Adhyāya 133

संजय उवाच । उदीर्यमाणं तद्दृष्ट्वा पाण्डवानां महद्बलम् । अविषह्यं च मन्वानः कर्णं दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । udīryamāṇaṁ tad dr̥ṣṭvā pāṇḍavānāṁ mahad balam । aviṣahyaṁ ca manvānaḥ karṇaṁ duryodhano ’bravīt ॥

अयं स कालः संप्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल । त्रायस्व समरे कर्ण सर्वान्योधान्महाबल ॥

ayaṁ sa kālaḥ saṁprāpto mitrāṇāṁ mitravatsala । trāyasva samare karṇa sarvān yodhān mahābala ॥

पाञ्चालैर्मत्स्यकैकेयैः पाण्डवैश्च महारथैः । वृतान्समन्तात्संक्रुद्धैर्निःश्वसद्भिरिवोरगैः ॥

pāñcālair matsyakaikeyaiḥ pāṇḍavaiś ca mahārathaiḥ । vr̥tān samantāt saṁkruddhair niḥśvasadbhir ivoragaiḥ ॥

एते नदन्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः । शक्रोपमाश्च बहवः पाञ्चालानां रथव्रजाः ॥

ete nadanti saṁhr̥ṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ । śakropamāś ca bahavaḥ pāñcālānāṁ rathavrajāḥ ॥

कर्ण उवाच । परित्रातुमिह प्राप्तो यदि पार्थं पुरंदरः । तमप्याशु पराजित्य ततो हन्तास्मि पाण्डवम् ॥

karṇa uvāca । paritrātum iha prāpto yadi pārthaṁ puraṁdaraḥ । tam apy āśu parājitya tato hantāsmi pāṇḍavam ॥

सत्यं ते प्रतिजानामि समाश्वसिहि भारत । हन्तास्मि पाण्डुतनयान्पाञ्चालांश्च समागतान् ॥

satyaṁ te pratijānāmi samāśvasihi bhārata । hantāsmi pāṇḍutanayān pāñcālāṁś ca samāgatān ॥

जयं ते प्रतिजानामि वासवस्येव पावकिः । प्रियं तव मया कार्यमिति जीवामि पार्थिव ॥

jayaṁ te pratijānāmi vāsavasyeva pāvakiḥ । priyaṁ tava mayā kāryam iti jīvāmi pārthiva ॥

सर्वेषामेव पार्थानां फल्गुनो बलवत्तरः । तस्यामोघां विमोक्ष्यामि शक्तिं शक्रविनिर्मिताम् ॥

sarveṣām eva pārthānāṁ phalguno balavattaraḥ । tasyāmoghāṁ vimokṣyāmi śaktiṁ śakravinirmitām ॥

तस्मिन्हते महेष्वासे भ्रातरस्तस्य मानद । तव वश्या भविष्यन्ति वनं यास्यन्ति वा पुनः ॥

tasmin hate maheṣvāse bhrātaras tasya mānada । tava vaśyā bhaviṣyanti vanaṁ yāsyanti vā punaḥ ॥

मयि जीवति कौरव्य विषादं मा कृथाः क्वचित् । अहं जेष्यामि समरे सहितान्सर्वपाण्डवान् ॥

mayi jīvati kauravya viṣādaṁ mā kr̥thāḥ kva cit । ahaṁ jeṣyāmi samare sahitān sarvapāṇḍavān ॥

पाञ्चालान्केकयांश्चैव वृष्णींश्चापि समागतान् । बाणौघैः शकलीकृत्य तव दास्यामि मेदिनीम् ॥

pāñcālān kekayāṁś caiva vr̥ṣṇīṁś cāpi samāgatān । bāṇaughaiḥ śakalīkr̥tya tava dāsyāmi medinīm ॥

संजय उवाच । एवं ब्रुवाणं कर्णं तु कृपः शारद्वतोऽब्रवीत् । स्मयन्निव महाबाहुः सूतपुत्रमिदं वचः ॥

saṁjaya uvāca । evaṁ bruvāṇaṁ karṇaṁ tu kr̥paḥ śāradvato ’bravīt । smayann iva mahābāhuḥ sūtaputram idaṁ vacaḥ ॥

शोभनं शोभनं कर्ण सनाथः कुरुपुंगवः । त्वया नाथेन राधेय वचसा यदि सिध्यति ॥

śobhanaṁ śobhanaṁ karṇa sanāthaḥ kurupuṁgavaḥ । tvayā nāthena rādheya vacasā yadi sidhyati ॥

बहुशः कत्थसे कर्ण कौरव्यस्य समीपतः । न तु ते विक्रमः कश्चिद्दृश्यते बलमेव वा ॥

bahuśaḥ katthase karṇa kauravyasya samīpataḥ । na tu te vikramaḥ kaś cid dr̥śyate balam eva vā ॥

समागमः पाण्डुसुतैर्दृष्टस्ते बहुशो युधि । सर्वत्र निर्जितश्चासि पाण्डवैः सूतनन्दन ॥

samāgamaḥ pāṇḍusutair dr̥ṣṭas te bahuśo yudhi । sarvatra nirjitaś cāsi pāṇḍavaiḥ sūtanandana ॥

ह्रियमाणे तदा कर्ण गन्धर्वैर्धृतराष्ट्रजे । तदायुध्यन्त सैन्यानि त्वमेकस्तु पलायथाः ॥

hriyamāṇe tadā karṇa gandharvair dhr̥tarāṣṭraje । tadāyudhyanta sainyāni tvam ekas tu palāyathāḥ ॥

विराटनगरे चापि समेताः सर्वकौरवाः । पार्थेन निर्जिता युद्धे त्वं च कर्ण सहानुजः ॥

virāṭanagare cāpi sametāḥ sarvakauravāḥ । pārthena nirjitā yuddhe tvaṁ ca karṇa sahānujaḥ ॥

एकस्याप्यसमर्थस्त्वं फल्गुनस्य रणाजिरे । कथमुत्सहसे जेतुं सकृष्णान्सर्वपाण्डवान् ॥

ekasyāpy asamarthas tvaṁ phalgunasya raṇājire । katham utsahase jetuṁ sakr̥ṣṇān sarvapāṇḍavān ॥

अब्रुवन्कर्ण युध्यस्व बहु कत्थसि सूतज । अनुक्त्वा विक्रमेद्यस्तु तद्वै सत्पुरुषव्रतम् ॥

abruvan karṇa yudhyasva bahu katthasi sūtaja । anuktvā vikramed yas tu tad vai satpuruṣavratam ॥

गर्जित्वा सूतपुत्र त्वं शारदाभ्रमिवाजलम् । निष्फलो दृश्यसे कर्ण तच्च राजा न बुध्यते ॥

garjitvā sūtaputra tvaṁ śāradābhram ivājalam । niṣphalo dr̥śyase karṇa tac ca rājā na budhyate ॥

तावद्गर्जसि राधेय यावत्पार्थं न पश्यसि । पुरा पार्थं हि ते दृष्ट्वा दुर्लभं गर्जितं भवेत् ॥

tāvad garjasi rādheya yāvat pārthaṁ na paśyasi । purā pārthaṁ hi te dr̥ṣṭvā durlabhaṁ garjitaṁ bhavet ॥

त्वमनासाद्य तान्बाणान्फल्गुनस्य विगर्जसि । पार्थसायकविद्धस्य दुर्लभं गर्जितं भवेत् ॥

tvam anāsādya tān bāṇān phalgunasya vigarjasi । pārthasāyakaviddhasya durlabhaṁ garjitaṁ bhavet ॥

बाहुभिः क्षत्रियाः शूरा वाग्भिः शूरा द्विजातयः । धनुषा फल्गुनः शूरः कर्णः शूरो मनोरथैः ॥

bāhubhiḥ kṣatriyāḥ śūrā vāgbhiḥ śūrā dvijātayaḥ । dhanuṣā phalgunaḥ śūraḥ karṇaḥ śūro manorathaiḥ ॥

एवं परुषितस्तेन तदा शारद्वतेन सः । कर्णः प्रहरतां श्रेष्ठः कृपं वाक्यमथाब्रवीत् ॥

evaṁ paruṣitas tena tadā śāradvatena saḥ । karṇaḥ praharatāṁ śreṣṭhaḥ kr̥paṁ vākyam athābravīt ॥

शूरा गर्जन्ति सततं प्रावृषीव बलाहकाः । फलं चाशु प्रयच्छन्ति बीजमुप्तमृताविव ॥

śūrā garjanti satataṁ prāvr̥ṣīva balāhakāḥ । phalaṁ cāśu prayacchanti bījam uptam r̥tāv iva ॥

दोषमत्र न पश्यामि शूराणां रणमूर्धनि । तत्तद्विकत्थमानानां भारं चोद्वहतां मृधे ॥

doṣam atra na paśyāmi śūrāṇāṁ raṇamūrdhani । tat tad vikatthamānānāṁ bhāraṁ codvahatāṁ mr̥dhe ॥

यं भारं पुरुषो वोढुं मनसा हि व्यवस्यति । दैवमस्य ध्रुवं तत्र साहाय्यायोपपद्यते ॥

yaṁ bhāraṁ puruṣo voḍhuṁ manasā hi vyavasyati । daivam asya dhruvaṁ tatra sāhāyyāyopapadyate ॥

व्यवसायद्वितीयोऽहं मनसा भारमुद्वहन् । गर्जामि यद्यहं विप्र तव किं तत्र नश्यति ॥

vyavasāyadvitīyo ’haṁ manasā bhāram udvahan । garjāmi yady ahaṁ vipra tava kiṁ tatra naśyati ॥

वृथा शूरा न गर्जन्ति सजला इव तोयदाः । सामर्थ्यमात्मनो ज्ञात्वा ततो गर्जन्ति पण्डिताः ॥

vr̥thā śūrā na garjanti sajalā iva toyadāḥ । sāmarthyam ātmano jñātvā tato garjanti paṇḍitāḥ ॥

सोऽहमद्य रणे यत्तः सहितौ कृष्णपाण्डवौ । उत्सहे तरसा जेतुं ततो गर्जामि गौतम ॥

so ’ham adya raṇe yattaḥ sahitau kr̥ṣṇapāṇḍavau । utsahe tarasā jetuṁ tato garjāmi gautama ॥

पश्य त्वं गर्जितस्यास्य फलं मे विप्र सानुगः । हत्वा पाण्डुसुतानाजौ सहकृष्णान्ससात्वतान् । दुर्योधनाय दास्यामि पृथिवीं हतकण्टकाम् ॥

paśya tvaṁ garjitasyāsya phalaṁ me vipra sānugaḥ । hatvā pāṇḍusutān ājau sahakr̥ṣṇān sasātvatān । duryodhanāya dāsyāmi pr̥thivīṁ hatakaṇṭakām ॥

कृप उवाच । मनोरथप्रलापो मे न ग्राह्यस्तव सूतज । यदा क्षिपसि वै कृष्णौ धर्मराजं च पाण्डवम् ॥

kr̥pa uvāca । manorathapralāpo me na grāhyas tava sūtaja । yadā kṣipasi vai kr̥ṣṇau dharmarājaṁ ca pāṇḍavam ॥

ध्रुवस्तत्र जयः कर्ण यत्र युद्धविशारदौ । देवगन्धर्वयक्षाणां मनुष्योरगरक्षसाम् । दंशितानामपि रणे अजेयौ कृष्णपाण्डवौ ॥

dhruvas tatra jayaḥ karṇa yatra yuddhaviśāradau । devagandharvayakṣāṇāṁ manuṣyoragarakṣasām । daṁśitānām api raṇe ajeyau kr̥ṣṇapāṇḍavau ॥

ब्रह्मण्यः सत्यवाग्दान्तो गुरुदैवतपूजकः । नित्यं धर्मरतश्चैव कृतास्त्रश्च विशेषतः । धृतिमांश्च कृतज्ञश्च धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

brahmaṇyaḥ satyavāg dānto gurudaivatapūjakaḥ । nityaṁ dharmarataś caiva kr̥tāstraś ca viśeṣataḥ । dhr̥timāṁś ca kr̥tajñaś ca dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

भ्रातरश्चास्य बलिनः सर्वास्त्रेषु कृतश्रमाः । गुरुवृत्तिरताः प्राज्ञा धर्मनित्या यशस्विनः ॥

bhrātaraś cāsya balinaḥ sarvāstreṣu kr̥taśramāḥ । guruvr̥ttiratāḥ prājñā dharmanityā yaśasvinaḥ ॥

संबन्धिनश्चेन्द्रवीर्याः स्वनुरक्ताः प्रहारिणः । धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च दौर्मुखिर्जनमेजयः ॥

saṁbandhinaś cendravīryāḥ svanuraktāḥ prahāriṇaḥ । dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca daurmukhir janamejayaḥ ॥

चन्द्रसेनो भद्रसेनः कीर्तिधर्मा ध्रुवो धरः । वसुचन्द्रो दामचन्द्रः सिंहचन्द्रः सुवेधनः ॥

candraseno bhadrasenaḥ kīrtidharmā dhruvo dharaḥ । vasucandro dāmacandraḥ siṁhacandraḥ suvedhanaḥ ॥

द्रुपदस्य तथा पुत्रा द्रुपदश्च महास्त्रवित् । येषामर्थाय संयत्तो मत्स्यराजः सहानुगः ॥

drupadasya tathā putrā drupadaś ca mahāstravit । yeṣām arthāya saṁyatto matsyarājaḥ sahānugaḥ ॥

शतानीकः सुदशनः श्रुतानीकः श्रुतध्वजः । बलानीको जयानीको जयाश्वो रथवाहनः ॥

śatānīkaḥ sudaśanaḥ śrutānīkaḥ śrutadhvajaḥ । balānīko jayānīko jayāśvo rathavāhanaḥ ॥

चन्द्रोदयः कामरथो विराटभ्रातरः शुभाः । यमौ च द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचः । येषामर्थाय युध्यन्ते न तेषां विद्यते क्षयः ॥

candrodayaḥ kāmaratho virāṭabhrātaraḥ śubhāḥ । yamau ca draupadeyāś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ । yeṣām arthāya yudhyante na teṣāṁ vidyate kṣayaḥ ॥

कामं खलु जगत्सर्वं सदेवासुरमानवम् । सयक्षराक्षसगणं सभूतभुजगद्विपम् । निःशेषमस्त्रवीर्येण कुर्यातां भीमफल्गुनौ ॥

kāmaṁ khalu jagat sarvaṁ sadevāsuramānavam । sayakṣarākṣasagaṇaṁ sabhūtabhujagadvipam । niḥśeṣam astravīryeṇa kuryātāṁ bhīmaphalgunau ॥

युधिष्ठिरश्च पृथिवीं निर्दहेद्घोरचक्षुषा । अप्रमेयबलः शौरिर्येषामर्थे च दंशितः । कथं तान्संयुगे कर्ण जेतुमुत्सहसे परान् ॥

yudhiṣṭhiraś ca pr̥thivīṁ nirdahed ghoracakṣuṣā । aprameyabalaḥ śaurir yeṣām arthe ca daṁśitaḥ । kathaṁ tān saṁyuge karṇa jetum utsahase parān ॥

महानपनयस्त्वेष तव नित्यं हि सूतज । यस्त्वमुत्सहसे योद्धुं समरे शौरिणा सह ॥

mahān apanayas tv eṣa tava nityaṁ hi sūtaja । yas tvam utsahase yoddhuṁ samare śauriṇā saha ॥

संजय उवाच । एवमुक्तस्तु राधेयः प्रहसन्भरतर्षभ । अब्रवीच्च तदा कर्णो गुरुं शारद्वतं कृपम् ॥

saṁjaya uvāca । evam uktas tu rādheyaḥ prahasan bharatarṣabha । abravīc ca tadā karṇo guruṁ śāradvataṁ kr̥pam ॥

सत्यमुक्तं त्वया ब्रह्मन्पाण्डवान्प्रति यद्वचः । एते चान्ये च बहवो गुणाः पाण्डुसुतेषु वै ॥

satyam uktaṁ tvayā brahman pāṇḍavān prati yad vacaḥ । ete cānye ca bahavo guṇāḥ pāṇḍusuteṣu vai ॥

अजय्याश्च रणे पार्था देवैरपि सवासवैः । सदैत्ययक्षगन्धर्वपिशाचोरगराक्षसैः । तथापि पार्थाञ्जेष्यामि शक्त्या वासवदत्तया ॥

ajayyāś ca raṇe pārthā devair api savāsavaiḥ । sadaityayakṣagandharvapiśācoragarākṣasaiḥ । tathāpi pārthāñ jeṣyāmi śaktyā vāsavadattayā ॥

ममाप्यमोघा दत्तेयं शक्तिः शक्रेण वै द्विज । एतया निहनिष्यामि सव्यसाचिनमाहवे ॥

mamāpy amoghā datteyaṁ śaktiḥ śakreṇa vai dvija । etayā nihaniṣyāmi savyasācinam āhave ॥

हते तु पाण्डवे कृष्णो भ्रातरश्चास्य सोदराः । अनर्जुना न शक्ष्यन्ति महीं भोक्तुं कथंचन ॥

hate tu pāṇḍave kr̥ṣṇo bhrātaraś cāsya sodarāḥ । anarjunā na śakṣyanti mahīṁ bhoktuṁ kathaṁ cana ॥

तेषु नष्टेषु सर्वेषु पृथिवीयं ससागरा । अयत्नात्कौरवेयस्य वशे स्थास्यति गौतम ॥

teṣu naṣṭeṣu sarveṣu pr̥thivīyaṁ sasāgarā । ayatnāt kauraveyasya vaśe sthāsyati gautama ॥

सुनीतैरिह सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः । एतमर्थमहं ज्ञात्वा ततो गर्जामि गौतम ॥

sunītair iha sarvārthāḥ sidhyante nātra saṁśayaḥ । etam artham ahaṁ jñātvā tato garjāmi gautama ॥

त्वं तु वृद्धश्च विप्रश्च अशक्तश्चापि संयुगे । कृतस्नेहश्च पार्थेषु मोहान्मामवमन्यसे ॥

tvaṁ tu vr̥ddhaś ca vipraś ca aśaktaś cāpi saṁyuge । kr̥tasnehaś ca pārtheṣu mohān mām avamanyase ॥

यद्येवं वक्ष्यसे भूयो मामप्रियमिह द्विज । ततस्ते खड्गमुद्यम्य जिह्वां छेत्स्यामि दुर्मते ॥

yady evaṁ vakṣyase bhūyo mām apriyam iha dvija । tatas te khaḍgam udyamya jihvāṁ chetsyāmi durmate ॥

यच्चापि पाण्डवान्विप्र स्तोतुमिच्छसि संयुगे । भीषयन्सर्वसैन्यानि कौरवेयाणि दुर्मते । अत्रापि शृणु मे वाक्यं यथावद्गदतो द्विज ॥

yac cāpi pāṇḍavān vipra stotum icchasi saṁyuge । bhīṣayan sarvasainyāni kauraveyāṇi durmate । atrāpi śr̥ṇu me vākyaṁ yathāvad gadato dvija ॥

दुर्योधनश्च द्रोणश्च शकुनिर्दुर्मुखो जयः । दुःशासनो वृषसेनो मद्रराजस्त्वमेव च । सोमदत्तश्च भूरिश्च तथा द्रौणिर्विविंशतिः ॥

duryodhanaś ca droṇaś ca śakunir durmukho jayaḥ । duḥśāsano vr̥ṣaseno madrarājas tvam eva ca । somadattaś ca bhūriś ca tathā drauṇir viviṁśatiḥ ॥

तिष्ठेयुर्दंशिता यत्र सर्वे युद्धविशारदाः । जयेदेतान्रणे को नु शक्रतुल्यबलोऽप्यरिः ॥

tiṣṭheyur daṁśitā yatra sarve yuddhaviśāradāḥ । jayed etān raṇe ko nu śakratulyabalo ’py ariḥ ॥

शूराश्च हि कृतास्त्राश्च बलिनः स्वर्गलिप्सवः । धर्मज्ञा युद्धकुशला हन्युर्युद्धे सुरानपि ॥

śūrāś ca hi kr̥tāstrāś ca balinaḥ svargalipsavaḥ । dharmajñā yuddhakuśalā hanyur yuddhe surān api ॥

एते स्थास्यन्ति संग्रामे पाण्डवानां वधार्थिनः । जयमाकाङ्क्षमाणा हि कौरवेयस्य दंशिताः ॥

ete sthāsyanti saṁgrāme pāṇḍavānāṁ vadhārthinaḥ । jayam ākāṅkṣamāṇā hi kauraveyasya daṁśitāḥ ॥

दैवायत्तमहं मन्ये जयं सुबलिनामपि । यत्र भीष्मो महाबाहुः शेते शरशताचितः ॥

daivāyattam ahaṁ manye jayaṁ subalinām api । yatra bhīṣmo mahābāhuḥ śete śaraśatācitaḥ ॥

विकर्णश्चित्रसेनश्च बाह्लीकोऽथ जयद्रथः । भूरिश्रवा जयश्चैव जलसंधः सुदक्षिणः ॥

vikarṇaś citrasenaś ca bāhlīko ’tha jayadrathaḥ । bhūriśravā jayaś caiva jalasaṁdhaḥ sudakṣiṇaḥ ॥

शलश्च रथिनां श्रेष्ठो भगदत्तश्च वीर्यवान् । एते चान्ये च राजानो देवैरपि सुदुर्जयाः ॥

śalaś ca rathināṁ śreṣṭho bhagadattaś ca vīryavān । ete cānye ca rājāno devair api sudurjayāḥ ॥

निहताः समरे शूराः पाण्डवैर्बलवत्तराः । किमन्यद्दैवसंयोगान्मन्यसे पुरुषाधम ॥

nihatāḥ samare śūrāḥ pāṇḍavair balavattarāḥ । kim anyad daivasaṁyogān manyase puruṣādhama ॥

यांश्च तान्स्तौषि सततं दुर्योधनरिपून्द्विज । तेषामपि हताः शूराः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

yāṁś ca tān stauṣi satataṁ duryodhanaripūn dvija । teṣām api hatāḥ śūrāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

क्षीयन्ते सर्वसैन्यानि कुरूणां पाण्डवैः सह । प्रभावं नात्र पश्यामि पाण्डवानां कथंचन ॥

kṣīyante sarvasainyāni kurūṇāṁ pāṇḍavaiḥ saha । prabhāvaṁ nātra paśyāmi pāṇḍavānāṁ kathaṁ cana ॥

यांस्तान्बलवतो नित्यं मन्यसे त्वं द्विजाधम । यतिष्येऽहं यथाशक्ति योद्धुं तैः सह संयुगे । दुर्योधनहितार्थाय जयो दैवे प्रतिष्ठितः ॥

yāṁs tān balavato nityaṁ manyase tvaṁ dvijādhama । yatiṣye ’haṁ yathāśakti yoddhuṁ taiḥ saha saṁyuge । duryodhanahitārthāya jayo daive pratiṣṭhitaḥ ॥