Adhyāya 129

धृतराष्ट्र उवाच । यत्तदा प्राविशत्पाण्डूनाचार्यः कुपितो वशी । उक्त्वा दुर्योधनं सम्यङ्मम शास्त्रातिगं सुतम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yat tadā prāviśat pāṇḍūn ācāryaḥ kupito vaśī । uktvā duryodhanaṁ samyaṅ mama śāstrātigaṁ sutam ॥

प्रविश्य विचरन्तं च रणे शूरमवस्थितम् । कथं द्रोणं महेष्वासं पाण्डवाः पर्यवारयन् ॥

praviśya vicarantaṁ ca raṇe śūram avasthitam । kathaṁ droṇaṁ maheṣvāsaṁ pāṇḍavāḥ paryavārayan ॥

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रमाचार्यस्य महात्मनः । के चोत्तरमरक्षन्त निघ्नतः शात्रवान्रणे ॥

ke ’rakṣan dakṣiṇaṁ cakram ācāryasya mahātmanaḥ । ke cottaram arakṣanta nighnataḥ śātravān raṇe ॥

नृत्यन्स रथमार्गेषु सर्वशस्त्रभृतां वरः । धूमकेतुरिव क्रुद्धः कथं मृत्युमुपेयिवान् ॥

nr̥tyan sa rathamārgeṣu sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ । dhūmaketur iva kruddhaḥ kathaṁ mr̥tyum upeyivān ॥

संजय उवाच । सायाह्ने सैन्धवं हत्वा राज्ञा पार्थः समेत्य च । सात्यकिश्च महेष्वासो द्रोणमेवाभ्यधावताम् ॥

saṁjaya uvāca । sāyāhne saindhavaṁ hatvā rājñā pārthaḥ sametya ca । sātyakiś ca maheṣvāso droṇam evābhyadhāvatām ॥

तथा युधिष्ठिरस्तूर्णं भीमसेनश्च पाण्डवः । पृथक्चमूभ्यां संसक्तौ द्रोणमेवाभ्यधावताम् ॥

tathā yudhiṣṭhiras tūrṇaṁ bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ । pr̥thak camūbhyāṁ saṁsaktau droṇam evābhyadhāvatām ॥

तथैव नकुलो धीमान्सहदेवश्च दुर्जयः । धृष्टद्युम्नः शतानीको विराटश्च सकेकयः । मत्स्याः शाल्वेयसेनाश्च द्रोणमेव ययुर्युधि ॥

tathaiva nakulo dhīmān sahadevaś ca durjayaḥ । dhr̥ṣṭadyumnaḥ śatānīko virāṭaś ca sakekayaḥ । matsyāḥ śālveyasenāś ca droṇam eva yayur yudhi ॥

द्रुपदश्च तथा राजा पाञ्चालैरभिरक्षितः । धृष्टद्युम्नपिता राजन्द्रोणमेवाभ्यवर्तत ॥

drupadaś ca tathā rājā pāñcālair abhirakṣitaḥ । dhr̥ṣṭadyumnapitā rājan droṇam evābhyavartata ॥

द्रौपदेया महेष्वासा राक्षसश्च घटोत्कचः । ससेनास्तेऽभ्यवर्तन्त द्रोणमेव महाद्युतिम् ॥

draupadeyā maheṣvāsā rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ । sasenās te ’bhyavartanta droṇam eva mahādyutim ॥

प्रभद्रकाश्च पाञ्चालाः षट्सहस्राः प्रहारिणः । द्रोणमेवाभ्यवर्तन्त पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ॥

prabhadrakāś ca pāñcālāḥ ṣaṭsahasrāḥ prahāriṇaḥ । droṇam evābhyavartanta puraskr̥tya śikhaṇḍinam ॥

तथेतरे नरव्याघ्राः पाण्डवानां महारथाः । सहिताः संन्यवर्तन्त द्रोणमेव द्विजर्षभम् ॥

tathetare naravyāghrāḥ pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । sahitāḥ saṁnyavartanta droṇam eva dvijarṣabham ॥

तेषु शूरेषु युद्धाय गतेषु भरतर्षभ । बभूव रजनी घोरा भीरूणां भयवर्धिनी ॥

teṣu śūreṣu yuddhāya gateṣu bharatarṣabha । babhūva rajanī ghorā bhīrūṇāṁ bhayavardhinī ॥

योधानामशिवा रौद्रा राजन्नन्तकगामिनी । कुञ्जराश्वमनुष्याणां प्राणान्तकरणी तदा ॥

yodhānām aśivā raudrā rājann antakagāminī । kuñjarāśvamanuṣyāṇāṁ prāṇāntakaraṇī tadā ॥

तस्यां रजन्यां घोरायां नदन्त्यः सर्वतः शिवाः । न्यवेदयन्भयं घोरं सज्वालकवलैर्मुखैः ॥

tasyāṁ rajanyāṁ ghorāyāṁ nadantyaḥ sarvataḥ śivāḥ । nyavedayan bhayaṁ ghoraṁ sajvālakavalair mukhaiḥ ॥

उलूकाश्चाप्यदृश्यन्त शंसन्तो विपुलं भयम् । विशेषतः कौरवाणां ध्वजिन्यामतिदारुणम् ॥

ulūkāś cāpy adr̥śyanta śaṁsanto vipulaṁ bhayam । viśeṣataḥ kauravāṇāṁ dhvajinyām atidāruṇam ॥

ततः सैन्येषु राजेन्द्र शब्दः समभवन्महान् । भेरीशब्देन महता मृदङ्गानां स्वनेन च ॥

tataḥ sainyeṣu rājendra śabdaḥ samabhavan mahān । bherīśabdena mahatā mr̥daṅgānāṁ svanena ca ॥

गजानां गर्जितैश्चापि तुरङ्गाणां च हेषितैः । खुरशब्दनिपातैश्च तुमुलः सर्वतोऽभवत् ॥

gajānāṁ garjitaiś cāpi turaṅgāṇāṁ ca heṣitaiḥ । khuraśabdanipātaiś ca tumulaḥ sarvato ’bhavat ॥

ततः समभवद्युद्धं संध्यायामतिदारुणम् । द्रोणस्य च महाराज सृञ्जयानां च सर्वशः ॥

tataḥ samabhavad yuddhaṁ saṁdhyāyām atidāruṇam । droṇasya ca mahārāja sr̥ñjayānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

तमसा चावृते लोके न प्राज्ञायत किंचन । सैन्येन रजसा चैव समन्तादुत्थितेन ह ॥

tamasā cāvr̥te loke na prājñāyata kiṁ cana । sainyena rajasā caiva samantād utthitena ha ॥

नरस्याश्वस्य नागस्य समसज्जत शोणितम् । नापश्याम रजो भौमं कश्मलेनाभिसंवृताः ॥

narasyāśvasya nāgasya samasajjata śoṇitam । nāpaśyāma rajo bhaumaṁ kaśmalenābhisaṁvr̥tāḥ ॥

रात्रौ वंशवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते । घोरश्चटचटाशब्दः शस्त्राणां पततामभूत् ॥

rātrau vaṁśavanasyeva dahyamānasya parvate । ghoraś caṭacaṭāśabdaḥ śastrāṇāṁ patatām abhūt ॥

नैव स्वे न परे राजन्प्राज्ञायन्त तमोवृते । उन्मत्तमिव तत्सर्वं बभूव रजनीमुखे ॥

naiva sve na pare rājan prājñāyanta tamovr̥te । unmattam iva tat sarvaṁ babhūva rajanīmukhe ॥

भौमं रजोऽथ राजेन्द्र शोणितेन प्रशामितम् । शातकौम्भैश्च कवचैर्भूषणैश्च तमोऽभ्यगात् ॥

bhaumaṁ rajo ’tha rājendra śoṇitena praśāmitam । śātakaumbhaiś ca kavacair bhūṣaṇaiś ca tamo ’bhyagāt ॥

ततः सा भारती सेना मणिहेमविभूषिता । द्यौरिवासीत्सनक्षत्रा रजन्यां भरतर्षभ ॥

tataḥ sā bhāratī senā maṇihemavibhūṣitā । dyaur ivāsīt sanakṣatrā rajanyāṁ bharatarṣabha ॥

गोमायुबडसंघुष्टा शक्तिध्वजसमाकुला । दारुणाभिरुता घोरा क्ष्वेडितोत्क्रुष्टनादिता ॥

gomāyubaḍasaṁghuṣṭā śaktidhvajasamākulā । dāruṇābhirutā ghorā kṣveḍitotkruṣṭanāditā ॥

ततोऽभवन्महाशब्दस्तुमुलो लोमहर्षणः । समावृण्वन्दिशः सर्वा महेन्द्राशनिनिस्वनः ॥

tato ’bhavan mahāśabdas tumulo lomaharṣaṇaḥ । samāvr̥ṇvan diśaḥ sarvā mahendrāśaninisvanaḥ ॥

सा निशीथे महाराज सेनादृश्यत भारती । अङ्गदैः कुण्डलैर्निष्कैः शस्त्रैश्चैवावभासिता ॥

sā niśīthe mahārāja senādr̥śyata bhāratī । aṅgadaiḥ kuṇḍalair niṣkaiḥ śastraiś caivāvabhāsitā ॥

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदविभूषिताः । निशायां प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः ॥

tatra nāgā rathāś caiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ । niśāyāṁ pratyadr̥śyanta meghā iva savidyutaḥ ॥

ऋष्टिशक्तिगदाबाणमुसलप्रासपट्टिशाः । संपतन्तो व्यदृश्यन्त भ्राजमाना इवाग्नयः ॥

r̥ṣṭiśaktigadābāṇamusalaprāsapaṭṭiśāḥ । saṁpatanto vyadr̥śyanta bhrājamānā ivāgnayaḥ ॥

दुर्योधनपुरोवातां रथनागबलाहकाम् । वादित्रघोषस्तनितां चापविद्युद्ध्वजैर्वृताम् ॥

duryodhanapurovātāṁ rathanāgabalāhakām । vāditraghoṣastanitāṁ cāpavidyuddhvajair vr̥tām ॥

द्रोणपाण्डवपर्जन्यां खड्गशक्तिगदाशनिम् । शरधारास्त्रपवनां भृशं शीतोष्णसंकुलाम् ॥

droṇapāṇḍavaparjanyāṁ khaḍgaśaktigadāśanim । śaradhārāstrapavanāṁ bhr̥śaṁ śītoṣṇasaṁkulām ॥

घोरां विस्मापनीमुग्रां जीवितच्छिदमप्लवाम् । तां प्राविशन्नतिभयां सेनां युद्धचिकीर्षवः ॥

ghorāṁ vismāpanīm ugrāṁ jīvitacchidam aplavām । tāṁ prāviśann atibhayāṁ senāṁ yuddhacikīrṣavaḥ ॥

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे महाशब्दनिनादिते । भीरूणां त्रासजनने शूराणां हर्षवर्धने ॥

tasmin rātrimukhe ghore mahāśabdaninādite । bhīrūṇāṁ trāsajanane śūrāṇāṁ harṣavardhane ॥

रात्रियुद्धे तदा घोरे वर्तमाने सुदारुणे । द्रोणमभ्यद्रवन्क्रुद्धाः सहिताः पाण्डुसृञ्जयाः ॥

rātriyuddhe tadā ghore vartamāne sudāruṇe । droṇam abhyadravan kruddhāḥ sahitāḥ pāṇḍusr̥ñjayāḥ ॥

ये ये प्रमुखतो राजन्न्यवर्तन्त महात्मनः । तान्सर्वान्विमुखांश्चक्रे कांश्चिन्निन्ये यमक्षयम् ॥

ye ye pramukhato rājan nyavartanta mahātmanaḥ । tān sarvān vimukhāṁś cakre kāṁś cin ninye yamakṣayam ॥