Adhyāya 130

धृतराष्ट्र उवाच । तस्मिन्प्रविष्टे दुर्धर्षे सृञ्जयानमितौजसि । अमृष्यमाणे संरब्धे का वोऽभूद्वै मतिस्तदा ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tasmin praviṣṭe durdharṣe sr̥ñjayān amitaujasi । amr̥ṣyamāṇe saṁrabdhe kā vo ’bhūd vai matis tadā ॥

दुर्योधनं तथा पुत्रमुक्त्वा शास्त्रातिगं मम । यत्प्राविशदमेयात्मा किं पार्थः प्रत्यपद्यत ॥

duryodhanaṁ tathā putram uktvā śāstrātigaṁ mama । yat prāviśad ameyātmā kiṁ pārthaḥ pratyapadyata ॥

निहते सैन्धवे वीरे भूरिश्रवसि चैव हि । यदभ्यगान्महातेजाः पाञ्चालानपराजितः ॥

nihate saindhave vīre bhūriśravasi caiva hi । yad abhyagān mahātejāḥ pāñcālān aparājitaḥ ॥

किममन्यत दुर्धर्षः प्रविष्टे शत्रुतापने । दुर्योधनश्च किं कृत्यं प्राप्तकालममन्यत ॥

kim amanyata durdharṣaḥ praviṣṭe śatrutāpane । duryodhanaś ca kiṁ kr̥tyaṁ prāptakālam amanyata ॥

के च तं वरदं वीरमन्वयुर्द्विजसत्तमम् । के चास्य पृष्ठतोऽगच्छन्वीराः शूरस्य युध्यतः । के पुरस्तादयुध्यन्त निघ्नतः शात्रवान्रणे ॥

ke ca taṁ varadaṁ vīram anvayur dvijasattamam । ke cāsya pr̥ṣṭhato ’gacchan vīrāḥ śūrasya yudhyataḥ । ke purastād ayudhyanta nighnataḥ śātravān raṇe ॥

मन्येऽहं पाण्डवान्सर्वान्भारद्वाजशरार्दितान् । शिशिरे कम्पमाना वै कृशा गाव इवाभिभो ॥

manye ’haṁ pāṇḍavān sarvān bhāradvājaśarārditān । śiśire kampamānā vai kr̥śā gāva ivābhibho ॥

प्रविश्य स महेष्वासः पाञ्चालानरिमर्दनः । कथं नु पुरुषव्याघ्रः पञ्चत्वमुपजग्मिवान् ॥

praviśya sa maheṣvāsaḥ pāñcālān arimardanaḥ । kathaṁ nu puruṣavyāghraḥ pañcatvam upajagmivān ॥

सर्वेषु सैन्येषु च संगतेषु; रात्रौ समेतेषु महारथेषु । संलोड्यमानेषु पृथग्विधेषु; के वस्तदानीं मतिमन्त आसन् ॥

sarveṣu sainyeṣu ca saṁgateṣu; rātrau sameteṣu mahāratheṣu । saṁloḍyamāneṣu pr̥thagvidheṣu; ke vas tadānīṁ matimanta āsan ॥

हतांश्चैव विषक्तांश्च पराभूतांश्च शंससि । रथिनो विरथांश्चैव कृतान्युद्धेषु मामकान् ॥

hatāṁś caiva viṣaktāṁś ca parābhūtāṁś ca śaṁsasi । rathino virathāṁś caiva kr̥tān yuddheṣu māmakān ॥

कथमेषां तदा तत्र पार्थानामपलायिनाम् । प्रकाशमभवद्रात्रौ कथं कुरुषु संजय ॥

katham eṣāṁ tadā tatra pārthānām apalāyinām । prakāśam abhavad rātrau kathaṁ kuruṣu saṁjaya ॥

संजय उवाच । रात्रियुद्धे तदा राजन्वर्तमाने सुदारुणे । द्रोणमभ्यद्रवन्रात्रौ पाण्डवाः सहसैनिकाः ॥

saṁjaya uvāca । rātriyuddhe tadā rājan vartamāne sudāruṇe । droṇam abhyadravan rātrau pāṇḍavāḥ sahasainikāḥ ॥

ततो द्रोणः केकयांश्च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान् । प्रेषयन्मृत्युलोकाय सर्वानिषुभिराशुगैः ॥

tato droṇaḥ kekayāṁś ca dhr̥ṣṭadyumnasya cātmajān । preṣayan mr̥tyulokāya sarvān iṣubhir āśugaiḥ ॥

तस्य प्रमुखतो राजन्येऽवर्तन्त महारथाः । तान्सर्वान्प्रेषयामास परलोकाय भारत ॥

tasya pramukhato rājan ye ’vartanta mahārathāḥ । tān sarvān preṣayām āsa paralokāya bhārata ॥

प्रमथ्नन्तं तदा वीरं भारद्वाजं महारथम् । अभ्यवर्तत संक्रुद्धः शिबी राजन्प्रतापवान् ॥

pramathnantaṁ tadā vīraṁ bhāradvājaṁ mahāratham । abhyavartata saṁkruddhaḥ śibī rājan pratāpavān ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथम् । विव्याध दशभिर्द्रोणः सर्वपारशवैः शरैः ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya pāṇḍavānāṁ mahāratham । vivyādha daśabhir droṇaḥ sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ ॥

तं शिबिः प्रतिविव्याध त्रिंशता निशितैः शरैः । सारथिं चास्य भल्लेन स्मयमानो न्यपातयत् ॥

taṁ śibiḥ prativivyādha triṁśatā niśitaiḥ śaraiḥ । sārathiṁ cāsya bhallena smayamāno nyapātayat ॥

तस्य द्रोणो हयान्हत्वा सारथिं च महात्मनः । अथास्य सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत् ॥

tasya droṇo hayān hatvā sārathiṁ ca mahātmanaḥ । athāsya saśirastrāṇaṁ śiraḥ kāyād apāharat ॥

कलिङ्गानां च सैन्येन कलिङ्गस्य सुतो रणे । पूर्वं पितृवधात्क्रुद्धो भीमसेनमुपाद्रवत् ॥

kaliṅgānāṁ ca sainyena kaliṅgasya suto raṇe । pūrvaṁ pitr̥vadhāt kruddho bhīmasenam upādravat ॥

स भीमं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः । विशोकं त्रिभिराजघ्ने ध्वजमेकेन पत्रिणा ॥

sa bhīmaṁ pañcabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ । viśokaṁ tribhir ājaghne dhvajam ekena patriṇā ॥

कलिङ्गानां तु तं शूरं क्रुद्धं क्रुद्धो वृकोदरः । रथाद्रथमभिद्रुत्य मुष्टिनाभिजघान ह ॥

kaliṅgānāṁ tu taṁ śūraṁ kruddhaṁ kruddho vr̥kodaraḥ । rathād ratham abhidrutya muṣṭinābhijaghāna ha ॥

तस्य मुष्टिहतस्याजौ पाण्डवेन बलीयसा । सर्वाण्यस्थीनि सहसा प्रापतन्वै पृथक्पृथक् ॥

tasya muṣṭihatasyājau pāṇḍavena balīyasā । sarvāṇy asthīni sahasā prāpatan vai pr̥thak pr̥thak ॥

तं कर्णो भ्रातरश्चास्य नामृष्यन्त महारथाः । ते भीमसेनं नाराचैर्जघ्नुराशीविषोपमैः ॥

taṁ karṇo bhrātaraś cāsya nāmr̥ṣyanta mahārathāḥ । te bhīmasenaṁ nārācair jaghnur āśīviṣopamaiḥ ॥

ततः शत्रुरथं त्यक्त्वा भीमो ध्रुवरथं गतः । ध्रुवं चास्यन्तमनिशं मुष्टिना समपोथयत् । स तथा पाण्डुपुत्रेण बलिना निहतोऽपतत् ॥

tataḥ śatrurathaṁ tyaktvā bhīmo dhruvarathaṁ gataḥ । dhruvaṁ cāsyantam aniśaṁ muṣṭinā samapothayat । sa tathā pāṇḍuputreṇa balinā nihato ’patat ॥

तं निहत्य महाराज भीमसेनो महाबलः । जयरातरथं प्राप्य मुहुः सिंह इवानदत् ॥

taṁ nihatya mahārāja bhīmaseno mahābalaḥ । jayarātarathaṁ prāpya muhuḥ siṁha ivānadat ॥

जयरातमथाक्षिप्य नदन्सव्येन पाणिना । तलेन नाशयामास कर्णस्यैवाग्रतः स्थितम् ॥

jayarātam athākṣipya nadan savyena pāṇinā । talena nāśayām āsa karṇasyaivāgrataḥ sthitam ॥

कर्णस्तु पाण्डवे शक्तिं काञ्चनीं समवासृजत् । ततस्तामेव जग्राह प्रहसन्पाण्डुनन्दनः ॥

karṇas tu pāṇḍave śaktiṁ kāñcanīṁ samavāsr̥jat । tatas tām eva jagrāha prahasan pāṇḍunandanaḥ ॥

कर्णायैव च दुर्धर्षश्चिक्षेपाजौ वृकोदरः । तामन्तरिक्षे चिच्छेद शकुनिस्तैलपायिना ॥

karṇāyaiva ca durdharṣaś cikṣepājau vr̥kodaraḥ । tām antarikṣe ciccheda śakunis tailapāyinā ॥

ततस्तव सुता राजन्भीमस्य रथमाव्रजन् । महता शरवर्षेण छादयन्तो वृकोदरम् ॥

tatas tava sutā rājan bhīmasya ratham āvrajan । mahatā śaravarṣeṇa chādayanto vr̥kodaram ॥

दुर्मदस्य ततो भीमः प्रहसन्निव संयुगे । सारथिं च हयांश्चैव शरैर्निन्ये यमक्षयम् । दुर्मदस्तु ततो यानं दुष्कर्णस्यावपुप्लुवे ॥

durmadasya tato bhīmaḥ prahasann iva saṁyuge । sārathiṁ ca hayāṁś caiva śarair ninye yamakṣayam । durmadas tu tato yānaṁ duṣkarṇasyāvapupluve ॥

तावेकरथमारूढौ भ्रातरौ परतापनौ । संग्रामशिरसो मध्ये भीमं द्वावभ्यधावताम् । यथाम्बुपतिमित्रौ हि तारकं दैत्यसत्तमम् ॥

tāv ekaratham ārūḍhau bhrātarau paratāpanau । saṁgrāmaśiraso madhye bhīmaṁ dvāv abhyadhāvatām । yathāmbupatimitrau hi tārakaṁ daityasattamam ॥

ततस्तु दुर्मदश्चैव दुष्कर्णश्च तवात्मजौ । रथमेकं समारुह्य भीमं बाणैरविध्यताम् ॥

tatas tu durmadaś caiva duṣkarṇaś ca tavātmajau । ratham ekaṁ samāruhya bhīmaṁ bāṇair avidhyatām ॥

ततः कर्णस्य मिषतो द्रौणेर्दुर्योधनस्य च । कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च पाण्डवः ॥

tataḥ karṇasya miṣato drauṇer duryodhanasya ca । kr̥pasya somadattasya bāhlīkasya ca pāṇḍavaḥ ॥

दुर्मदस्य च वीरस्य दुष्कर्णस्य च तं रथम् । पादप्रहारेण धरां प्रावेशयदरिंदमः ॥

durmadasya ca vīrasya duṣkarṇasya ca taṁ ratham । pādaprahāreṇa dharāṁ prāveśayad ariṁdamaḥ ॥

ततः सुतौ ते बलिनौ शूरौ दुष्कर्णदुर्मदौ । मुष्टिनाहत्य संक्रुद्धो ममर्द चरणेन च ॥

tataḥ sutau te balinau śūrau duṣkarṇadurmadau । muṣṭināhatya saṁkruddho mamarda caraṇena ca ॥

ततो हाहाकृते सैन्ये दृष्ट्वा भीमं नृपाब्रुवन् । रुद्रोऽयं भीमरूपेण धार्तराष्ट्रेषु गृध्यति ॥

tato hāhākr̥te sainye dr̥ṣṭvā bhīmaṁ nr̥pābruvan । rudro ’yaṁ bhīmarūpeṇa dhārtarāṣṭreṣu gr̥dhyati ॥

एवमुक्त्वापलायन्त सर्वे भारत पार्थिवाः । विसंज्ञावाहयन्वाहान्न च द्वौ सह धावतः ॥

evam uktvāpalāyanta sarve bhārata pārthivāḥ । visaṁjñāvāhayan vāhān na ca dvau saha dhāvataḥ ॥

ततो बले भृशलुलिते निशामुखे; सुपूजितो नृपवृषभैर्वृकोदरः । महाबलः कमलविबुद्धलोचनो; युधिष्ठिरं नृपतिमपूजयद्बली ॥

tato bale bhr̥śalulite niśāmukhe; supūjito nr̥pavr̥ṣabhair vr̥kodaraḥ । mahābalaḥ kamalavibuddhalocano; yudhiṣṭhiraṁ nr̥patim apūjayad balī ॥

ततो यमौ द्रुपदविराटकेकया; युधिष्ठिरश्चापि परां मुदं ययुः । वृकोदरं भृशमभिपूजयंश्च ते; यथान्धके प्रतिनिहते हरं सुराः ॥

tato yamau drupadavirāṭakekayā; yudhiṣṭhiraś cāpi parāṁ mudaṁ yayuḥ । vr̥kodaraṁ bhr̥śam abhipūjayaṁś ca te; yathāndhake pratinihate haraṁ surāḥ ॥

ततः सुतास्तव वरुणात्मजोपमा; रुषान्विताः सह गुरुणा महात्मना । वृकोदरं सरथपदातिकुञ्जरा; युयुत्सवो भृशमभिपर्यवारयन् ॥

tataḥ sutās tava varuṇātmajopamā; ruṣānvitāḥ saha guruṇā mahātmanā । vr̥kodaraṁ sarathapadātikuñjarā; yuyutsavo bhr̥śam abhiparyavārayan ॥

ततोऽभवत्तिमिरघनैरिवावृतं; महाभये भयदमतीव दारुणम् । निशामुखे बडवृकगृध्रमोदनं; महात्मनां नृपवरयुद्धमद्भुतम् ॥

tato ’bhavat timiraghanair ivāvr̥taṁ; mahābhaye bhayadam atīva dāruṇam । niśāmukhe baḍavr̥kagr̥dhramodanaṁ; mahātmanāṁ nr̥pavarayuddham adbhutam ॥