Adhyāya 124

संजय उवाच । ततो युधिष्ठिरो राजा रथादाप्लुत्य भारत । पर्यष्वजत्तदा कृष्णावानन्दाश्रुपरिप्लुतः ॥

saṁjaya uvāca । tato yudhiṣṭhiro rājā rathād āplutya bhārata । paryaṣvajat tadā kr̥ṣṇāv ānandāśrupariplutaḥ ॥

प्रमृज्य वदनं शुभ्रं पुण्डरीकसमप्रभम् । अब्रवीद्वासुदेवं च पाण्डवं च धनंजयम् ॥

pramr̥jya vadanaṁ śubhraṁ puṇḍarīkasamaprabham । abravīd vāsudevaṁ ca pāṇḍavaṁ ca dhanaṁjayam ॥

दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे तीर्णभारौ महारथौ । दिष्ट्या च निहतः पापः सैन्धवः पुरुषाधमः ॥

diṣṭyā paśyāmi saṁgrāme tīrṇabhārau mahārathau । diṣṭyā ca nihataḥ pāpaḥ saindhavaḥ puruṣādhamaḥ ॥

कृष्ण दिष्ट्या मम प्रीतिर्महती प्रतिपादिता । दिष्ट्या शत्रुगणाश्चैव निमग्नाः शोकसागरे ॥

kr̥ṣṇa diṣṭyā mama prītir mahatī pratipāditā । diṣṭyā śatrugaṇāś caiva nimagnāḥ śokasāgare ॥

न तेषां दुष्करं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । सर्वलोकगुरुर्येषां त्वं नाथो मधुसूदन ॥

na teṣāṁ duṣkaraṁ kiṁ cit triṣu lokeṣu vidyate । sarvalokagurur yeṣāṁ tvaṁ nātho madhusūdana ॥

तव प्रसादाद्गोविन्द वयं जेष्यामहे रिपून् । यथा पूर्वं प्रसादात्ते दानवान्पाकशासनः ॥

tava prasādād govinda vayaṁ jeṣyāmahe ripūn । yathā pūrvaṁ prasādāt te dānavān pākaśāsanaḥ ॥

पृथिवीविजयो वापि त्रैलोक्यविजयोऽपि वा । ध्रुवो हि तेषां वार्ष्णेय येषां तुष्टोऽसि माधव ॥

pr̥thivīvijayo vāpi trailokyavijayo ’pi vā । dhruvo hi teṣāṁ vārṣṇeya yeṣāṁ tuṣṭo ’si mādhava ॥

न तेषां विद्यते पापं संग्रामे वा पराजयः । त्रिदशेश्वरनाथस्त्वं येषां तुष्टोऽसि माधव ॥

na teṣāṁ vidyate pāpaṁ saṁgrāme vā parājayaḥ । tridaśeśvaranāthas tvaṁ yeṣāṁ tuṣṭo ’si mādhava ॥

त्वत्प्रसादाद्धृषीकेश शक्रः सुरगणेश्वरः । त्रैलोक्यविजयं श्रीमान्प्राप्तवान्रणमूर्धनि ॥

tvatprasādād dhr̥ṣīkeśa śakraḥ suragaṇeśvaraḥ । trailokyavijayaṁ śrīmān prāptavān raṇamūrdhani ॥

तव चैव प्रसादेन त्रिदशास्त्रिदशेश्वर । अमरत्वं गताः कृष्ण लोकांश्चाश्नुवतेऽक्षयान् ॥

tava caiva prasādena tridaśās tridaśeśvara । amaratvaṁ gatāḥ kr̥ṣṇa lokāṁś cāśnuvate ’kṣayān ॥

त्वत्प्रसादसमुत्थेन विक्रमेणारिसूदन । सुरेशत्वं गतः शक्रो हत्वा दैत्यान्सहस्रशः ॥

tvatprasādasamutthena vikrameṇārisūdana । sureśatvaṁ gataḥ śakro hatvā daityān sahasraśaḥ ॥

त्वत्प्रसादाद्धृषीकेश जगत्स्थावरजङ्गमम् । स्ववर्त्मनि स्थितं वीर जपहोमेषु वर्तते ॥

tvatprasādād dhr̥ṣīkeśa jagat sthāvarajaṅgamam । svavartmani sthitaṁ vīra japahomeṣu vartate ॥

एकार्णवमिदं पूर्वं सर्वमासीत्तमोमयम् । त्वत्प्रसादात्प्रकाशत्वं जगत्प्राप्तं नरोत्तम ॥

ekārṇavam idaṁ pūrvaṁ sarvam āsīt tamomayam । tvatprasādāt prakāśatvaṁ jagat prāptaṁ narottama ॥

स्रष्टारं सर्वलोकानां परमात्मानमच्युतम् । ये प्रपन्ना हृषीकेशं न ते मुह्यन्ति कर्हिचित् ॥

sraṣṭāraṁ sarvalokānāṁ paramātmānam acyutam । ye prapannā hr̥ṣīkeśaṁ na te muhyanti karhi cit ॥

अनादिनिधनं देवं लोककर्तारमव्ययम् । त्वां भक्ता ये हृषीकेश दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥

anādinidhanaṁ devaṁ lokakartāram avyayam । tvāṁ bhaktā ye hr̥ṣīkeśa durgāṇy atitaranti te ॥

परं पुराणं पुरुषं पुराणानां परं च यत् । प्रपद्यतस्तं परमं परा भूतिर्विधीयते ॥

paraṁ purāṇaṁ puruṣaṁ purāṇānāṁ paraṁ ca yat । prapadyatas taṁ paramaṁ parā bhūtir vidhīyate ॥

योऽगात चतुरो वेदान्यश्च वेदेषु गीयते । तं प्रपद्य महात्मानं भूतिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥

yo ’gāta caturo vedān yaś ca vedeṣu gīyate । taṁ prapadya mahātmānaṁ bhūtim āpnoty anuttamām ॥

धनंजयसखा यश्च धनंजयहितश्च यः । तं धनंजयगोप्तारं प्रपद्य सुखमेधते ॥

dhanaṁjayasakhā yaś ca dhanaṁjayahitaś ca yaḥ । taṁ dhanaṁjayagoptāraṁ prapadya sukham edhate ॥

इत्युक्तौ तौ महात्मानावुभौ केशवपाण्डवौ । तावब्रूतां तदा हृष्टौ राजानं पृथिवीपतिम् ॥

ity uktau tau mahātmānāv ubhau keśavapāṇḍavau । tāv abrūtāṁ tadā hr̥ṣṭau rājānaṁ pr̥thivīpatim ॥

तव कोपाग्निना दग्धः पापो राजा जयद्रथः । उदीर्णं चापि सुमहद्धार्तराष्ट्रबलं रणे ॥

tava kopāgninā dagdhaḥ pāpo rājā jayadrathaḥ । udīrṇaṁ cāpi sumahad dhārtarāṣṭrabalaṁ raṇe ॥

हन्यते निहतं चैव विनङ्क्ष्यति च भारत । तव क्रोधहता ह्येते कौरवाः शत्रुसूदन ॥

hanyate nihataṁ caiva vinaṅkṣyati ca bhārata । tava krodhahatā hy ete kauravāḥ śatrusūdana ॥

त्वां हि चक्षुर्हणं वीरं कोपयित्वा सुयोधनः । समित्रबन्धुः समरे प्राणांस्त्यक्ष्यति दुर्मतिः ॥

tvāṁ hi cakṣurhaṇaṁ vīraṁ kopayitvā suyodhanaḥ । samitrabandhuḥ samare prāṇāṁs tyakṣyati durmatiḥ ॥

तव क्रोधहतः पूर्वं देवैरपि सुदुर्जयः । शरतल्पगतः शेते भीष्मः कुरुपितामहः ॥

tava krodhahataḥ pūrvaṁ devair api sudurjayaḥ । śaratalpagataḥ śete bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ ॥

दुर्लभो हि जयस्तेषां संग्रामे रिपुसूदन । याता मृत्युवशं ते वै येषां क्रुद्धोऽसि पाण्डव ॥

durlabho hi jayas teṣāṁ saṁgrāme ripusūdana । yātā mr̥tyuvaśaṁ te vai yeṣāṁ kruddho ’si pāṇḍava ॥

राज्यं प्राणाः प्रियाः पुत्राः सौख्यानि विविधानि च । अचिरात्तस्य नश्यन्ति येषां क्रुद्धोऽसि मानद ॥

rājyaṁ prāṇāḥ priyāḥ putrāḥ saukhyāni vividhāni ca । acirāt tasya naśyanti yeṣāṁ kruddho ’si mānada ॥

विनष्टान्कौरवान्मन्ये सपुत्रपशुबान्धवान् । राजधर्मपरे नित्यं त्वयि क्रुद्धे युधिष्ठिर ॥

vinaṣṭān kauravān manye saputrapaśubāndhavān । rājadharmapare nityaṁ tvayi kruddhe yudhiṣṭhira ॥

ततो भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः । अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं मार्गणैः क्षतविक्षतौ । स्थितावास्तां महेष्वासौ पाञ्चाल्यैः परिवारितौ ॥

tato bhīmo mahābāhuḥ sātyakiś ca mahārathaḥ । abhivādya guruṁ jyeṣṭhaṁ mārgaṇaiḥ kṣatavikṣatau । sthitāv āstāṁ maheṣvāsau pāñcālyaiḥ parivāritau ॥

तौ दृष्ट्व मुदितौ वीरौ प्राञ्जली चाग्रतः स्थितौ । अभ्यनन्दत कौन्तेयस्तावुभौ भीमसात्यकी ॥

tau dr̥ṣṭva muditau vīrau prāñjalī cāgrataḥ sthitau । abhyanandata kaunteyas tāv ubhau bhīmasātyakī ॥

दिष्ट्या पश्यामि वां वीरौ विमुक्तौ सैन्यसागरात् । द्रोणग्राहाद्दुराधर्षाद्धार्दिक्यमकरालयात् । दिष्ट्या च निर्जिताः संख्ये पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः ॥

diṣṭyā paśyāmi vāṁ vīrau vimuktau sainyasāgarāt । droṇagrāhād durādharṣād dhārdikyamakarālayāt । diṣṭyā ca nirjitāḥ saṁkhye pr̥thivyāṁ sarvapārthivāḥ ॥

युवां विजयिनौ चापि दिष्ट्या पश्यामि संयुगे । दिष्ट्या द्रोणो जितः संख्ये हार्दिक्यश्च महाबलः ॥

yuvāṁ vijayinau cāpi diṣṭyā paśyāmi saṁyuge । diṣṭyā droṇo jitaḥ saṁkhye hārdikyaś ca mahābalaḥ ॥

सैन्यार्णवं समुत्तीर्णौ दिष्ट्या पश्यामि चानघौ । समरश्लाघिनौ वीरौ समरेष्वपलायिनौ । मम प्राणसमौ चैव दिष्ट्या पश्यामि वामहम् ॥

sainyārṇavaṁ samuttīrṇau diṣṭyā paśyāmi cānaghau । samaraślāghinau vīrau samareṣv apalāyinau । mama prāṇasamau caiva diṣṭyā paśyāmi vām aham ॥

इत्युक्त्वा पाण्डवो राजा युयुधानवृकोदरौ । सस्वजे पुरुषव्याघ्रौ हर्षाद्बाष्पं मुमोच ह ॥

ity uktvā pāṇḍavo rājā yuyudhānavr̥kodarau । sasvaje puruṣavyāghrau harṣād bāṣpaṁ mumoca ha ॥

ततः प्रमुदितं सर्वं बलमासीद्विशां पते । पाण्डवानां जयं दृष्ट्वा युद्धाय च मनो दधे ॥

tataḥ pramuditaṁ sarvaṁ balam āsīd viśāṁ pate । pāṇḍavānāṁ jayaṁ dr̥ṣṭvā yuddhāya ca mano dadhe ॥