Adhyāya 119

धृतराष्ट्र उवाच । अजितो द्रोणराधेयविकर्णकृतवर्मभिः । तीर्णः सैन्यार्णवं वीरः प्रतिश्रुत्य युधिष्ठिरे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ajito droṇarādheyavikarṇakr̥tavarmabhiḥ । tīrṇaḥ sainyārṇavaṁ vīraḥ pratiśrutya yudhiṣṭhire ॥

स कथं कौरवेयेण समरेष्वनिवारितः । निगृह्य भूरिश्रवसा बलाद्भुवि निपातितः ॥

sa kathaṁ kauraveyeṇa samareṣv anivāritaḥ । nigr̥hya bhūriśravasā balād bhuvi nipātitaḥ ॥

संजय उवाच । शृणु राजन्निहोत्पत्तिं शैनेयस्य यथा पुरा । यथा च भूरिश्रवसो यत्र ते संशयो नृप ॥

saṁjaya uvāca । śr̥ṇu rājann ihotpattiṁ śaineyasya yathā purā । yathā ca bhūriśravaso yatra te saṁśayo nr̥pa ॥

अत्रेः पुत्रोऽभवत्सोमः सोमस्य तु बुधः स्मृतः । बुधस्यासीन्महेन्द्राभः पुत्र एकः पुरूरवाः ॥

atreḥ putro ’bhavat somaḥ somasya tu budhaḥ smr̥taḥ । budhasyāsīn mahendrābhaḥ putra ekaḥ purūravāḥ ॥

पुरूरवस आयुस्तु आयुषो नहुषः स्मृतः । नहुषस्य ययातिस्तु राजर्षिर्देवसंमितः ॥

purūravasa āyus tu āyuṣo nahuṣaḥ smr̥taḥ । nahuṣasya yayātis tu rājarṣir devasaṁmitaḥ ॥

ययातेर्देवयान्यां तु यदुर्ज्येष्ठोऽभवत्सुतः । यदोरभूदन्ववाये देवमीढ इति श्रुतः ॥

yayāter devayānyāṁ tu yadur jyeṣṭho ’bhavat sutaḥ । yador abhūd anvavāye devamīḍha iti śrutaḥ ॥

यादवस्तस्य च सुतः शूरस्त्रैलोक्यसंमतः । शूरस्य शौरिर्नृवरो वसुदेवो महायशाः ॥

yādavas tasya ca sutaḥ śūras trailokyasaṁmataḥ । śūrasya śaurir nr̥varo vasudevo mahāyaśāḥ ॥

धनुष्यनवरः शूरः कार्तवीर्यसमो युधि । तद्वीर्यश्चापि तत्रैव कुले शिनिरभून्नृपः ॥

dhanuṣy anavaraḥ śūraḥ kārtavīryasamo yudhi । tadvīryaś cāpi tatraiva kule śinir abhūn nr̥paḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु देवकस्य महात्मनः । दुहितुः स्वयंवरे राजन्सर्वक्षत्रसमागमे ॥

etasminn eva kāle tu devakasya mahātmanaḥ । duhituḥ svayaṁvare rājan sarvakṣatrasamāgame ॥

तत्र वै देवकीं देवीं वसुदेवार्थमाप्तवान् । निर्जित्य पार्थिवान्सर्वान्रथमारोपयच्छिनिः ॥

tatra vai devakīṁ devīṁ vasudevārtham āptavān । nirjitya pārthivān sarvān ratham āropayac chiniḥ ॥

तां दृष्ट्वा देवकीं शौरे रथस्थां पुरुषर्षभः । नामृष्यत महातेजाः सोमदत्तः शिनेर्नृप ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā devakīṁ śaure rathasthāṁ puruṣarṣabhaḥ । nāmr̥ṣyata mahātejāḥ somadattaḥ śiner nr̥pa ॥

तयोर्युद्धमभूद्राजन्दिनार्धं चित्रमद्भुतम् । बाहुयुद्धं सुबलिनोः शक्रप्रह्रादयोरिव ॥

tayor yuddham abhūd rājan dinārdhaṁ citram adbhutam । bāhuyuddhaṁ subalinoḥ śakraprahrādayor iva ॥

शिनिना सोमदत्तस्तु प्रसह्य भुवि पातितः । असिमुद्यम्य केशेषु प्रगृह्य च पदा हतः ॥

śininā somadattas tu prasahya bhuvi pātitaḥ । asim udyamya keśeṣu pragr̥hya ca padā hataḥ ॥

मध्ये राजसहस्राणां प्रेक्षकाणां समन्ततः । कृपया च पुनस्तेन जीवेति स विसर्जितः ॥

madhye rājasahasrāṇāṁ prekṣakāṇāṁ samantataḥ । kr̥payā ca punas tena jīveti sa visarjitaḥ ॥

तदवस्थः कृतस्तेन सोमदत्तोऽथ मारिष । प्रसादयन्महादेवममर्षवशमास्थितः ॥

tadavasthaḥ kr̥tas tena somadatto ’tha māriṣa । prasādayan mahādevam amarṣavaśam āsthitaḥ ॥

तस्य तुष्टो महादेवो वराणां वरदः प्रभुः । वरेण छन्दयामास स तु वव्रे वरं नृपः ॥

tasya tuṣṭo mahādevo varāṇāṁ varadaḥ prabhuḥ । vareṇa chandayām āsa sa tu vavre varaṁ nr̥paḥ ॥

पुत्रमिच्छामि भगवन्यो निहन्याच्छिनेः सुतम् । मध्ये राजसहस्राणां पदा हन्याच्च संयुगे ॥

putram icchāmi bhagavan yo nihanyāc chineḥ sutam । madhye rājasahasrāṇāṁ padā hanyāc ca saṁyuge ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सोमदत्तस्य पार्थिव । एवमस्त्विति तत्रोक्त्वा स देवोऽन्तरधीयत ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā somadattasya pārthiva । evam astv iti tatroktvā sa devo ’ntaradhīyata ॥

स तेन वरदानेन लब्धवान्भूरिदक्षिणम् । न्यपातयच्च समरे सौमदत्तिः शिनेः सुतम् ॥

sa tena varadānena labdhavān bhūridakṣiṇam । nyapātayac ca samare saumadattiḥ śineḥ sutam ॥

एतत्ते कथितं राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि । न हि शक्या रणे जेतुं सात्वता मनुजर्षभ ॥

etat te kathitaṁ rājan yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । na hi śakyā raṇe jetuṁ sātvatā manujarṣabha ॥

लब्धलक्ष्याश्च संग्रामे बहवश्चित्रयोधिनः । देवदानवगन्धर्वान्विजेतारो ह्यविस्मिताः । स्ववीर्यविजये युक्ता नैते परपरिग्रहाः ॥

labdhalakṣyāś ca saṁgrāme bahavaś citrayodhinaḥ । devadānavagandharvān vijetāro hy avismitāḥ । svavīryavijaye yuktā naite paraparigrahāḥ ॥

न तुल्यं वृष्णिभिरिह दृश्यते किंचन प्रभो । भूतं भव्यं भविष्यच्च बलेन भरतर्षभ ॥

na tulyaṁ vr̥ṣṇibhir iha dr̥śyate kiṁ cana prabho । bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyac ca balena bharatarṣabha ॥

न ज्ञातिमवमन्यन्ते वृद्धानां शासने रताः । न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः । जेतारो वृष्णिवीराणां न पुनर्मानुषा रणे ॥

na jñātim avamanyante vr̥ddhānāṁ śāsane ratāḥ । na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ । jetāro vr̥ṣṇivīrāṇāṁ na punar mānuṣā raṇe ॥

ब्रह्मद्रव्ये गुरुद्रव्ये ज्ञातिद्रव्येऽप्यहिंसकाः । एतेषां रक्षितारश्च ये स्युः कस्यांचिदापदि ॥

brahmadravye gurudravye jñātidravye ’py ahiṁsakāḥ । eteṣāṁ rakṣitāraś ca ye syuḥ kasyāṁ cid āpadi ॥

अर्थवन्तो न चोत्सिक्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः । समर्थान्नावमन्यन्ते दीनानभ्युद्धरन्ति च ॥

arthavanto na cotsiktā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ । samarthān nāvamanyante dīnān abhyuddharanti ca ॥

नित्यं देवपरा दान्ता दातारश्चाविकत्थनाः । तेन वृष्णिप्रवीराणां चक्रं न प्रतिहन्यते ॥

nityaṁ devaparā dāntā dātāraś cāvikatthanāḥ । tena vr̥ṣṇipravīrāṇāṁ cakraṁ na pratihanyate ॥

अपि मेरुं वहेत्कश्चित्तरेद्वा मकरालयम् । न तु वृष्णिप्रवीराणां समेत्यान्तं व्रजेन्नृप ॥

api meruṁ vahet kaś cit tared vā makarālayam । na tu vr̥ṣṇipravīrāṇāṁ sametyāntaṁ vrajen nr̥pa ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्र ते संशयो विभो । कुरुराज नरश्रेष्ठ तव ह्यपनयो महान् ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yatra te saṁśayo vibho । kururāja naraśreṣṭha tava hy apanayo mahān ॥