Adhyāya 125

संजय उवाच । सैन्धवे निहते राजन्पुत्रस्तव सुयोधनः । अश्रुक्लिन्नमुखो दीनो निरुत्साहो द्विषज्जये । अमन्यतार्जुनसमो योधो भुवि न विद्यते ॥

saṁjaya uvāca । saindhave nihate rājan putras tava suyodhanaḥ । aśruklinnamukho dīno nirutsāho dviṣajjaye । amanyatārjunasamo yodho bhuvi na vidyate ॥

न द्रोणो न च राधेयो नाश्वत्थामा कृपो न च । क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं पर्याप्ता इति मारिष ॥

na droṇo na ca rādheyo nāśvatthāmā kr̥po na ca । kruddhasya pramukhe sthātuṁ paryāptā iti māriṣa ॥

निर्जित्य हि रणे पार्थः सर्वान्मम महारथान् । अवधीत्सैन्धवं संख्ये नैनं कश्चिदवारयत् ॥

nirjitya hi raṇe pārthaḥ sarvān mama mahārathān । avadhīt saindhavaṁ saṁkhye nainaṁ kaś cid avārayat ॥

सर्वथा हतमेवैतत्कौरवाणां महद्बलम् । न ह्यस्य विद्यते त्राता साक्षादपि पुरंदरः ॥

sarvathā hatam evaitat kauravāṇāṁ mahad balam । na hy asya vidyate trātā sākṣād api puraṁdaraḥ ॥

यमुपाश्रित्य संग्रामे कृतः शस्त्रसमुद्यमः । स कर्णो निर्जितः संख्ये हतश्चैव जयद्रथः ॥

yam upāśritya saṁgrāme kr̥taḥ śastrasamudyamaḥ । sa karṇo nirjitaḥ saṁkhye hataś caiva jayadrathaḥ ॥

परुषाणि सभामध्ये प्रोक्तवान्यः स्म पाण्डवान् । स कर्णो निर्जितः संख्ये सैन्धवश्च निपातितः ॥

paruṣāṇi sabhāmadhye proktavān yaḥ sma pāṇḍavān । sa karṇo nirjitaḥ saṁkhye saindhavaś ca nipātitaḥ ॥

यस्य वीर्यं समाश्रित्य शमं याचन्तमच्युतम् । तृणवत्तमहं मन्ये स कर्णो निर्जितो युधि ॥

yasya vīryaṁ samāśritya śamaṁ yācantam acyutam । tr̥ṇavat tam ahaṁ manye sa karṇo nirjito yudhi ॥

एवं क्लान्तमना राजन्नुपायाद्द्रोणमीक्षितुम् । आगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रस्ते भरतर्षभ ॥

evaṁ klāntamanā rājann upāyād droṇam īkṣitum । āgaskr̥t sarvalokasya putras te bharatarṣabha ॥

ततस्तत्सर्वमाचख्यौ कुरूणां वैशसं महत् । परान्विजयतश्चापि धार्तराष्ट्रान्निमज्जतः ॥

tatas tat sarvam ācakhyau kurūṇāṁ vaiśasaṁ mahat । parān vijayataś cāpi dhārtarāṣṭrān nimajjataḥ ॥

दुर्योधन उवाच । पश्य मूर्धावसिक्तानामाचार्य कदनं कृतम् । कृत्वा प्रमुखतः शूरं भीष्मं मम पितामहम् ॥

duryodhana uvāca । paśya mūrdhāvasiktānām ācārya kadanaṁ kr̥tam । kr̥tvā pramukhataḥ śūraṁ bhīṣmaṁ mama pitāmaham ॥

तं निहत्य प्रलुब्धोऽयं शिखण्डी पूर्णमानसः । पाञ्चालैः सहितः सर्वैः सेनाग्रमभिकर्षति ॥

taṁ nihatya pralubdho ’yaṁ śikhaṇḍī pūrṇamānasaḥ । pāñcālaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ senāgram abhikarṣati ॥

अपरश्चापि दुर्धर्षः शिष्यस्ते सव्यसाचिना । अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः ॥

aparaś cāpi durdharṣaḥ śiṣyas te savyasācinā । akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ ॥

अस्मद्विजयकामानां सुहृदामुपकारिणाम् । गन्तास्मि कथमानृण्यं गतानां यमसादनम् ॥

asmadvijayakāmānāṁ suhr̥dām upakāriṇām । gantāsmi katham ānr̥ṇyaṁ gatānāṁ yamasādanam ॥

ये मदर्थं परीप्सन्ति वसुधां वसुधाधिपाः । ते हित्वा वसुधैश्वर्यं वसुधामधिशेरते ॥

ye madarthaṁ parīpsanti vasudhāṁ vasudhādhipāḥ । te hitvā vasudhaiśvaryaṁ vasudhām adhiśerate ॥

सोऽहं कापुरुषः कृत्वा मित्राणां क्षयमीदृशम् । नाश्वमेधसहस्रेण पातुमात्मानमुत्सहे ॥

so ’haṁ kāpuruṣaḥ kr̥tvā mitrāṇāṁ kṣayam īdr̥śam । nāśvamedhasahasreṇa pātum ātmānam utsahe ॥

मम लुब्धस्य पापस्य तथा धर्मापचायिनः । व्यायच्छन्तो जिगीषन्तः प्राप्ता वैवस्वतक्षयम् ॥

mama lubdhasya pāpasya tathā dharmāpacāyinaḥ । vyāyacchanto jigīṣantaḥ prāptā vaivasvatakṣayam ॥

कथं पतितवृत्तस्य पृथिवी सुहृदां द्रुहः । विवरं नाशकद्दातुं मम पार्थिवसंसदि ॥

kathaṁ patitavr̥ttasya pr̥thivī suhr̥dāṁ druhaḥ । vivaraṁ nāśakad dātuṁ mama pārthivasaṁsadi ॥

सोऽहं रुधिरसिक्ताङ्गं राज्ञां मध्ये पितामहम् । शयानं नाशकं त्रातुं भीष्ममायोधने हतम् ॥

so ’haṁ rudhirasiktāṅgaṁ rājñāṁ madhye pitāmaham । śayānaṁ nāśakaṁ trātuṁ bhīṣmam āyodhane hatam ॥

तं मामनार्यपुरुषं मित्रद्रुहमधार्मिकम् । किं स वक्ष्यति दुर्धर्षः समेत्य परलोकजित् ॥

taṁ mām anāryapuruṣaṁ mitradruham adhārmikam । kiṁ sa vakṣyati durdharṣaḥ sametya paralokajit ॥

जलसंधं महेष्वासं पश्य सात्यकिना हतम् । मदर्थमुद्यतं शूरं प्राणांस्त्यक्त्वा महारथम् ॥

jalasaṁdhaṁ maheṣvāsaṁ paśya sātyakinā hatam । madartham udyataṁ śūraṁ prāṇāṁs tyaktvā mahāratham ॥

काम्बोजं निहतं दृष्ट्वा तथालम्बुसमेव च । अन्यान्बहूंश्च सुहृदो जीवितार्थोऽद्य को मम ॥

kāmbojaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā tathālambusam eva ca । anyān bahūṁś ca suhr̥do jīvitārtho ’dya ko mama ॥

व्यायच्छन्तो हताः शूरा मदर्थे येऽपराङ्मुखाः । यतमानाः परं शक्त्या विजेतुमहितान्मम ॥

vyāyacchanto hatāḥ śūrā madarthe ye ’parāṅmukhāḥ । yatamānāḥ paraṁ śaktyā vijetum ahitān mama ॥

तेषां गत्वाहमानृण्यमद्य शक्त्या परंतप । तर्पयिष्यामि तानेव जलेन यमुनामनु ॥

teṣāṁ gatvāham ānr̥ṇyam adya śaktyā paraṁtapa । tarpayiṣyāmi tān eva jalena yamunām anu ॥

सत्यं ते प्रतिजानामि सर्वशस्त्रभृतां वर । इष्टापूर्तेन च शपे वीर्येण च सुतैरपि ॥

satyaṁ te pratijānāmi sarvaśastrabhr̥tāṁ vara । iṣṭāpūrtena ca śape vīryeṇa ca sutair api ॥

निहत्य तान्रणे सर्वान्पाञ्चालान्पाण्डवैः सह । शान्तिं लब्धास्मि तेषां वा रणे गन्ता सलोकताम् ॥

nihatya tān raṇe sarvān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha । śāntiṁ labdhāsmi teṣāṁ vā raṇe gantā salokatām ॥

न हीदानीं सहाया मे परीप्सन्त्यनुपस्कृताः । श्रेयो हि पाण्डून्मन्यन्ते न तथास्मान्महाभुज ॥

na hīdānīṁ sahāyā me parīpsanty anupaskr̥tāḥ । śreyo hi pāṇḍūn manyante na tathāsmān mahābhuja ॥

स्वयं हि मृत्युर्विहितः सत्यसंधेन संयुगे । भवानुपेक्षां कुरुते सुशिष्यत्वाद्धनंजये ॥

svayaṁ hi mr̥tyur vihitaḥ satyasaṁdhena saṁyuge । bhavān upekṣāṁ kurute suśiṣyatvād dhanaṁjaye ॥

अतो विनिहताः सर्वे येऽस्मज्जयचिकीर्षवः । कर्णमेव तु पश्यामि संप्रत्यस्मज्जयैषिणम् ॥

ato vinihatāḥ sarve ye ’smajjayacikīrṣavaḥ । karṇam eva tu paśyāmi saṁpraty asmajjayaiṣiṇam ॥

यो हि मित्रमविज्ञाय याथातथ्येन मन्दधीः । मित्रार्थे योजयत्येनं तस्य सोऽर्थोऽवसीदति ॥

yo hi mitram avijñāya yāthātathyena mandadhīḥ । mitrārthe yojayaty enaṁ tasya so ’rtho ’vasīdati ॥

तादृग्रूपमिदं कार्यं कृतं मम सुहृद्ब्रुवैः । मोहाल्लुब्धस्य पापस्य जिह्माचारैस्ततस्ततः ॥

tādr̥grūpam idaṁ kāryaṁ kr̥taṁ mama suhr̥dbruvaiḥ । mohāl lubdhasya pāpasya jihmācārais tatas tataḥ ॥

हतो जयद्रथश्चैव सौमदत्तिश्च वीर्यवान् । अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ॥

hato jayadrathaś caiva saumadattiś ca vīryavān । abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo ’tha vasātayaḥ ॥

सोऽहमद्य गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभाः । हता मदर्थं संग्रामे युध्यमानाः किरीटिना ॥

so ’ham adya gamiṣyāmi yatra te puruṣarṣabhāḥ । hatā madarthaṁ saṁgrāme yudhyamānāḥ kirīṭinā ॥

न हि मे जीवितेनार्थस्तानृते पुरुषर्षभान् । आचार्यः पाण्डुपुत्राणामनुजानातु नो भवान् ॥

na hi me jīvitenārthas tān r̥te puruṣarṣabhān । ācāryaḥ pāṇḍuputrāṇām anujānātu no bhavān ॥