Adhyāya 118

संजय उवाच । स बाहुरपतद्भूमौ सखड्गः सशुभाङ्गदः । आदधज्जीवलोकस्य दुःखमुत्तममुत्तमः ॥

saṁjaya uvāca । sa bāhur apatad bhūmau sakhaḍgaḥ saśubhāṅgadaḥ । ādadhaj jīvalokasya duḥkham uttamam uttamaḥ ॥

प्रहरिष्यन्हृतो बाहुरदृश्येन किरीटिना । वेगेनाभ्यपतद्भूमौ पञ्चास्य इव पन्नगः ॥

prahariṣyan hr̥to bāhur adr̥śyena kirīṭinā । vegenābhyapatad bhūmau pañcāsya iva pannagaḥ ॥

स मोघं कृतमात्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवः । उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद्गर्हयामास पाण्डवम् ॥

sa moghaṁ kr̥tam ātmānaṁ dr̥ṣṭvā pārthena kauravaḥ । utsr̥jya sātyakiṁ krodhād garhayām āsa pāṇḍavam ॥

नृशंसं बत कौन्तेय कर्मेदं कृतवानसि । अपश्यतो विषक्तस्य यन्मे बाहुमचिच्छिदः ॥

nr̥śaṁsaṁ bata kaunteya karmedaṁ kr̥tavān asi । apaśyato viṣaktasya yan me bāhum acicchidaḥ ॥

किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । किं कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा इति ॥

kiṁ nu vakṣyasi rājānaṁ dharmaputraṁ yudhiṣṭhiram । kiṁ kurvāṇo mayā saṁkhye hato bhūriśravā iti ॥

इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना । अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा ॥

idam indreṇa te sākṣād upadiṣṭaṁ mahātmanā । astraṁ rudreṇa vā pārtha droṇenātha kr̥peṇa vā ॥

ननु नाम स्वधर्मज्ञस्त्वं लोकेऽभ्यधिकः परैः । अयुध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि ॥

nanu nāma svadharmajñas tvaṁ loke ’bhyadhikaḥ paraiḥ । ayudhyamānasya kathaṁ raṇe prahr̥tavān asi ॥

न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते । व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विनः ॥

na pramattāya bhītāya virathāya prayācate । vyasane vartamānāya praharanti manasvinaḥ ॥

इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम् । कथमाचरितं पार्थ त्वया कर्म सुदुष्करम् ॥

idaṁ tu nīcācaritam asatpuruṣasevitam । katham ācaritaṁ pārtha tvayā karma suduṣkaram ॥

आर्येण सुकरं ह्याहुरार्यकर्म धनंजय । अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतरं भुवि ॥

āryeṇa sukaraṁ hy āhur āryakarma dhanaṁjaya । anāryakarma tv āryeṇa suduṣkarataraṁ bhuvi ॥

येषु येषु नरः पार्थ यत्र यत्र च वर्तते । आशु तच्छीलतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते ॥

yeṣu yeṣu naraḥ pārtha yatra yatra ca vartate । āśu tacchīlatām eti tad idaṁ tvayi dr̥śyate ॥

कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषतः । क्षत्रधर्मादपक्रान्तः सुवृत्तश्चरितव्रतः ॥

kathaṁ hi rājavaṁśyas tvaṁ kauraveyo viśeṣataḥ । kṣatradharmād apakrāntaḥ suvr̥ttaś caritavrataḥ ॥

इदं तु यदतिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया । वासुदेवमतं नूनं नैतत्त्वय्युपपद्यते ॥

idaṁ tu yad atikṣudraṁ vārṣṇeyārthe kr̥taṁ tvayā । vāsudevamataṁ nūnaṁ naitat tvayy upapadyate ॥

को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते । ईदृशं व्यसनं दद्याद्यो न कृष्णसखो भवेत् ॥

ko hi nāma pramattāya pareṇa saha yudhyate । īdr̥śaṁ vyasanaṁ dadyād yo na kr̥ṣṇasakho bhavet ॥

व्रात्याः संश्लिष्टकर्माणः प्रकृत्यैव विगर्हिताः । वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृताः ॥

vrātyāḥ saṁśliṣṭakarmāṇaḥ prakr̥tyaiva vigarhitāḥ । vr̥ṣṇyandhakāḥ kathaṁ pārtha pramāṇaṁ bhavatā kr̥tāḥ ॥

एवमुक्त्वा महाबाहुर्यूपकेतुर्महायशाः । युयुधानं परित्यज्य रणे प्रायमुपाविशत् ॥

evam uktvā mahābāhur yūpaketur mahāyaśāḥ । yuyudhānaṁ parityajya raṇe prāyam upāviśat ॥

शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणः । यियासुर्ब्रह्मलोकाय प्राणान्प्राणेष्वथाजुहोत् ॥

śarān āstīrya savyena pāṇinā puṇyalakṣaṇaḥ । yiyāsur brahmalokāya prāṇān prāṇeṣv athājuhot ॥

सूर्ये चक्षुः समाधाय प्रसन्नं सलिले मनः । ध्यायन्महोपनिषदं योगयुक्तोऽभवन्मुनिः ॥

sūrye cakṣuḥ samādhāya prasannaṁ salile manaḥ । dhyāyan mahopaniṣadaṁ yogayukto ’bhavan muniḥ ॥

ततः स सर्वसेनायां जनः कृष्णधनंजयौ । गर्हयामास तं चापि शशंस पुरुषर्षभम् ॥

tataḥ sa sarvasenāyāṁ janaḥ kr̥ṣṇadhanaṁjayau । garhayām āsa taṁ cāpi śaśaṁsa puruṣarṣabham ॥

निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतुः किंचिदप्रियम् । प्रशस्यमानश्च तथा नाहृष्यद्यूपकेतनः ॥

nindyamānau tathā kr̥ṣṇau nocatuḥ kiṁ cid apriyam । praśasyamānaś ca tathā nāhr̥ṣyad yūpaketanaḥ ॥

तांस्तथा वादिनो राजन्पुत्रांस्तव धनंजयः । अमृष्यमाणो मनसा तेषां तस्य च भाषितम् ॥

tāṁs tathā vādino rājan putrāṁs tava dhanaṁjayaḥ । amr̥ṣyamāṇo manasā teṣāṁ tasya ca bhāṣitam ॥

असंक्रुद्धमना वाचा स्मारयन्निव भारत । उवाच पाण्डुतनयः साक्षेपमिव फल्गुनः ॥

asaṁkruddhamanā vācā smārayann iva bhārata । uvāca pāṇḍutanayaḥ sākṣepam iva phalgunaḥ ॥

मम सर्वेऽपि राजानो जानन्त्येतन्महाव्रतम् । न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्याद्बाणगोचरे ॥

mama sarve ’pi rājāno jānanty etan mahāvratam । na śakyo māmako hantuṁ yo me syād bāṇagocare ॥

यूपकेतो समीक्ष्य त्वं न मां गर्हितुमर्हसि । न हि धर्ममविज्ञाय युक्तं गर्हयितुं परम् ॥

yūpaketo samīkṣya tvaṁ na māṁ garhitum arhasi । na hi dharmam avijñāya yuktaṁ garhayituṁ param ॥

आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसतः । यदहं बाहुमच्छैत्सं न स धर्मो विगर्हितः ॥

āttaśastrasya hi raṇe vr̥ṣṇivīraṁ jighāṁsataḥ । yad ahaṁ bāhum acchaitsaṁ na sa dharmo vigarhitaḥ ॥

न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मणः । अभिमन्योर्वधं तात धार्मिकः को न पूजयेत् ॥

nyastaśastrasya bālasya virathasya vivarmaṇaḥ । abhimanyor vadhaṁ tāta dhārmikaḥ ko na pūjayet ॥

एवमुक्तस्तु पार्थेन शिरसा भूमिमस्पृशत् । पाणिना चैव सव्येन प्राहिणोदस्य दक्षिणम् ॥

evam uktas tu pārthena śirasā bhūmim aspr̥śat । pāṇinā caiva savyena prāhiṇod asya dakṣiṇam ॥

एतत्पार्थस्य तु वचस्ततः श्रुत्वा महाद्युतिः । यूपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाङ्मुखः ॥

etat pārthasya tu vacas tataḥ śrutvā mahādyutiḥ । yūpaketur mahārāja tūṣṇīm āsīd avāṅmukhaḥ ॥

अर्जुन उवाच । या प्रीतिर्धर्मराजे मे भीमे च वदतां वरे । नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज ॥

arjuna uvāca । yā prītir dharmarāje me bhīme ca vadatāṁ vare । nakule sahadeve ca sā me tvayi śalāgraja ॥

मया तु समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मना । गच्छ पुण्यकृताँल्लोकाञ्शिबिरौशीनरो यथा ॥

mayā tu samanujñātaḥ kr̥ṣṇena ca mahātmanā । gaccha puṇyakr̥tām̐l lokāñ śibir auśīnaro yathā ॥

संजय उवाच । तत उत्थाय शैनेयो विमुक्तः सौमदत्तिना । खड्गमादाय चिच्छित्सुः शिरस्तस्य महात्मनः ॥

saṁjaya uvāca । tata utthāya śaineyo vimuktaḥ saumadattinā । khaḍgam ādāya cicchitsuḥ śiras tasya mahātmanaḥ ॥

निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रमत्तं भूरिदक्षिणम् । इयेष सात्यकिर्हन्तुं शलाग्रजमकल्मषम् ॥

nihataṁ pāṇḍuputreṇa pramattaṁ bhūridakṣiṇam । iyeṣa sātyakir hantuṁ śalāgrajam akalmaṣam ॥

निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम् । क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमानः सुदुर्मनाः ॥

nikr̥ttabhujam āsīnaṁ chinnahastam iva dvipam । krośatāṁ sarvasainyānāṁ nindyamānaḥ sudurmanāḥ ॥

वार्यमाणः स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना । भीमेन चक्ररक्षाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च ॥

vāryamāṇaḥ sa kr̥ṣṇena pārthena ca mahātmanā । bhīmena cakrarakṣābhyām aśvatthāmnā kr̥peṇa ca ॥

कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च । विक्रोशतां च सैन्यानामवधीत्तं यतव्रतम् ॥

karṇena vr̥ṣasenena saindhavena tathaiva ca । vikrośatāṁ ca sainyānām avadhīt taṁ yatavratam ॥

प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवे । सात्यकिः कौरवेन्द्राय खड्गेनापाहरच्छिरः ॥

prāyopaviṣṭāya raṇe pārthena chinnabāhave । sātyakiḥ kauravendrāya khaḍgenāpāharac chiraḥ ॥

नाभ्यनन्दन्त तत्सैन्याः सात्यकिं तेन कर्मणा । अर्जुनेन हतं पूर्वं यज्जघान कुरूद्वहम् ॥

nābhyanandanta tatsainyāḥ sātyakiṁ tena karmaṇā । arjunena hataṁ pūrvaṁ yaj jaghāna kurūdvaham ॥

सहस्राक्षसमं तत्र सिद्धचारणमानवाः । भूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम् ॥

sahasrākṣasamaṁ tatra siddhacāraṇamānavāḥ । bhūriśravasam ālokya yuddhe prāyagataṁ hatam ॥

अपूजयन्त तं देवा विस्मितास्तस्य कर्मभिः । पक्षवादांश्च बहुशः प्रावदंस्तस्य सैनिकाः ॥

apūjayanta taṁ devā vismitās tasya karmabhiḥ । pakṣavādāṁś ca bahuśaḥ prāvadaṁs tasya sainikāḥ ॥

न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत्तथा । तस्मान्मन्युर्न वः कार्यः क्रोधो दुःखकरो नृणाम् ॥

na vārṣṇeyasyāparādho bhavitavyaṁ hi tat tathā । tasmān manyur na vaḥ kāryaḥ krodho duḥkhakaro nr̥ṇām ॥

हन्तव्यश्चैष वीरेण नात्र कार्या विचारणा । विहितो ह्यस्य धात्रैव मृत्युः सात्यकिराहवे ॥

hantavyaś caiṣa vīreṇa nātra kāryā vicāraṇā । vihito hy asya dhātraiva mr̥tyuḥ sātyakir āhave ॥

सात्यकिरुवाच । न हन्तव्यो न हन्तव्य इति यन्मां प्रभाषथ । धर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकञ्चुकमास्थिताः ॥

sātyakir uvāca । na hantavyo na hantavya iti yan māṁ prabhāṣatha । dharmavādair adharmiṣṭhā dharmakañcukam āsthitāḥ ॥

यदा बालः सुभद्रायाः सुतः शस्त्रविनाकृतः । युष्माभिर्निहतो युद्धे तदा धर्मः क्व वो गतः ॥

yadā bālaḥ subhadrāyāḥ sutaḥ śastravinākr̥taḥ । yuṣmābhir nihato yuddhe tadā dharmaḥ kva vo gataḥ ॥

मया त्वेतत्प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्चिदेव हि । यो मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन्हन्यात्पदा रुषा । स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रतः ॥

mayā tv etat pratijñātaṁ kṣepe kasmiṁś cid eva hi । yo māṁ niṣpiṣya saṁgrāme jīvan hanyāt padā ruṣā । sa me vadhyo bhavec chatrur yady api syān munivrataḥ ॥

चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुषः । मन्यध्वं मृतमित्येवमेतद्वो बुद्धिलाघवम् । युक्तो ह्यस्य प्रतीघातः कृतो मे कुरुपुंगवाः ॥

ceṣṭamānaṁ pratīghāte sabhujaṁ māṁ sacakṣuṣaḥ । manyadhvaṁ mr̥tam ity evam etad vo buddhilāghavam । yukto hy asya pratīghātaḥ kr̥to me kurupuṁgavāḥ ॥

यत्तु पार्थेन मत्स्नेहात्स्वां प्रतिज्ञां च रक्षता । सखड्गोऽस्य हृतो बाहुरेतेनैवास्मि वञ्चितः ॥

yat tu pārthena matsnehāt svāṁ pratijñāṁ ca rakṣatā । sakhaḍgo ’sya hr̥to bāhur etenaivāsmi vañcitaḥ ॥

भवितव्यं च यद्भावि दैवं चेष्टयतीव च । सोऽयं हतो विमर्देऽस्मिन्किमत्राधर्मचेष्टितम् ॥

bhavitavyaṁ ca yad bhāvi daivaṁ ceṣṭayatīva ca । so ’yaṁ hato vimarde ’smin kim atrādharmaceṣṭitam ॥

अपि चायं पुरा गीतः श्लोको वाल्मीकिना भुवि । पीडाकरममित्राणां यत्स्यात्कर्तव्यमेव तत् ॥

api cāyaṁ purā gītaḥ śloko vālmīkinā bhuvi । pīḍākaram amitrāṇāṁ yat syāt kartavyam eva tat ॥

संजय उवाच । एवमुक्ते महाराज सर्वे कौरवपाण्डवाः । न स्म किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन् ॥

saṁjaya uvāca । evam ukte mahārāja sarve kauravapāṇḍavāḥ । na sma kiṁ cid abhāṣanta manasā samapūjayan ॥

मन्त्रैर्हि पूतस्य महाध्वरेषु; यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य । मुनेरिवारण्यगतस्य तस्य; न तत्र कश्चिद्वधमभ्यनन्दत् ॥

mantrair hi pūtasya mahādhvareṣu; yaśasvino bhūrisahasradasya । muner ivāraṇyagatasya tasya; na tatra kaś cid vadham abhyanandat ॥

सुनीलकेशं वरदस्य तस्य; शूरस्य पारावतलोहिताक्षम् । अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं; न्यस्तं हविर्धानमिवोत्तरेण ॥

sunīlakeśaṁ varadasya tasya; śūrasya pārāvatalohitākṣam । aśvasya medhyasya śiro nikr̥ttaṁ; nyastaṁ havirdhānam ivottareṇa ॥

स तेजसा शस्त्रहतेन पूतो; महाहवे देहवरं विसृज्य । आक्रामदूर्ध्वं वरदो वरार्हो; व्यावृत्य धर्मेण परेण रोदसी ॥

sa tejasā śastrahatena pūto; mahāhave dehavaraṁ visr̥jya । ākrāmad ūrdhvaṁ varado varārho; vyāvr̥tya dharmeṇa pareṇa rodasī ॥