Adhyāya 112

संजय उवाच । भीमसेनस्य राधेयः श्रुत्वा ज्यातलनिस्वनम् । नामृष्यत यथा मत्तो गजः प्रतिगजस्वनम् ॥

saṁjaya uvāca । bhīmasenasya rādheyaḥ śrutvā jyātalanisvanam । nāmr̥ṣyata yathā matto gajaḥ pratigajasvanam ॥

अपक्रम्य स भीमस्य मुहूर्तं शरगोचरात् । तव चाधिरथिर्दृष्ट्वा स्यन्दनेभ्यश्च्युतान्सुतान् ॥

apakramya sa bhīmasya muhūrtaṁ śaragocarāt । tava cādhirathir dr̥ṣṭvā syandanebhyaś cyutān sutān ॥

भीमसेनेन निहतान्विमना दुःखितोऽभवत् । निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च पुनः पाण्डवमभ्ययात् ॥

bhīmasenena nihatān vimanā duḥkhito ’bhavat । niḥśvasan dīrgham uṣṇaṁ ca punaḥ pāṇḍavam abhyayāt ॥

स ताम्रनयनः क्रोधाच्छ्वसन्निव महोरगः । बभौ कर्णः शरानस्यन्रश्मिवानिव भास्करः ॥

sa tāmranayanaḥ krodhāc chvasann iva mahoragaḥ । babhau karṇaḥ śarān asyan raśmivān iva bhāskaraḥ ॥

रश्मिजालैरिवार्कस्य विततैर्भरतर्षभ । कर्णचापच्युतैर्बाणैः प्राच्छाद्यत वृकोदरः ॥

raśmijālair ivārkasya vitatair bharatarṣabha । karṇacāpacyutair bāṇaiḥ prācchādyata vr̥kodaraḥ ॥

कर्णचापच्युताश्चित्राः शरा बर्हिणवाससः । विविशुः सर्वतः पार्थं वासायेवाण्डजा द्रुमम् ॥

karṇacāpacyutāś citrāḥ śarā barhiṇavāsasaḥ । viviśuḥ sarvataḥ pārthaṁ vāsāyevāṇḍajā drumam ॥

कर्णचापच्युता बाणाः संपतन्तस्ततस्ततः । रुक्मपुङ्खा व्यराजन्त हंसाः श्रेणीकृता इव ॥

karṇacāpacyutā bāṇāḥ saṁpatantas tatas tataḥ । rukmapuṅkhā vyarājanta haṁsāḥ śreṇīkr̥tā iva ॥

चापध्वजोपस्करेभ्यश्छत्रादीषामुखाद्युगात् । प्रभवन्तो व्यदृश्यन्त राजन्नाधिरथेः शराः ॥

cāpadhvajopaskarebhyaś chatrād īṣāmukhād yugāt । prabhavanto vyadr̥śyanta rājann ādhiratheḥ śarāḥ ॥

खं पूरयन्महावेगान्खगमान्खगवाससः । सुवर्णविकृतांश्चित्रान्मुमोचाधिरथिः शरान् ॥

khaṁ pūrayan mahāvegān khagamān khagavāsasaḥ । suvarṇavikr̥tāṁś citrān mumocādhirathiḥ śarān ॥

तमन्तकमिवायस्तमापतन्तं वृकोदरः । त्यक्त्वा प्राणानभिक्रुध्य विव्याध नवभिः शरैः ॥

tam antakam ivāyastam āpatantaṁ vr̥kodaraḥ । tyaktvā prāṇān abhikrudhya vivyādha navabhiḥ śaraiḥ ॥

तस्य वेगमसंसह्यं दृष्ट्वा कर्णस्य पाण्डवः । महतश्च शरौघांस्तान्नैवाव्यथत वीर्यवान् ॥

tasya vegam asaṁsahyaṁ dr̥ṣṭvā karṇasya pāṇḍavaḥ । mahataś ca śaraughāṁs tān naivāvyathata vīryavān ॥

ततो विधम्याधिरथेः शरजालानि पाण्डवः । विव्याध कर्णं विंशत्या पुनरन्यैः शितैः शरैः ॥

tato vidhamyādhiratheḥ śarajālāni pāṇḍavaḥ । vivyādha karṇaṁ viṁśatyā punar anyaiḥ śitaiḥ śaraiḥ ॥

यथैव हि शरैः पार्थः सूतपुत्रेण छादितः । तथैव कर्णं समरे छादयामास पाण्डवः ॥

yathaiva hi śaraiḥ pārthaḥ sūtaputreṇa chāditaḥ । tathaiva karṇaṁ samare chādayām āsa pāṇḍavaḥ ॥

दृष्ट्वा तु भीमसेनस्य विक्रमं युधि भारत । अभ्यनन्दंस्त्वदीयाश्च संप्रहृष्टाश्च चारणाः ॥

dr̥ṣṭvā tu bhīmasenasya vikramaṁ yudhi bhārata । abhyanandaṁs tvadīyāś ca saṁprahr̥ṣṭāś ca cāraṇāḥ ॥

भूरिश्रवाः कृपो द्रौणिर्मद्रराजो जयद्रथः । उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिः केशवार्जुनौ ॥

bhūriśravāḥ kr̥po drauṇir madrarājo jayadrathaḥ । uttamaujā yudhāmanyuḥ sātyakiḥ keśavārjunau ॥

कुरुपाण्डवानां प्रवरा दश राजन्महारथाः । साधु साध्विति वेगेन सिंहनादमथानदन् ॥

kurupāṇḍavānāṁ pravarā daśa rājan mahārathāḥ । sādhu sādhv iti vegena siṁhanādam athānadan ॥

तस्मिंस्तु तुमुले शब्दे प्रवृत्ते लोमहर्षणे । अभ्यभाषत पुत्रांस्ते राजन्दुर्योधनस्त्वरन् ॥

tasmiṁs tu tumule śabde pravr̥tte lomaharṣaṇe । abhyabhāṣata putrāṁs te rājan duryodhanas tvaran ॥

राज्ञश्च राजपुत्रांश्च सोदर्यांश्च विशेषतः । कर्णं गच्छत भद्रं वः परीप्सन्तो वृकोदरात् ॥

rājñaś ca rājaputrāṁś ca sodaryāṁś ca viśeṣataḥ । karṇaṁ gacchata bhadraṁ vaḥ parīpsanto vr̥kodarāt ॥

पुरा निघ्नन्ति राधेयं भीमचापच्युताः शराः । ते यतध्वं महेष्वासाः सूतपुत्रस्य रक्षणे ॥

purā nighnanti rādheyaṁ bhīmacāpacyutāḥ śarāḥ । te yatadhvaṁ maheṣvāsāḥ sūtaputrasya rakṣaṇe ॥

दुर्योधनसमादिष्टाः सोदर्याः सप्त मारिष । भीमसेनमभिद्रुत्य संरब्धाः पर्यवारयन् ॥

duryodhanasamādiṣṭāḥ sodaryāḥ sapta māriṣa । bhīmasenam abhidrutya saṁrabdhāḥ paryavārayan ॥

ते समासाद्य कौन्तेयमावृण्वञ्शरवृष्टिभिः । पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकाः ॥

te samāsādya kaunteyam āvr̥ṇvañ śaravr̥ṣṭibhiḥ । parvataṁ vāridhārābhiḥ prāvr̥ṣīva balāhakāḥ ॥

तेऽपीडयन्भीमसेनं क्रुद्धाः सप्त महारथाः । प्रजासंहरणे राजन्सोमं सप्त ग्रहा इव ॥

te ’pīḍayan bhīmasenaṁ kruddhāḥ sapta mahārathāḥ । prajāsaṁharaṇe rājan somaṁ sapta grahā iva ॥

ततो वामेन कौन्तेयः पीडयित्वा शरासनम् । मुष्टिना पाण्डवो राजन्दृढेन सुपरिष्कृतम् ॥

tato vāmena kaunteyaḥ pīḍayitvā śarāsanam । muṣṭinā pāṇḍavo rājan dr̥ḍhena supariṣkr̥tam ॥

मनुष्यसमतां ज्ञात्वा सप्त संधाय सायकान् । तेभ्यो व्यसृजदायस्तः सूर्यरश्मिनिभान्प्रभुः ॥

manuṣyasamatāṁ jñātvā sapta saṁdhāya sāyakān । tebhyo vyasr̥jad āyastaḥ sūryaraśminibhān prabhuḥ ॥

निरस्यन्निव देहेभ्यस्तनयानामसूंस्तव । भीमसेनो महाराज पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥

nirasyann iva dehebhyas tanayānām asūṁs tava । bhīmaseno mahārāja pūrvavairam anusmaran ॥

ते क्षिप्ता भीमसेनेन शरा भारत भारतान् । विदार्य खं समुत्पेतुः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः ॥

te kṣiptā bhīmasenena śarā bhārata bhāratān । vidārya khaṁ samutpetuḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ ॥

तेषां विदार्य चेतांसि शरा हेमविभूषिताः । व्यराजन्त महाराज सुपर्णा इव खेचराः ॥

teṣāṁ vidārya cetāṁsi śarā hemavibhūṣitāḥ । vyarājanta mahārāja suparṇā iva khecarāḥ ॥

शोणितादिग्धवाजाग्राः सप्त हेमपरिष्कृताः । पुत्राणां तव राजेन्द्र पीत्वा शोणितमुद्गताः ॥

śoṇitādigdhavājāgrāḥ sapta hemapariṣkr̥tāḥ । putrāṇāṁ tava rājendra pītvā śoṇitam udgatāḥ ॥

ते शरैर्भिन्नमर्माणो रथेभ्यः प्रापतन्क्षितौ । गिरिसानुरुहा भग्ना द्विपेनेव महाद्रुमाः ॥

te śarair bhinnamarmāṇo rathebhyaḥ prāpatan kṣitau । girisānuruhā bhagnā dvipeneva mahādrumāḥ ॥

शत्रुंजयः शत्रुसहश्चित्रश्चित्रायुधो दृढः । चित्रसेनो विकर्णश्च सप्तैते विनिपातिताः ॥

śatruṁjayaḥ śatrusahaś citraś citrāyudho dr̥ḍhaḥ । citraseno vikarṇaś ca saptaite vinipātitāḥ ॥

तान्निहत्य महाबाहू राधेयस्यैव पश्यतः । सिंहनादरवं घोरमसृजत्पाण्डुनन्दनः ॥

tān nihatya mahābāhū rādheyasyaiva paśyataḥ । siṁhanādaravaṁ ghoram asr̥jat pāṇḍunandanaḥ ॥

स रवस्तस्य शूरस्य धर्मराजस्य भारत । आचख्याविव तद्युद्धं विजयं चात्मनो महत् ॥

sa ravas tasya śūrasya dharmarājasya bhārata । ācakhyāv iva tad yuddhaṁ vijayaṁ cātmano mahat ॥

तं श्रुत्वा सुमहानादं भीमसेनस्य धन्विनः । बभूव परमा प्रीतिर्धर्मराजस्य संयुगे ॥

taṁ śrutvā sumahānādaṁ bhīmasenasya dhanvinaḥ । babhūva paramā prītir dharmarājasya saṁyuge ॥

ततो हृष्टो महाराज वादित्राणां महास्वनैः । भीमसेनरवं पार्थः प्रतिजग्राह सर्वशः ॥

tato hr̥ṣṭo mahārāja vāditrāṇāṁ mahāsvanaiḥ । bhīmasenaravaṁ pārthaḥ pratijagrāha sarvaśaḥ ॥

अभ्ययाच्चैव समरे द्रोणमस्त्रभृतां वरम् । हर्षेण महता युक्तः कृतसंज्ञे वृकोदरे ॥

abhyayāc caiva samare droṇam astrabhr̥tāṁ varam । harṣeṇa mahatā yuktaḥ kr̥tasaṁjñe vr̥kodare ॥

एकत्रिंशन्महाराज पुत्रांस्तव महारथान् । हतान्दुर्योधनो दृष्ट्वा क्षत्तुः सस्मार तद्वचः ॥

ekatriṁśan mahārāja putrāṁs tava mahārathān । hatān duryodhano dr̥ṣṭvā kṣattuḥ sasmāra tad vacaḥ ॥

तदिदं समनुप्राप्तं क्षत्तुर्हितकरं वचः । इति संचिन्त्य राजासौ नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥

tad idaṁ samanuprāptaṁ kṣattur hitakaraṁ vacaḥ । iti saṁcintya rājāsau nottaraṁ pratyapadyata ॥

यद्द्यूतकाले दुर्बुद्धिरब्रवीत्तनयस्तव । यच्च कर्णोऽब्रवीत्कृष्णां सभायां परुषं वचः ॥

yad dyūtakāle durbuddhir abravīt tanayas tava । yac ca karṇo ’bravīt kr̥ṣṇāṁ sabhāyāṁ paruṣaṁ vacaḥ ॥

प्रमुखे पाण्डुपुत्राणां तव चैव विशां पते । कौरवाणां च सर्वेषामाचार्यस्य च संनिधौ ॥

pramukhe pāṇḍuputrāṇāṁ tava caiva viśāṁ pate । kauravāṇāṁ ca sarveṣām ācāryasya ca saṁnidhau ॥

विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः । पतिमन्यं वृणीष्वेति तस्येदं फलमागतम् ॥

vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kr̥ṣṇe śāśvataṁ narakaṁ gatāḥ । patim anyaṁ vr̥ṇīṣveti tasyedaṁ phalam āgatam ॥

यत्स्म तां परुषाण्याहुः सभामानाय्य द्रौपदीम् । पाण्डवानुग्रधनुषः क्रोधयन्तस्तवात्मजाः ॥

yat sma tāṁ paruṣāṇy āhuḥ sabhām ānāyya draupadīm । pāṇḍavān ugradhanuṣaḥ krodhayantas tavātmajāḥ ॥

तं भीमसेनः क्रोधाग्निं त्रयोदश समाः स्थितम् । विसृजंस्तव पुत्राणामन्तं गच्छति कौरव ॥

taṁ bhīmasenaḥ krodhāgniṁ trayodaśa samāḥ sthitam । visr̥jaṁs tava putrāṇām antaṁ gacchati kaurava ॥

विलपंश्च बहु क्षत्ता शमं नालभत त्वयि । सपुत्रो भरतश्रेष्ठ तस्य भुङ्क्ष्व फलोदयम् । हतो विकर्णो राजेन्द्र चित्रसेनश्च वीर्यवान् ॥

vilapaṁś ca bahu kṣattā śamaṁ nālabhata tvayi । saputro bharataśreṣṭha tasya bhuṅkṣva phalodayam । hato vikarṇo rājendra citrasenaś ca vīryavān ॥

प्रवरानात्मजानां ते सुतांश्चान्यान्महारथान् । यान्यांश्च ददृशे भीमश्चक्षुर्विषयमागतान् । पुत्रांस्तव महाबाहो त्वरया ताञ्जघान ह ॥

pravarān ātmajānāṁ te sutāṁś cānyān mahārathān । yān yāṁś ca dadr̥śe bhīmaś cakṣurviṣayam āgatān । putrāṁs tava mahābāho tvarayā tāñ jaghāna ha ॥

त्वत्कृते ह्यहमद्राक्षं दह्यमानां वरूथिनीम् । सहस्रशः शरैर्मुक्तैः पाण्डवेन वृषेण च ॥

tvatkr̥te hy aham adrākṣaṁ dahyamānāṁ varūthinīm । sahasraśaḥ śarair muktaiḥ pāṇḍavena vr̥ṣeṇa ca ॥