Adhyāya 126

धृतराष्ट्र उवाच । सिन्धुराजे हते तात समरे सव्यसाचिना । तथैव भूरिश्रवसि किमासीद्वो मनस्तदा ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sindhurāje hate tāta samare savyasācinā । tathaiva bhūriśravasi kim āsīd vo manas tadā ॥

दुर्योधनेन च द्रोणस्तथोक्तः कुरुसंसदि । किमुक्तवान्परं तस्मात्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

duryodhanena ca droṇas tathoktaḥ kurusaṁsadi । kim uktavān paraṁ tasmāt tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । निष्टानको महानासीत्सैन्यानां तव भारत । सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा भूरिश्रवसमेव च ॥

saṁjaya uvāca । niṣṭānako mahān āsīt sainyānāṁ tava bhārata । saindhavaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā bhūriśravasam eva ca ॥

मन्त्रितं तव पुत्रस्य ते सर्वमवमेनिरे । येन मन्त्रेण निहताः शतशः क्षत्रियर्षभाः ॥

mantritaṁ tava putrasya te sarvam avamenire । yena mantreṇa nihatāḥ śataśaḥ kṣatriyarṣabhāḥ ॥

द्रोणस्तु तद्वचः श्रुत्वा पुत्रस्य तव दुर्मनाः । मुहूर्तमिव तु ध्यात्वा भृशमार्तोऽभ्यभाषत ॥

droṇas tu tad vacaḥ śrutvā putrasya tava durmanāḥ । muhūrtam iva tu dhyātvā bhr̥śam ārto ’bhyabhāṣata ॥

दुर्योधन किमेवं मां वाक्शरैरभिकृन्तसि । अजय्यं समरे नित्यं ब्रुवाणं सव्यसाचिनम् ॥

duryodhana kim evaṁ māṁ vākśarair abhikr̥ntasi । ajayyaṁ samare nityaṁ bruvāṇaṁ savyasācinam ॥

एतेनैवार्जुनं ज्ञातुमलं कौरव संयुगे । यच्छिखण्ड्यवधीद्भीष्मं पाल्यमानः किरीटिना ॥

etenaivārjunaṁ jñātum alaṁ kaurava saṁyuge । yac chikhaṇḍy avadhīd bhīṣmaṁ pālyamānaḥ kirīṭinā ॥

अवध्यं निहतं दृष्ट्वा संयुगे देवमानुषैः । तदैवाज्ञासिषमहं नेयमस्तीति भारती ॥

avadhyaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā saṁyuge devamānuṣaiḥ । tadaivājñāsiṣam ahaṁ neyam astīti bhāratī ॥

यं पुंसां त्रिषु लोकेषु सर्वशूरममंस्महि । तस्मिन्विनिहते शूरे किं शेषं पर्युपास्महे ॥

yaṁ puṁsāṁ triṣu lokeṣu sarvaśūram amaṁsmahi । tasmin vinihate śūre kiṁ śeṣaṁ paryupāsmahe ॥

यान्स्म तान्ग्लहते तातः शकुनिः कुरुसंसदि । अक्षान्न तेऽक्षा निशिता बाणास्ते शत्रुतापनाः ॥

yān sma tān glahate tātaḥ śakuniḥ kurusaṁsadi । akṣān na te ’kṣā niśitā bāṇās te śatrutāpanāḥ ॥

त एते घ्नन्ति नस्तात विशिखा जयचोदिताः । यांस्तदा ख्याप्यमानांस्त्वं विदुरेण न बुध्यसे ॥

ta ete ghnanti nas tāta viśikhā jayacoditāḥ । yāṁs tadā khyāpyamānāṁs tvaṁ vidureṇa na budhyase ॥

तास्ता विलपतश्चापि विदुरस्य महात्मनः । धीरस्य वाचो नाश्रौषीः क्षेमाय वदतः शिवाः ॥

tās tā vilapataś cāpi vidurasya mahātmanaḥ । dhīrasya vāco nāśrauṣīḥ kṣemāya vadataḥ śivāḥ ॥

तदिदं वर्तते घोरमागतं वैशसं महत् । तस्यावमानाद्वाक्यस्य दुर्योधन कृते तव ॥

tad idaṁ vartate ghoram āgataṁ vaiśasaṁ mahat । tasyāvamānād vākyasya duryodhana kr̥te tava ॥

यच्च नः प्रेक्षमाणानां कृष्णामानाययः सभाम् । अनर्हतीं कुले जातां सर्वधर्मानुचारिणीम् ॥

yac ca naḥ prekṣamāṇānāṁ kr̥ṣṇām ānāyayaḥ sabhām । anarhatīṁ kule jātāṁ sarvadharmānucāriṇīm ॥

तस्याधर्मस्य गान्धारे फलं प्राप्तमिदं त्वया । नो चेत्पापं परे लोके त्वमर्च्छेथास्ततोऽधिकम् ॥

tasyādharmasya gāndhāre phalaṁ prāptam idaṁ tvayā । no cet pāpaṁ pare loke tvam arcchethās tato ’dhikam ॥

यच्च तान्पाण्डवान्द्यूते विषमेण विजित्य ह । प्राव्राजयस्तदारण्ये रौरवाजिनवाससः ॥

yac ca tān pāṇḍavān dyūte viṣameṇa vijitya ha । prāvrājayas tadāraṇye rauravājinavāsasaḥ ॥

पुत्राणामिव चैतेषां धर्ममाचरतां सदा । द्रुह्येत्को नु नरो लोके मदन्यो ब्राह्मणब्रुवः ॥

putrāṇām iva caiteṣāṁ dharmam ācaratāṁ sadā । druhyet ko nu naro loke mad anyo brāhmaṇabruvaḥ ॥

पाण्डवानामयं कोपस्त्वया शकुनिना सह । आहृतो धृतराष्ट्रस्य संमते कुरुसंसदि ॥

pāṇḍavānām ayaṁ kopas tvayā śakuninā saha । āhr̥to dhr̥tarāṣṭrasya saṁmate kurusaṁsadi ॥

दुःशासनेन संयुक्तः कर्णेन परिवर्धितः । क्षत्तुर्वाक्यमनादृत्य त्वयाभ्यस्तः पुनः पुनः ॥

duḥśāsanena saṁyuktaḥ karṇena parivardhitaḥ । kṣattur vākyam anādr̥tya tvayābhyastaḥ punaḥ punaḥ ॥

यत्तत्सर्वे पराभूय पर्यवारयतार्जुनिम् । सिन्धुराजानमाश्रित्य स वो मध्ये कथं हतः ॥

yat tat sarve parābhūya paryavārayatārjunim । sindhurājānam āśritya sa vo madhye kathaṁ hataḥ ॥

कथं त्वयि च कर्णे च कृपे शल्ये च जीवति । अश्वत्थाम्नि च कौरव्य निधनं सैन्धवोऽगमत् ॥

kathaṁ tvayi ca karṇe ca kr̥pe śalye ca jīvati । aśvatthāmni ca kauravya nidhanaṁ saindhavo ’gamat ॥

यद्वस्तत्सर्वराजानस्तेजस्तिग्ममुपासते । सिन्धुराजं परित्रातुं स वो मध्ये कथं हतः ॥

yad vas tat sarvarājānas tejas tigmam upāsate । sindhurājaṁ paritrātuṁ sa vo madhye kathaṁ hataḥ ॥

मय्येव हि विशेषेण तथा दुर्योधन त्वयि । आशंसत परित्राणमर्जुनात्स महीपतिः ॥

mayy eva hi viśeṣeṇa tathā duryodhana tvayi । āśaṁsata paritrāṇam arjunāt sa mahīpatiḥ ॥

ततस्तस्मिन्परित्राणमलब्धवति फल्गुनात् । न किंचिदनुपश्यामि जीवितत्राणमात्मनः ॥

tatas tasmin paritrāṇam alabdhavati phalgunāt । na kiṁ cid anupaśyāmi jīvitatrāṇam ātmanaḥ ॥

मज्जन्तमिव चात्मानं धृष्टद्युम्नस्य किल्बिषे । पश्याम्यहत्वा पाञ्चालान्सह तेन शिखण्डिना ॥

majjantam iva cātmānaṁ dhr̥ṣṭadyumnasya kilbiṣe । paśyāmy ahatvā pāñcālān saha tena śikhaṇḍinā ॥

तन्मा किमभितप्यन्तं वाक्शरैरभिकृन्तसि । अशक्तः सिन्धुराजस्य भूत्वा त्राणाय भारत ॥

tan mā kim abhitapyantaṁ vākśarair abhikr̥ntasi । aśaktaḥ sindhurājasya bhūtvā trāṇāya bhārata ॥

सौवर्णं सत्यसंधस्य ध्वजमक्लिष्टकर्मणः । अपश्यन्युधि भीष्मस्य कथमाशंससे जयम् ॥

sauvarṇaṁ satyasaṁdhasya dhvajam akliṣṭakarmaṇaḥ । apaśyan yudhi bhīṣmasya katham āśaṁsase jayam ॥

मध्ये महारथानां च यत्राहन्यत सैन्धवः । हतो भूरिश्रवाश्चैव किं शेषं तत्र मन्यसे ॥

madhye mahārathānāṁ ca yatrāhanyata saindhavaḥ । hato bhūriśravāś caiva kiṁ śeṣaṁ tatra manyase ॥

कृप एव च दुर्धर्षो यदि जीवति पार्थिव । यो नागात्सिन्धुराजस्य वर्त्म तं पूजयाम्यहम् ॥

kr̥pa eva ca durdharṣo yadi jīvati pārthiva । yo nāgāt sindhurājasya vartma taṁ pūjayāmy aham ॥

यच्चापश्यं हतं भीष्मं पश्यतस्तेऽनुजस्य वै । दुःशासनस्य कौरव्य कुर्वाणं कर्म दुष्करम् । अवध्यकल्पं संग्रामे देवैरपि सवासवैः ॥

yac cāpaśyaṁ hataṁ bhīṣmaṁ paśyatas te ’nujasya vai । duḥśāsanasya kauravya kurvāṇaṁ karma duṣkaram । avadhyakalpaṁ saṁgrāme devair api savāsavaiḥ ॥

न ते वसुंधरास्तीति तदहं चिन्तये नृप । इमानि पाण्डवानां च सृञ्जयानां च भारत । अनीकान्याद्रवन्ते मां सहितान्यद्य मारिष ॥

na te vasuṁdharāstīti tad ahaṁ cintaye nr̥pa । imāni pāṇḍavānāṁ ca sr̥ñjayānāṁ ca bhārata । anīkāny ādravante māṁ sahitāny adya māriṣa ॥

नाहत्वा सर्वपाञ्चालान्कवचस्य विमोक्षणम् । कर्तास्मि समरे कर्म धार्तराष्ट्र हितं तव ॥

nāhatvā sarvapāñcālān kavacasya vimokṣaṇam । kartāsmi samare karma dhārtarāṣṭra hitaṁ tava ॥

राजन्ब्रूयाः सुतं मे त्वमश्वत्थामानमाहवे । न सोमकाः प्रमोक्तव्या जीवितं परिरक्षता ॥

rājan brūyāḥ sutaṁ me tvam aśvatthāmānam āhave । na somakāḥ pramoktavyā jīvitaṁ parirakṣatā ॥

यच्च पित्रानुशिष्टोऽसि तद्वचः परिपालय । आनृशंस्ये दमे सत्ये आर्जवे च स्थिरो भव ॥

yac ca pitrānuśiṣṭo ’si tad vacaḥ paripālaya । ānr̥śaṁsye dame satye ārjave ca sthiro bhava ॥

धर्मार्थकामकुशलो धर्मार्थावप्यपीडयन् । धर्मप्रधानः कार्याणि कुर्याश्चेति पुनः पुनः ॥

dharmārthakāmakuśalo dharmārthāv apy apīḍayan । dharmapradhānaḥ kāryāṇi kuryāś ceti punaḥ punaḥ ॥

चक्षुर्मनोभ्यां संतोष्या विप्राः सेव्याश्च शक्तितः । न चैषां विप्रियं कार्यं ते हि वह्निशिखोपमाः ॥

cakṣurmanobhyāṁ saṁtoṣyā viprāḥ sevyāś ca śaktitaḥ । na caiṣāṁ vipriyaṁ kāryaṁ te hi vahniśikhopamāḥ ॥

एष त्वहमनीकानि प्रविशाम्यरिसूदन । रणाय महते राजंस्त्वया वाक्शल्यपीडितः ॥

eṣa tv aham anīkāni praviśāmy arisūdana । raṇāya mahate rājaṁs tvayā vākśalyapīḍitaḥ ॥

त्वं च दुर्योधन बलं यदि शक्नोषि धारय । रात्रावपि हि योत्स्यन्ते संरब्धाः कुरुसृञ्जयाः ॥

tvaṁ ca duryodhana balaṁ yadi śaknoṣi dhāraya । rātrāv api hi yotsyante saṁrabdhāḥ kurusr̥ñjayāḥ ॥

एवमुक्त्वा ततः प्रायाद्द्रोणः पाण्डवसृञ्जयान् । मुष्णन्क्षत्रियतेजांसि नक्षत्राणामिवांशुमान् ॥

evam uktvā tataḥ prāyād droṇaḥ pāṇḍavasr̥ñjayān । muṣṇan kṣatriyatejāṁsi nakṣatrāṇām ivāṁśumān ॥