॥

tatraiko ’strabalaślāghī drauṇir mānī na vivyathe । vyadhamac ca śarair māyāṁ ghaṭotkacavinirmitām ॥

निहतायां तु मायायाममर्षी स घटोत्कचः । विससर्ज शरान्घोरांस्तेऽश्वत्थामानमाविशन् ॥

nihatāyāṁ tu māyāyām amarṣī sa ghaṭotkacaḥ । visasarja śarān ghorāṁs te ’śvatthāmānam āviśan ॥

भुजगा इव वेगेन वल्मीकं क्रोधमूर्छिताः । ते शरा रुधिराभ्यक्ता भित्त्वा शारद्वतीसुतम् । विविशुर्धरणीं शीघ्रा रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः ॥

bhujagā iva vegena valmīkaṁ krodhamūrchitāḥ । te śarā rudhirābhyaktā bhittvā śāradvatīsutam । viviśur dharaṇīṁ śīghrā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ ॥

अश्वत्थामा तु संक्रुद्धो लघुहस्तः प्रतापवान् । घटोत्कचमभिक्रुद्धं बिभेद दशभिः शरैः ॥

aśvatthāmā tu saṁkruddho laghuhastaḥ pratāpavān । ghaṭotkacam abhikruddhaṁ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ ॥

घटोत्कचोऽतिविद्धस्तु द्रोणपुत्रेण मर्मसु । चक्रं शतसहस्रारमगृह्णाद्व्यथितो भृशम् ॥

ghaṭotkaco ’tividdhas tu droṇaputreṇa marmasu । cakraṁ śatasahasrāram agr̥hṇād vyathito bhr̥śam ॥

क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिवज्रविभूषितम् । अश्वत्थाम्नस्तु चिक्षेप भैमसेनिर्जिघांसया ॥

kṣurāntaṁ bālasūryābhaṁ maṇivajravibhūṣitam । aśvatthāmnas tu cikṣepa bhaimasenir jighāṁsayā ॥

वेगेन महता गच्छद्विक्षिप्तं द्रौणिना शरैः । अभाग्यस्येव संकल्पस्तन्मोघं न्यपतद्भुवि ॥

vegena mahatā gacchad vikṣiptaṁ drauṇinā śaraiḥ । abhāgyasyeva saṁkalpas tan moghaṁ nyapatad bhuvi ॥

घटोत्कचस्ततस्तूर्णं दृष्ट्वा चक्रं निपातितम् । द्रौणिं प्राच्छादयद्बाणैः स्वर्भानुरिव भास्करम् ॥

ghaṭotkacas tatas tūrṇaṁ dr̥ṣṭvā cakraṁ nipātitam । drauṇiṁ prācchādayad bāṇaiḥ svarbhānur iva bhāskaram ॥

घटोत्कचसुतः श्रीमान्भिन्नाञ्जनचयोपमः । रुरोध द्रौणिमायान्तं प्रभञ्जनमिवाद्रिराट् ॥

ghaṭotkacasutaḥ śrīmān bhinnāñjanacayopamaḥ । rurodha drauṇim āyāntaṁ prabhañjanam ivādrirāṭ ॥

पौत्रेण भीमसेनस्य शरैः सोऽञ्जनपर्वणा । बभौ मेघेन धाराभिर्गिरिर्मेरुरिवार्दितः ॥

pautreṇa bhīmasenasya śaraiḥ so ’ñjanaparvaṇā । babhau meghena dhārābhir girir merur ivārditaḥ ॥

अश्वत्थामा त्वसंभ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः । ध्वजमेकेन बाणेन चिच्छेदाञ्जनपर्वणः ॥

aśvatthāmā tv asaṁbhrānto rudropendrendravikramaḥ । dhvajam ekena bāṇena cicchedāñjanaparvaṇaḥ ॥

द्वाभ्यां तु रथयन्तारं त्रिभिश्चास्य त्रिवेणुकम् । धनुरेकेन चिच्छेद चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥

dvābhyāṁ tu rathayantāraṁ tribhiś cāsya triveṇukam । dhanur ekena ciccheda caturbhiś caturo hayān ॥

विरथस्योद्यतं हस्ताद्धेमबिन्दुभिराचितम् । विशिखेन सुतीक्ष्णेन खड्गमस्य द्विधाकरोत् ॥

virathasyodyataṁ hastād dhemabindubhir ācitam । viśikhena sutīkṣṇena khaḍgam asya dvidhākarot ॥

गदा हेमाङ्गदा राजंस्तूर्णं हैडिम्बसूनुना । भ्राम्योत्क्षिप्ता शरैः सापि द्रौणिनाभ्याहतापतत् ॥

gadā hemāṅgadā rājaṁs tūrṇaṁ haiḍimbasūnunā । bhrāmyotkṣiptā śaraiḥ sāpi drauṇinābhyāhatāpatat ॥

ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य कालमेघ इवोन्नदन् । ववर्षाञ्जनपर्वा स द्रुमवर्षं नभस्तलात् ॥

tato ’ntarikṣam utpatya kālamegha ivonnadan । vavarṣāñjanaparvā sa drumavarṣaṁ nabhastalāt ॥

ततो मायाधरं द्रौणिर्घटोत्कचसुतं दिवि । मार्गणैरभिविव्याध घनं सूर्य इवांशुभिः ॥

tato māyādharaṁ drauṇir ghaṭotkacasutaṁ divi । mārgaṇair abhivivyādha ghanaṁ sūrya ivāṁśubhiḥ ॥

सोऽवतीर्य पुनस्तस्थौ रथे हेमपरिष्कृते । महीधर इवात्युच्चः श्रीमानञ्जनपर्वतः ॥

so ’vatīrya punas tasthau rathe hemapariṣkr̥te । mahīdhara ivātyuccaḥ śrīmān añjanaparvataḥ ॥

तमयस्मयवर्माणं द्रौणिर्भीमात्मजात्मजम् । जघानाञ्जनपर्वाणं महेश्वर इवान्धकम् ॥

tam ayasmayavarmāṇaṁ drauṇir bhīmātmajātmajam । jaghānāñjanaparvāṇaṁ maheśvara ivāndhakam ॥

अथ दृष्ट्वा हतं पुत्रमश्वत्थाम्ना महाबलम् । द्रौणेः सकाशमभ्येत्य रोषात्प्रचलिताङ्गदः ॥

atha dr̥ṣṭvā hataṁ putram aśvatthāmnā mahābalam । drauṇeḥ sakāśam abhyetya roṣāt pracalitāṅgadaḥ ॥

प्राह वाक्यमसंभ्रान्तो वीरं शारद्वतीसुतम् । दहन्तं पाण्डवानीकं वनमग्निमिवोद्धतम् ॥

prāha vākyam asaṁbhrānto vīraṁ śāradvatīsutam । dahantaṁ pāṇḍavānīkaṁ vanam agnim ivoddhatam ॥

तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसि । त्वामद्य निहनिष्यामि क्रौञ्चमग्निसुतो यथा ॥

tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan droṇaputra gamiṣyasi । tvām adya nihaniṣyāmi krauñcam agnisuto yathā ॥

अश्वत्थामोवाच । गच्छ वत्स सहान्यैस्त्वं युध्यस्वामरविक्रम । न हि पुत्रेण हैडिम्बे पिता न्याय्यं प्रबाधितुम् ॥

aśvatthāmovāca । gaccha vatsa sahānyais tvaṁ yudhyasvāmaravikrama । na hi putreṇa haiḍimbe pitā nyāyyaṁ prabādhitum ॥

कामं खलु न मे रोषो हैडिम्बे विद्यते त्वयि । किं तु रोषान्वितो जन्तुर्हन्यादात्मानमप्युत ॥

kāmaṁ khalu na me roṣo haiḍimbe vidyate tvayi । kiṁ tu roṣānvito jantur hanyād ātmānam apy uta ॥

संजय उवाच । श्रुत्वैतत्क्रोधताम्राक्षः पुत्रशोकसमन्वितः । अश्वत्थामानमायस्तो भैमसेनिरभाषत ॥

saṁjaya uvāca । śrutvaitat krodhatāmrākṣaḥ putraśokasamanvitaḥ । aśvatthāmānam āyasto bhaimasenir abhāṣata ॥

किमहं कातरो द्रौणे पृथग्जन इवाहवे । भीमात्खल्वहमुत्पन्नः कुरूणां विपुले कुले ॥

kim ahaṁ kātaro drauṇe pr̥thagjana ivāhave । bhīmāt khalv aham utpannaḥ kurūṇāṁ vipule kule ॥

पाण्डवानामहं पुत्रः समरेष्वनिवर्तिनाम् । रक्षसामधिराजोऽहं दशग्रीवसमो बले ॥

pāṇḍavānām ahaṁ putraḥ samareṣv anivartinām । rakṣasām adhirājo ’haṁ daśagrīvasamo bale ॥

तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसि । युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे ॥

tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan droṇaputra gamiṣyasi । yuddhaśraddhām ahaṁ te ’dya vineṣyāmi raṇājire ॥

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो राक्षसः सुमहाबलः । द्रौणिमभ्यद्रवत्क्रुद्धो गजेन्द्रमिव केसरी ॥

ity uktvā roṣatāmrākṣo rākṣasaḥ sumahābalaḥ । drauṇim abhyadravat kruddho gajendram iva kesarī ॥

रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद्घटोत्कचः । रथिनामृषभं द्रौणिं धाराभिरिव तोयदः ॥

rathākṣamātrair iṣubhir abhyavarṣad ghaṭotkacaḥ । rathinām r̥ṣabhaṁ drauṇiṁ dhārābhir iva toyadaḥ ॥

शरवृष्टिं शरैर्द्रौणिरप्राप्तां तां व्यशातयत् । ततोऽन्तरिक्षे बाणानां संग्रामोऽन्य इवाभवत् ॥

śaravr̥ṣṭiṁ śarair drauṇir aprāptāṁ tāṁ vyaśātayat । tato ’ntarikṣe bāṇānāṁ saṁgrāmo ’nya ivābhavat ॥

अथास्त्रसंघर्षकृतैर्विस्फुलिङ्गैः समाबभौ । विभावरीमुखे व्योम खद्योतैरिव चित्रितम् ॥

athāstrasaṁgharṣakr̥tair visphuliṅgaiḥ samābabhau । vibhāvarīmukhe vyoma khadyotair iva citritam ॥

निशाम्य निहतां मायां द्रौणिना रणमानिना । घटोत्कचस्ततो मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः ॥

niśāmya nihatāṁ māyāṁ drauṇinā raṇamāninā । ghaṭotkacas tato māyāṁ sasarjāntarhitaḥ punaḥ ॥

सोऽभवद्गिरिरत्युच्चः शिखरैस्तरुसंकटैः । शूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान् ॥

so ’bhavad girir atyuccaḥ śikharais tarusaṁkaṭaiḥ । śūlaprāsāsimusalajalaprasravaṇo mahān ॥

तमञ्जनचयप्रख्यं द्रौणिर्दृष्ट्वा महीधरम् । प्रपतद्भिश्च बहुभिः शस्त्रसंघैर्न चुक्षुभे ॥

tam añjanacayaprakhyaṁ drauṇir dr̥ṣṭvā mahīdharam । prapatadbhiś ca bahubhiḥ śastrasaṁghair na cukṣubhe ॥

ततः स्मयन्निव द्रौणिर्वज्रमस्त्रमुदीरयत् । स तेनास्त्रेण शैलेन्द्रः क्षिप्तः क्षिप्रमनश्यत ॥

tataḥ smayann iva drauṇir vajram astram udīrayat । sa tenāstreṇa śailendraḥ kṣiptaḥ kṣipram anaśyata ॥

ततः स तोयदो भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधो दिवि । अश्मवृष्टिभिरत्युग्रो द्रौणिमाच्छादयद्रणे ॥

tataḥ sa toyado bhūtvā nīlaḥ sendrāyudho divi । aśmavr̥ṣṭibhir atyugro drauṇim ācchādayad raṇe ॥

अथ संधाय वायव्यमस्त्रमस्त्रविदां वरः । व्यधमद्द्रोणतनयो नीलमेघं समुत्थितम् ॥

atha saṁdhāya vāyavyam astram astravidāṁ varaḥ । vyadhamad droṇatanayo nīlameghaṁ samutthitam ॥

स मार्गणगणैर्द्रौणिर्दिशः प्रच्छाद्य सर्वतः । शतं रथसहस्राणां जघान द्विपदां वरः ॥

sa mārgaṇagaṇair drauṇir diśaḥ pracchādya sarvataḥ । śataṁ rathasahasrāṇāṁ jaghāna dvipadāṁ varaḥ ॥

स दृष्ट्वा पुनरायान्तं रथेनायतकार्मुकम् । घटोत्कचमसंभ्रान्तं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम् ॥

sa dr̥ṣṭvā punar āyāntaṁ rathenāyatakārmukam । ghaṭotkacam asaṁbhrāntaṁ rākṣasair bahubhir vr̥tam ॥

सिंहशार्दूलसदृशैर्मत्तद्विरदविक्रमैः । गजस्थैश्च रथस्थैश्च वाजिपृष्ठगतैरपि ॥

siṁhaśārdūlasadr̥śair mattadviradavikramaiḥ । gajasthaiś ca rathasthaiś ca vājipr̥ṣṭhagatair api ॥

विवृतास्यशिरोग्रीवैर्हैडिम्बानुचरैः सह । पौलस्त्यैर्यातुधानैश्च तामसैश्चोग्रविक्रमैः ॥

vivr̥tāsyaśirogrīvair haiḍimbānucaraiḥ saha । paulastyair yātudhānaiś ca tāmasaiś cogravikramaiḥ ॥

नानाशस्त्रधरैर्वीरैर्नानाकवचभूषणैः । महाबलैर्भीमरवैः संरम्भोद्वृत्तलोचनैः ॥

nānāśastradharair vīrair nānākavacabhūṣaṇaiḥ । mahābalair bhīmaravaiḥ saṁrambhodvr̥ttalocanaiḥ ॥

उपस्थितैस्ततो युद्धे राक्षसैर्युद्धदुर्मदैः । विषण्णमभिसंप्रेक्ष्य पुत्रं ते द्रौणिरब्रवीत् ॥

upasthitais tato yuddhe rākṣasair yuddhadurmadaiḥ । viṣaṇṇam abhisaṁprekṣya putraṁ te drauṇir abravīt ॥

तिष्ठ दुर्योधनाद्य त्वं न कार्यः संभ्रमस्त्वया । सहैभिर्भ्रातृभिर्वीरैः पार्थिवैश्चेन्द्रविक्रमैः ॥

tiṣṭha duryodhanādya tvaṁ na kāryaḥ saṁbhramas tvayā । sahaibhir bhrātr̥bhir vīraiḥ pārthivaiś cendravikramaiḥ ॥

निहनिष्याम्यमित्रांस्ते न तवास्ति पराजयः । सत्यं ते प्रतिजानामि पर्याश्वासय वाहिनीम् ॥

nihaniṣyāmy amitrāṁs te na tavāsti parājayaḥ । satyaṁ te pratijānāmi paryāśvāsaya vāhinīm ॥

दुर्योधन उवाच । न त्वेतदद्भुतं मन्ये यत्ते महदिदं मनः । अस्मासु च परा भक्तिस्तव गौतमिनन्दन ॥

duryodhana uvāca । na tv etad adbhutaṁ manye yat te mahad idaṁ manaḥ । asmāsu ca parā bhaktis tava gautaminandana ॥

संजय उवाच । अश्वत्थामानमुक्त्वैवं ततः सौबलमब्रवीत् । वृतः शतसहस्रेण रथानां रणशोभिनाम् ॥

saṁjaya uvāca । aśvatthāmānam uktvaivaṁ tataḥ saubalam abravīt । vr̥taḥ śatasahasreṇa rathānāṁ raṇaśobhinām ॥

षष्ट्या गजसहस्रैश्च प्रयाहि त्वं धनंजयम् । कर्णश्च वृषसेनश्च कृपो नीलस्तथैव च ॥

ṣaṣṭyā gajasahasraiś ca prayāhi tvaṁ dhanaṁjayam । karṇaś ca vr̥ṣasenaś ca kr̥po nīlas tathaiva ca ॥

उदीच्याः कृतवर्मा च पुरुमित्रः श्रुतार्पणः । दुःशासनो निकुम्भश्च कुण्डभेदी उरुक्रमः ॥

udīcyāḥ kr̥tavarmā ca purumitraḥ śrutārpaṇaḥ । duḥśāsano nikumbhaś ca kuṇḍabhedī urukramaḥ ॥

पुरंजयो दृढरथः पताकी हेमपङ्कजः । शल्यारुणीन्द्रसेनाश्च संजयो विजयो जयः ॥

puraṁjayo dr̥ḍharathaḥ patākī hemapaṅkajaḥ । śalyāruṇīndrasenāś ca saṁjayo vijayo jayaḥ ॥

कमलाक्षः पुरुः क्राथी जयवर्मा सुदर्शनः । एते त्वामनुयास्यन्ति पत्तीनामयुतानि षट् ॥

kamalākṣaḥ puruḥ krāthī jayavarmā sudarśanaḥ । ete tvām anuyāsyanti pattīnām ayutāni ṣaṭ ॥

जहि भीमं यमौ चोभौ धर्मराजं च मातुल । असुरानिव देवेन्द्रो जयाशा मे त्वयि स्थिता ॥

jahi bhīmaṁ yamau cobhau dharmarājaṁ ca mātula । asurān iva devendro jayāśā me tvayi sthitā ॥

दारितान्द्रौणिना बाणैर्भृशं विक्षतविग्रहान् । जहि मातुल कौन्तेयानसुरानिव पावकिः ॥

dāritān drauṇinā bāṇair bhr̥śaṁ vikṣatavigrahān । jahi mātula kaunteyān asurān iva pāvakiḥ ॥

एवमुक्तो ययौ शीघ्रं पुत्रेण तव सौबलः । पिप्रीषुस्ते सुतान्राजन्दिधक्षुश्चैव पाण्डवान् ॥

evam ukto yayau śīghraṁ putreṇa tava saubalaḥ । piprīṣus te sutān rājan didhakṣuś caiva pāṇḍavān ॥

अथ प्रववृते युद्धं द्रौणिराक्षसयोर्मृधे । विभावर्यां सुतुमुलं शक्रप्रह्रादयोरिव ॥

atha pravavr̥te yuddhaṁ drauṇirākṣasayor mr̥dhe । vibhāvaryāṁ sutumulaṁ śakraprahrādayor iva ॥

ततो घटोत्कचो बाणैर्दशभिर्गौतमीसुतम् । जघानोरसि संक्रुद्धो विषाग्निप्रतिमैर्दृढैः ॥

tato ghaṭotkaco bāṇair daśabhir gautamīsutam । jaghānorasi saṁkruddho viṣāgnipratimair dr̥ḍhaiḥ ॥

स तैरभ्याहतो गाढं शरैर्भीमसुतेरितैः । चचाल रथमध्यस्थो वातोद्धूत इव द्रुमः ॥

sa tair abhyāhato gāḍhaṁ śarair bhīmasuteritaiḥ । cacāla rathamadhyastho vātoddhūta iva drumaḥ ॥

भूयश्चाञ्जलिकेनास्य मार्गणेन महाप्रभम् । द्रौणिहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटोत्कचः ॥

bhūyaś cāñjalikenāsya mārgaṇena mahāprabham । drauṇihastasthitaṁ cāpaṁ cicchedāśu ghaṭotkacaḥ ॥

ततोऽन्यद्द्रौणिरादाय धनुर्भारसहं महत् । ववर्ष विशिखांस्तीक्ष्णान्वारिधारा इवाम्बुदः ॥

tato ’nyad drauṇir ādāya dhanur bhārasahaṁ mahat । vavarṣa viśikhāṁs tīkṣṇān vāridhārā ivāmbudaḥ ॥

ततः शारद्वतीपुत्रः प्रेषयामास भारत । सुवर्णपुङ्खाञ्शत्रुघ्नान्खचरान्खचरान्प्रति ॥

tataḥ śāradvatīputraḥ preṣayām āsa bhārata । suvarṇapuṅkhāñ śatrughnān khacarān khacarān prati ॥

तद्बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम् । सिंहैरिव बभौ मत्तं गजानामाकुलं कुलम् ॥

tadbāṇair arditaṁ yūthaṁ rakṣasāṁ pīnavakṣasām । siṁhair iva babhau mattaṁ gajānām ākulaṁ kulam ॥

विधम्य राक्षसान्बाणैः साश्वसूतरथान्विभुः । ददाह भगवान्वह्निर्भूतानीव युगक्षये ॥

vidhamya rākṣasān bāṇaiḥ sāśvasūtarathān vibhuḥ । dadāha bhagavān vahnir bhūtānīva yugakṣaye ॥

स दग्ध्वाक्षौहिणीं बाणैर्नैरृतान्रुरुचे भृशम् । पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः ॥

sa dagdhvākṣauhiṇīṁ bāṇair nairr̥tān ruruce bhr̥śam । pureva tripuraṁ dagdhvā divi devo maheśvaraḥ ॥

युगान्ते सर्वभूतानि दग्ध्वेव वसुरुल्बणः । रराज जयतां श्रेष्ठो द्रोणपुत्रस्तवाहितान् ॥

yugānte sarvabhūtāni dagdhveva vasur ulbaṇaḥ । rarāja jayatāṁ śreṣṭho droṇaputras tavāhitān ॥

तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु भारत । नैनं निरीक्षितुं कश्चिच्छक्नोति द्रौणिमाहवे । ऋते घटोत्कचाद्वीराद्राक्षसेन्द्रान्महाबलात् ॥

teṣu rājasahasreṣu pāṇḍaveyeṣu bhārata । nainaṁ nirīkṣituṁ kaś cic chaknoti drauṇim āhave । r̥te ghaṭotkacād vīrād rākṣasendrān mahābalāt ॥

स पुनर्भरतश्रेष्ठ क्रोधाद्रक्तान्तलोचनः । तलं तलेन संहत्य संदश्य दशनच्छदम् । स्वसूतमब्रवीत्क्रुद्धो द्रोणपुत्राय मां वह ॥

sa punar bharataśreṣṭha krodhād raktāntalocanaḥ । talaṁ talena saṁhatya saṁdaśya daśanacchadam । svasūtam abravīt kruddho droṇaputrāya māṁ vaha ॥

स ययौ घोररूपेण तेन जैत्रपताकिना । द्वैरथं द्रोणपुत्रेण पुनरप्यरिसूदनः ॥

sa yayau ghorarūpeṇa tena jaitrapatākinā । dvairathaṁ droṇaputreṇa punar apy arisūdanaḥ ॥

स चिक्षेप ततः क्रुद्धो द्रोणपुत्राय राक्षसः । अष्टचक्रां महारौद्रामशनीं रुद्रनिर्मिताम् ॥

sa cikṣepa tataḥ kruddho droṇaputrāya rākṣasaḥ । aṣṭacakrāṁ mahāraudrām aśanīṁ rudranirmitām ॥

तामवप्लुत्य जग्राह द्रौणिर्न्यस्य रथे धनुः । चिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात्सोऽवपुप्लुवे ॥

tām avaplutya jagrāha drauṇir nyasya rathe dhanuḥ । cikṣepa caināṁ tasyaiva syandanāt so ’vapupluve ॥

साश्वसूतध्वजं वाहं भस्म कृत्वा महाप्रभा । विवेश वसुधां भित्त्वा साशनिर्भृशदारुणा ॥

sāśvasūtadhvajaṁ vāhaṁ bhasma kr̥tvā mahāprabhā । viveśa vasudhāṁ bhittvā sāśanir bhr̥śadāruṇā ॥

द्रौणेस्तत्कर्म दृष्ट्वा तु सर्वभूतान्यपूजयन् । यदवप्लुत्य जग्राह घोरां शंकरनिर्मिताम् ॥

drauṇes tat karma dr̥ṣṭvā tu sarvabhūtāny apūjayan । yad avaplutya jagrāha ghorāṁ śaṁkaranirmitām ॥

धृष्टद्युम्नरथं गत्वा भैमसेनिस्ततो नृप । मुमोच निशितान्बाणान्पुनर्द्रौणेर्महोरसि ॥

dhr̥ṣṭadyumnarathaṁ gatvā bhaimasenis tato nr̥pa । mumoca niśitān bāṇān punar drauṇer mahorasi ॥

धृष्टद्युम्नोऽप्यसंभ्रान्तो मुमोचाशीविषोपमान् । सुवर्णपुङ्खान्विशिखान्द्रोणपुत्रस्य वक्षसि ॥

dhr̥ṣṭadyumno ’py asaṁbhrānto mumocāśīviṣopamān । suvarṇapuṅkhān viśikhān droṇaputrasya vakṣasi ॥

ततो मुमोच नाराचान्द्रौणिस्ताभ्यां सहस्रशः । तावप्यग्निशिखाप्रख्यैर्जघ्नतुस्तस्य मार्गणान् ॥

tato mumoca nārācān drauṇis tābhyāṁ sahasraśaḥ । tāv apy agniśikhāprakhyair jaghnatus tasya mārgaṇān ॥

अतितीव्रमभूद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः । योधानां प्रीतिजननं द्रौणेश्च भरतर्षभ ॥

atitīvram abhūd yuddhaṁ tayoḥ puruṣasiṁhayoḥ । yodhānāṁ prītijananaṁ drauṇeś ca bharatarṣabha ॥

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतैस्त्रिभिः । षड्भिर्वाजिसहस्रैश्च भीमस्तं देशमाव्रजत् ॥

tato rathasahasreṇa dviradānāṁ śatais tribhiḥ । ṣaḍbhir vājisahasraiś ca bhīmas taṁ deśam āvrajat ॥

ततो भीमात्मजं रक्षो धृष्टद्युम्नं च सानुगम् । अयोधयत धर्मात्मा द्रौणिरक्लिष्टकर्मकृत् ॥

tato bhīmātmajaṁ rakṣo dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca sānugam । ayodhayata dharmātmā drauṇir akliṣṭakarmakr̥t ॥

तत्राद्भुततमं द्रौणिर्दर्शयामास विक्रमम् । अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु भारत ॥

tatrādbhutatamaṁ drauṇir darśayām āsa vikramam । aśakyaṁ kartum anyena sarvabhūteṣu bhārata ॥

निमेषान्तरमात्रेण साश्वसूतरथद्विपाम् । अक्षौहिणीं राक्षसानां शितैर्बाणैरशातयत् ॥

nimeṣāntaramātreṇa sāśvasūtarathadvipām । akṣauhiṇīṁ rākṣasānāṁ śitair bāṇair aśātayat ॥

मिषतो भीमसेनस्य हैडिम्बेः पार्षतस्य च । यमयोर्धर्मपुत्रस्य विजयस्याच्युतस्य च ॥

miṣato bhīmasenasya haiḍimbeḥ pārṣatasya ca । yamayor dharmaputrasya vijayasyācyutasya ca ॥

प्रगाढमञ्जोगतिभिर्नाराचैरभिताडिताः । निपेतुर्द्विरदा भूमौ द्विशृङ्गा इव पर्वताः ॥

pragāḍham añjogatibhir nārācair abhitāḍitāḥ । nipetur dviradā bhūmau dviśr̥ṅgā iva parvatāḥ ॥

निकृत्तैर्हस्तिहस्तैश्च विचलद्भिरितस्ततः । रराज वसुधा कीर्णा विसर्पद्भिरिवोरगैः ॥

nikr̥ttair hastihastaiś ca vicaladbhir itas tataḥ । rarāja vasudhā kīrṇā visarpadbhir ivoragaiḥ ॥

क्षिप्तैः काञ्चनदण्डैश्च नृपच्छत्रैः क्षितिर्बभौ । द्यौरिवोदितचन्द्रार्का ग्रहाकीर्णा युगक्षये ॥

kṣiptaiḥ kāñcanadaṇḍaiś ca nr̥pacchatraiḥ kṣitir babhau । dyaur ivoditacandrārkā grahākīrṇā yugakṣaye ॥

प्रवृद्धध्वजमण्डूकां भेरीविस्तीर्णकच्छपाम् । छत्रहंसावलीजुष्टां फेनचामरमालिनीम् ॥

pravr̥ddhadhvajamaṇḍūkāṁ bherīvistīrṇakacchapām । chatrahaṁsāvalījuṣṭāṁ phenacāmaramālinīm ॥

कङ्कगृध्रमहाग्राहां नैकायुधझषाकुलाम् । रथक्षिप्तमहावप्रां पताकारुचिरद्रुमाम् ॥

kaṅkagr̥dhramahāgrāhāṁ naikāyudhajhaṣākulām । rathakṣiptamahāvaprāṁ patākāruciradrumām ॥

शरमीनां महारौद्रां प्रासशक्त्युग्रडुण्डुभाम् । मज्जामांसमहापङ्कां कबन्धावर्जितोडुपाम् ॥

śaramīnāṁ mahāraudrāṁ prāsaśaktyugraḍuṇḍubhām । majjāmāṁsamahāpaṅkāṁ kabandhāvarjitoḍupām ॥

केशशैवलकल्माषां भीरूणां कश्मलावहाम् । नागेन्द्रहययोधानां शरीरव्ययसंभवाम् ॥

keśaśaivalakalmāṣāṁ bhīrūṇāṁ kaśmalāvahām । nāgendrahayayodhānāṁ śarīravyayasaṁbhavām ॥

शोणितौघमहावेगां द्रौणिः प्रावर्तयन्नदीम् । योधार्तरवनिर्घोषां क्षतजोर्मिसमाकुलाम् ॥

śoṇitaughamahāvegāṁ drauṇiḥ prāvartayan nadīm । yodhārtaravanirghoṣāṁ kṣatajormisamākulām ॥

प्रायादतिमहाघोरं यमक्षयमहोदधिम् । निहत्य राक्षसान्बाणैर्द्रौणिर्हैडिम्बमार्दयत् ॥

prāyād atimahāghoraṁ yamakṣayamahodadhim । nihatya rākṣasān bāṇair drauṇir haiḍimbam ārdayat ॥

पुनरप्यतिसंक्रुद्धः सवृकोदरपार्षतान् । स नाराचगणैः पार्थान्द्रौणिर्विद्ध्वा महाबलः ॥

punar apy atisaṁkruddhaḥ savr̥kodarapārṣatān । sa nārācagaṇaiḥ pārthān drauṇir viddhvā mahābalaḥ ॥

जघान सुरथं नाम द्रुपदस्य सुतं विभुः । पुनः श्रुतंजयं नाम सुरथस्यानुजं रणे ॥

jaghāna surathaṁ nāma drupadasya sutaṁ vibhuḥ । punaḥ śrutaṁjayaṁ nāma surathasyānujaṁ raṇe ॥

बलानीकं जयानीकं जयाश्वं चाभिजघ्निवान् । श्रुताह्वयं च राजेन्द्र द्रौणिर्निन्ये यमक्षयम् ॥

balānīkaṁ jayānīkaṁ jayāśvaṁ cābhijaghnivān । śrutāhvayaṁ ca rājendra drauṇir ninye yamakṣayam ॥

त्रिभिश्चान्यैः शरैस्तीक्ष्णैः सुपुङ्खै रुक्ममालिनम् । शत्रुंजयं च बलिनं शक्रलोकं निनाय ह ॥

tribhiś cānyaiḥ śarais tīkṣṇaiḥ supuṅkhai rukmamālinam । śatruṁjayaṁ ca balinaṁ śakralokaṁ nināya ha ॥

जघान स पृषध्रं च चन्द्रदेवं च मानिनम् । कुन्तिभोजसुतांश्चाजौ दशभिर्दश जघ्निवान् ॥

jaghāna sa pr̥ṣadhraṁ ca candradevaṁ ca māninam । kuntibhojasutāṁś cājau daśabhir daśa jaghnivān ॥

अश्वत्थामा सुसंक्रुद्धः संधायोग्रमजिह्मगम् । मुमोचाकर्णपूर्णेन धनुषा शरमुत्तमम् । यमदण्डोपमं घोरमुद्दिश्याशु घटोत्कचम् ॥

aśvatthāmā susaṁkruddhaḥ saṁdhāyogram ajihmagam । mumocākarṇapūrṇena dhanuṣā śaram uttamam । yamadaṇḍopamaṁ ghoram uddiśyāśu ghaṭotkacam ॥

स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य महाशरः । विवेश वसुधां शीघ्रं सपुङ्खः पृथिवीपते ॥

sa bhittvā hr̥dayaṁ tasya rākṣasasya mahāśaraḥ । viveśa vasudhāṁ śīghraṁ sapuṅkhaḥ pr̥thivīpate ॥

तं हतं पतितं ज्ञात्वा धृष्टद्युम्नो महारथः । द्रौणेः सकाशाद्राजेन्द्र अपनिन्ये रथान्तरम् ॥

taṁ hataṁ patitaṁ jñātvā dhr̥ṣṭadyumno mahārathaḥ । drauṇeḥ sakāśād rājendra apaninye rathāntaram ॥

तथा पराङ्मुखरथं सैन्यं यौधिष्ठिरं नृप । पराजित्य रणे वीरो द्रोणपुत्रो ननाद ह । पूजितः सर्वभूतैश्च तव पुत्रैश्च भारत ॥

tathā parāṅmukharathaṁ sainyaṁ yaudhiṣṭhiraṁ nr̥pa । parājitya raṇe vīro droṇaputro nanāda ha । pūjitaḥ sarvabhūtaiś ca tava putraiś ca bhārata ॥

अथ शरशतभिन्नकृत्तदेहै;र्हतपतितैः क्षणदाचरैः समन्तात् । निधनमुपगतैर्मही कृताभू;द्गिरिशिखरैरिव दुर्गमातिरौद्रा ॥

atha śaraśatabhinnakr̥ttadehair; hatapatitaiḥ kṣaṇadācaraiḥ samantāt । nidhanam upagatair mahī kr̥tābhūd; giriśikharair iva durgamātiraudrā ॥

तं सिद्धगन्धर्वपिशाचसंघा; नागाः सुपर्णाः पितरो वयांसि । रक्षोगणा भूतगणाश्च द्रौणि;मपूजयन्नप्सरसः सुराश्च ॥

taṁ siddhagandharvapiśācasaṁghā; nāgāḥ suparṇāḥ pitaro vayāṁsi । rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca drauṇim; apūjayann apsarasaḥ surāś ca ॥